Prakarana 28
राजधर्म से वनधर्म की ओर संक्रमण—यह सोपान ‘वैराग्य-प्रवेश’ का द्वार है। अयोध्या का लोक-शोक, मिथिला का शोक, और भरत की निर्मल निष्ठा मिलकर साधक को यह सिखाते हैं कि ईश्वर-इच्छा के सामने सांसारिक व्यवस्था (राज्य, कुल, प्रतिष्ठा) भी अस्थिर है। इस चरण में मुक्ति की सीढ़ी ‘त्याग’ नहीं, बल्कि ‘अनासक्ति सहित कर्तव्य’ है—राम की मौन-लीला, भरत की सत्य-भावना, और वसिष्ठ का धीरज-उपदेश मन को शरणागति की ओर चढ़ाते हैं।
ഈ അംശത്തിന്റെ പ്രധാന രസം കരുണയാണ്; എന്നാൽ ഇവിടെ കരുണ ശോകം മാത്രമല്ല—ഭക്തിപരിണതിയിലേക്കുള്ള ഉപാധിയാണ്. ഭരതവചനങ്ങൾ കേട്ട് ദേവന്മാർ ഹർഷിക്കുകയും പുഷ്പവൃഷ്ടി നടത്തുകയും ചെയ്യുന്നത് ഒരേസമയം രണ്ടു തലങ്ങൾ തുറക്കുന്നു: ലോകത്തിൽ ആശയക്കുഴപ്പം, ദൈവദൃഷ്ടിയിൽ ധർമ്മപ്രതിഷ്ഠ. ജനകദൂതന്റെ വരവ് മിഥിലയെ അയോധ്യയുടെ ശോകസാഗരവുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു; അതിനാൽ കരുണാരസം ‘സാമൂഹികം’ ആകുന്നു—രണ്ടു സമൂഹങ്ങൾ, രണ്ടു രാജ്യം, ഒരേ രാമവിയോഗം. സമുദ്രം/നാവു/കേവടൻ എന്ന തുളസിയുടെ രൂപകം (ജ്ഞാന-വൈരാഗ്യത്തിന്റെ നാവും പ്രേമസരിത കടക്കാൻ പോരാ) മാനസസിദ്ധാന്തത്തെ മൂർച്ചപ്പെടുത്തുന്നു: തർക്കജ്ഞാനം മാത്രം മതിയല്ല; രാമപ്രേമം തന്നെയാണ് പാരാവാരം. വസിഷ്ഠോപദേശം ശോകത്തിനിടയിൽ സ്ഥിരധൈര്യത്തിന്റെ തൂണാകുന്നു; ഒടുവിൽ ഫല-മൂലാഹാരവ്യവസ്ഥ ‘വനധർമ്മ’ത്തെ ‘ആശ്രമധർമ്മ’മായി രൂപാന്തരപ്പെടുത്തുന്നു. ഈ ഖണ്ഡം സോപാനത്തിൽ സാധകനെ കരുണയിൽ നിന്ന് ശരണാഗതിയിലേക്കു നയിക്കുന്ന മധ്യപടവാണ്.
In this prakarana
People
Verses
ചൗപായി 270.1-4
भरत बचन सुचि सुनि सुर हरषे।साधु सराहि सुमन सुर बरषे।।
असमंजस बस अवध नेवासी।प्रमुदित मन तापस बनबासी।।
चुपहिं रहे रघुनाथ सँकोची।प्रभु गति देखि सभा सब सोची।।
जनक दूत तेहि अवसर आए।मुनि बसिष्ठँ सुनि बेगि बोलाए।।
करि प्रनाम तिन्ह रामु निहारे।बेषु देखि भए निपट दुखारे।।
दूतन्ह मुनिबर बूझी बाता।कहहु बिदेह भूप कुसलाता।।
सुनि सकुचाइ नाइ महि माथा।बोले चर बर जोरें हाथा।।
बूझब राउर सादर साईं।कुसल हेतु सो भयउ गोसाईं।।
bharata bacana suci suni sura haraṣe |sādhu sarāhi sumana sura baraṣe ||
asamaṁjasa basa avadha nevāsī |pramudita mana tāpasa banabāsī ||
cupahiṁ rahe raghunātha sãkocī |prabhu gati dekhi sabhā saba socī ||
janaka dūta tehi avasara āe |muni basiṣṭhã suni begi bolāe ||
kari pranāma tinha rāmu nihāre |beṣu dekhi bhae nipaṭa dukhāre ||
dūtanha munibara būjhī bātā |kahahu bideha bhūpa kusalātā ||
suni sakucāi nāi mahi māthā |bole cara bara joreṁ hāthā ||
būjhaba rāura sādara sāīṁ |kusala hetu so bhayau gosāīṁ ||
ഭരതന്റെ പവിത്രമായ വാക്കുകൾ കേട്ട് ദേവന്മാർ ആനന്ദിച്ചു; അവനെ സാധുവെന്ന് പ്രശംസിച്ച്, ദേവന്മാർ പുഷ്പങ്ങൾ വർഷിച്ചു. അയോദ്ധ്യാ നിവാസികൾ പെരുമാറാമയത്തിൽ ആയിരുന്നു; തപസ്വികളും കാട്ടുവാസികളും മനസ്സാ ആനന്ദിച്ചു. രഘുനാഥൻ സങ്കോചം കൊണ്ട് നിശബ്ദനായിരുന്നു; പ്രഭുവിന്റെ അവസ്ഥ കണ്ട് സഭ മുഴുവൻ വിഷമിച്ചു. ആ സമയത്ത് ജനകന്റെ ദൂതന്മാർ വന്നു; മുനി വസിഷ്ഠൻ കേട്ട് വേഗം അവരെ വിളിച്ചു. തൊഴുത് അവർ രാമനെ നോക്കി; അവന്റെ വേഷം കണ്ട് അത്യന്തം ദുഃഖിതരായി. മുനിശ്രേഷ്ഠൻ ദൂതന്മാരെ ചോദിച്ചു: വിദേഹ രാജാവിന്റെ കുശലം പറയുക. കേട്ട് അവർ ലജ്ജിച്ച് ഭൂമിയിൽ തല കുനിച്ച്, കൈകൾ കൂപ്പി സംസാരിച്ചു. താങ്കളുടെ കൃപാപൂർവ്വമായ അന്വേഷണം, സ്വാമി, അവന്റെ കുശലത്തിന് കാരണമായി, പ്രഭോ.
ദോഹ 270
नाहि त कोसल नाथ कें साथ कुसल गइ नाथ।मिथिला अवध बिसेष तें जगु सब भयउ अनाथ।।270।।
nāhi ta kosala nātha keṁ sātha kusala gai nātha |mithilā avadha biseṣa teṁ jagu saba bhayau anātha ||270||
അല്ലെങ്കിൽ, കോസല നാഥനോടൊത്ത് എല്ലാ ഐശ്വര്യവും പോയി, സ്വാമി. മിഥിലയും അവധവും പ്രത്യേകിച്ച്, ഈ മുഴുവൻ ലോകവും സംരക്ഷകനില്ലാതെ അനാഥമായി.
ചൗപായി 271.1-4
कोसलपति गति सुनि जनकौरा।भे सब लोक सोक बस बौरा।।
जेहिं देखे तेहि समय बिदेहू।नामु सत्य अस लाग न केहू।।
रानि कुचालि सुनत नरपालहि।सूझ न कछु जस मनि बिनु ब्यालहि।।
भरत राज रघुबर बनबासू।भा मिथिलेसहि हृदयँ हराँसू।।
नृप बूझे बुध सचिव समाजू।कहहु बिचारि उचित का आजू।।
समुझि अवध असमंजस दोऊ।चलिअ कि रहिअ न कह कछु कोऊ।।
नृपहि धीर धरि हृदयँ बिचारी।पठए अवध चतुर चर चारी।।
बूझि भरत सति भाउ कुभाऊ।आएहु बेगि न होइ लखाऊ।।
kosalapati gati suni janakaurā |bhe saba loka soka basa baurā ||
jehiṁ dekhe tehi samaya bidehū |nāmu satya asa lāga na kehū ||
rāni kucāli sunata narapālahi |sūjha na kachu jasa mani binu byālahi ||
bharata rāja raghubara banabāsū |bhā mithilesahi hṛdayã harā̃sū ||
nṛpa būjhe budha saciva samājū |kahahu bicāri ucita kā ājū ||
samujhi avadha asamaṁjasa doū |calia ki rahia na kaha kachu koū ||
nṛpahi dhīra dhari hṛdayã bicārī |paṭhae avadha catura cara cārī ||
būjhi bharata sati bhāu kubhāū |āehu begi na hoi lakhāū ||
ജനകന്റെ ജനങ്ങൾ കോസലാധിപതിയുടെ ഗതി കേട്ട്, ലോകം മുഴുവൻ ദുഃഖത്താൽ ആവൃതമായി ഭ്രാന്തരായി. ആ സമയത്ത് വിദേഹനെ ആർ കണ്ടോ, വിദേഹൻ എന്ന പേര് സത്യമെന്ന് അവർക്ക് തോന്നി; ആരും മറ്റൊരു വിധം ചിന്തിച്ചില്ല. രാജാവ് റാണിയുടെ ദുഷ്ട പദ്ധതി കേട്ട്, മണിയില്ലാത്ത പാമ്പിനെപ്പോലെ ഒന്നും മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. ഭരതൻ രാജാവ്, രഘുവർ വനവാസം - ഇത് മിഥിലേശന്റെ ഹൃദയത്തിൽ വലിയ ദുഃഖം ഉണ്ടാക്കി. രാജാവ് ബുദ്ധിമാന്മാരെയും മന്ത്രിമാരുടെ സഭയെയും ചോദിച്ചു: "ആലോചിച്ച് ഇന്ന് എന്താണ് യോജ്യമെന്ന് പറയുക." അയോധ്യയുടെ ഇരട്ട സന്ദിഗ്ധത മനസ്സിലാക്കി, പോകണോ നിൽക്കണോ എന്ന് ആരും ഒന്നും പറഞ്ഞില്ല. രാജാവ് ധൈര്യം സ്വീകരിച്ച്, ഹൃദയത്തിൽ ആലോചിച്ച്, അയോധ്യയിലേക്ക് നാല് ചതുര ചാരന്മാരെ അയച്ചു. "ഭരതന്റെ യഥാർത്ഥ ഭാവം, നല്ലതോ ചീത്തയോ എന്ന് മനസ്സിലാക്കി, വേഗം വരിക, ആർക്കും ശ്രദ്ധയിൽ പെടാതെ."
ദോഹ 271
गए अवध चर भरत गति बूझि देखि करतूति।चले चित्रकूटहि भरतु चार चले तेरहूति।।271।।
gae avadha cara bharata gati būjhi dekhi karatūti |cale citrakūṭahi bharatu cāra cale terahūti ||271||
ചാരന്മാർ അയോദ്ധ്യയിലേക്ക് പോയി, ഭരതന്റെ മനസ്സിന്റെ അവസ്ഥ മനസ്സിലാക്കി, അവന്റെ പ്രവൃത്തികൾ കണ്ടു. ഭരതൻ ചിത്രകൂടത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു, ചാരന്മാർ തിർഹുത്തിലേക്ക് പുറപ്പെട്ടു.
ചൗപായി 272.1-4
दूतन्ह आइ भरत कइ करनी।जनक समाज जथामति बरनी।।
सुनि गुर परिजन सचिव महीपति।भे सब सोच सनेहँ बिकल अति।।
धरि धीरजु करि भरत बड़ाई।लिए सुभट साहनी बोलाई।।
घर पुर देस राखि रखवारे।हय गय रथ बहु जान सँवारे।।
दुघरी साधि चले ततकाला।किए बिश्रामु न मग महीपाला।।
भोरहिं आजु नहाइ प्रयागा।चले जमुन उतरन सबु लागा।।
खबरि लेन हम पठए नाथा।तिन्ह कहि अस महि नायउ माथा।।
साथ किरात छ सातक दीन्हे।मुनिबर तुरत बिदा चर कीन्हे।।
dūtanha āi bharata kai karanī |janaka samāja jathāmati baranī ||
suni gura parijana saciva mahīpati |bhe saba soca sanehã bikala ati ||
dhari dhīraju kari bharata baṛāī |lie subhaṭa sāhanī bolāī ||
ghara pura desa rākhi rakhavāre |haya gaya ratha bahu jāna sãvāre ||
dugharī sādhi cale tatakālā |kie biśrāmu na maga mahīpālā ||
bhorahiṁ āju nahāi prayāgā |cale jamuna utarana sabu lāgā ||
khabari lena hama paṭhae nāthā |tinha kahi asa mahi nāyau māthā ||
sātha kirāta cha sātaka dīnhe |munibara turata bidā cara kīnhe ||
ദൂതന്മാർ വന്ന് ജനകന്റെ സഭയിൽ, താൻ മനസ്സിലാക്കിയത്ര ഭരതൻ ചെയ്തതെല്ലാം വിവരിച്ചു. കേട്ട ഗുരു, ബന്ധുക്കൾ, മന്ത്രിമാർ, രാജാവ് എല്ലാവരും വിഷമതയിൽ ആഴ്ന്ന്, സ്നേഹംകൊണ്ട് വളരെ കലങ്ങി. ധൈര്യം സ്വീകരിച്ച് ഭരതനെ പ്രശംസിച്ച്, ജനകൻ തന്റെ വീരരെയും ഉദ്യോഗസ്ഥരെയും ഒരുമിച്ചുകൂട്ടി. വീട്, നഗരം, നാട് എന്നിവ കാവൽക്കാർക്ക് ഏല്പിച്ച്, കുതിര, ആന, രഥം, പലവകൈ വാഹനങ്ങൾ എന്നിവ ഒരുക്കി. രണ്ട് ഘടിയിൽ എല്ലാം ഒരുക്കി ഉടനെ പുറപ്പെട്ടു; വഴിയിൽ എവിടെയും രാജാവ് വിശ്രമിച്ചില്ല. ഇന്ന് രാവിലെ പ്രയാഗയിൽ സ്നാനം ചെയ്ത്, യമുന കടക്കാൻ എല്ലാവരും തുടങ്ങി. ഞങ്ങൾ, സ്വാമി, വാർത്ത കൊണ്ടുവരാൻ മുമ്പേ അയക്കപ്പെട്ടു എന്ന് പറഞ്ഞ്, ദൂതന്മാർ തല നിലത്ത് തൊട്ട് വണങ്ങി. മുനിവർ അവർക്ക് കൂടെ ആറോ ഏഴോ കിരാതർ കൊടുത്ത്, ഉടനെ ദൂതന്മാരെ വിടവാങ്ങി അയച്ചു.
ദോഹ 272
सुनत जनक आगवनु सबु हरषेउ अवध समाजु।रघुनंदनहि सकोचु बड़ सोच बिबस सुरराजु।।272।।
sunata janaka āgavanu sabu haraṣeu avadha samāju |raghunaṁdanahi sakocu baṛa soca bibasa surarāju ||272||
ജനകന്റെ വരവിനെക്കുറിച്ച് കേട്ട്, അയോധ്യാ സമാജം മുഴുവൻ ആനന്ദിച്ചു; എന്നാൽ രഘുനന്ദനനായ രാമന് വലിയ ലജ്ജ തോന്നി, ദേവരാജനായ ഇന്ദ്രൻ ചിന്തയാൽ വ്യാപൃതനായി.
ചൗപായി 273.1-4
गरइ गलानि कुटिल कैकेई।काहि कहै केहि दूषनु देई।।
अस मन आनि मुदित नर नारी।भयउ बहोरि रहब दिन चारी।।
एहि प्रकार गत बासर सोऊ।प्रात नहान लाग सबु कोऊ।।
करि मज्जनु पूजहिं नर नारी।गनप गौरि तिपुरारि तमारी।।
रमा रमन पद बंदि बहोरी।बिनवहिं अंजुलि अंचल जोरी।।
राजा रामु जानकी रानी।आनँद अवधि अवध रजधानी।।
सुबस बसउ फिरि सहित समाजा।भरतहि रामु करहुँ जुबराजा।।
एहि सुख सुधाँ सींची सब काहू।देव देहु जग जीवन लाहू।।
garai galāni kuṭila kaikeī |kāhi kahai kehi dūṣanu deī ||
asa mana āni mudita nara nārī |bhayau bahori rahaba dina cārī ||
ehi prakāra gata bāsara soū |prāta nahāna lāga sabu koū ||
kari majjanu pūjahiṁ nara nārī |ganapa gauri tipurāri tamārī ||
ramā ramana pada baṁdi bahorī |binavahiṁ aṁjuli aṁcala jorī ||
rājā rāmu jānakī rānī |ānãda avadhi avadha rajadhānī ||
subasa basau phiri sahita samājā |bharatahi rāmu karahũ jubarājā ||
ehi sukha sudhā̃ sīṁcī saba kāhū |deva dehu jaga jīvana lāhū ||
ദുഷ്ടയായ കൈകേയി പശ്ചാത്താപം കൊണ്ട് വലഞ്ഞു; ആരോട് പറയാൻ, ആരെ കുറ്റപ്പെടുത്താൻ? ഇനി നാലു ദിവസം കൂടി താമസിക്കാമെന്ന് മനസ്സിൽ വിചാരിച്ച് പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും സന്തോഷിച്ചു. അങ്ങനെ ആ ദിവസവും കടന്നുപോയി, പ്രഭാതത്തിൽ എല്ലാവരും സ്നാനം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി. സ്നാനം ചെയ്ത് പുരുഷന്മാരും സ്ത്രീകളും ഗണപതിയെ, ഗൗരിയെ, ത്രിപുരത്തെ നശിപ്പിച്ച ശിവനെ, ഇരുളിനെ നശിപ്പിക്കുന്ന സൂര്യനെ ആരാധിച്ചു. പിന്നെ ലക്ഷ്മിയുടെ ഭർത്താവായ രാമന്റെ പാദങ്ങളിൽ തൊഴുത്, കൈകൾ കൂപ്പി വസ്ത്രത്തിന്റെ അറ്റം പിടിച്ച് പ്രാർത്ഥിച്ചു. രാമൻ രാജാവായി, ജാനകി രാജ്ഞിയായി, അയോധ്യ ആനന്ദത്തിന്റെ അതിരായ തലസ്ഥാനമായി ഭവിക്കട്ടെ. അത് വീണ്ടും തന്റെ സമ്പൂർണ്ണ സഭയോടുകൂടി സുഭിക്ഷമായി ജനനിറഞ്ഞ് നിലകൊള്ളട്ടെ, രാമൻ ഭരതനെ യുവരാജാവാക്കട്ടെ. ദേവാ, ഈ ആനന്ദത്തിന്റെ അമൃതം കൊണ്ട് എല്ലാവരെയും തളിക്കണേ, ലോകത്തിന് ജീവിതത്തിന്റെ ലാഭം നൽകണേ.
ദോഹ 273
गुर समाज भाइन्ह सहित राम राजु पुर होउ।अछत राम राजा अवध मरिअ माग सबु कोउ।।273।।
gura samāja bhāinha sahita rāma rāju pura hou |achata rāma rājā avadha maria māga sabu kou ||273||
ഗുരു, സഭ, സഹോദരന്മാർക്കൊപ്പം രാമൻ നഗരം ഭരിക്കട്ടെ; രാമൻ അയോദ്ധ്യയുടെ രാജാവായിരിക്കുമ്പോൾ തന്നെ നാം മരിക്കണം എന്ന് എല്ലാവരും ആവശ്യപ്പെട്ടു.
ചൗപായി 274.1-4
सुनि सनेहमय पुरजन बानी।निंदहिं जोग बिरति मुनि ग्यानी।।
एहि बिधि नित्यकरम करि पुरजन।रामहि करहिं प्रनाम पुलकि तन।।
ऊँच नीच मध्यम नर नारी।लहहिं दरसु निज निज अनुहारी।।
सावधान सबही सनमानहिं।सकल सराहत कृपानिधानहिं।।
लरिकाइहि ते रघुबर बानी।पालत नीति प्रीति पहिचानी।।
सील सकोच सिंधु रघुराऊ।सुमुख सुलोचन सरल सुभाऊ।।
कहत राम गुन गन अनुरागे।सब निज भाग सराहन लागे।।
हम सम पुन्य पुंज जग थोरे।जिन्हहि रामु जानत करि मोरे।।
suni sanehamaya purajana bānī |niṁdahiṁ joga birati muni gyānī ||
ehi bidhi nityakarama kari purajana |rāmahi karahiṁ pranāma pulaki tana ||
ū̃ca nīca madhyama nara nārī |lahahiṁ darasu nija nija anuhārī ||
sāvadhāna sabahī sanamānahiṁ |sakala sarāhata kṛpānidhānahiṁ ||
larikāihi te raghubara bānī |pālata nīti prīti pahicānī ||
sīla sakoca siṁdhu raghurāū |sumukha sulocana sarala subhāū ||
kahata rāma guna gana anurāge |saba nija bhāga sarāhana lāge ||
hama sama punya puṁja jaga thore |jinhahi rāmu jānata kari more ||
നഗരജനങ്ങളുടെ സ്നേഹമയമായ വാക്കുകൾ കേട്ട്, മുനിമാരും യോഗികളും വിരക്തരും ജ്ഞാനികളും തങ്ങളുടെ സാധനകളെ നിന്ദിച്ചു. ഈവിധം നഗരജനങ്ങൾ നിത്യകർമ്മങ്ങൾ ചെയ്ത്, ശരീരം പുളകിതമായി രാമന് പ്രണാമം ചെയ്തു. ഉന്നതർ, നീചർ, മധ്യമർ, പുരുഷന്മാർ, സ്ത്രീകൾ എന്നിങ്ങനെ ഓരോരുത്തരും തത്തമ്മുടെ സ്ഥാനമനുസരിച്ച് ദർശനം നേടി. ശ്രദ്ധയോടെ അവൻ എല്ലാവരെയും ബഹുമാനിച്ചു; എല്ലാവരും കരുണാനിധിയായ അവനെ സ്തുതിച്ചു. ബാല്യം മുതൽ രഘുവംശത്തിന്റെ ശ്രേഷ്ഠൻ നീതിമാർഗ്ഗം പാലിച്ചു, സ്നേഹം അറിഞ്ഞ് തിരിച്ചറിഞ്ഞു. രഘു രാജാവ് ശീലവും വിനയവും കൊണ്ട സമുദ്രം; സുന്ദരമായ മുഖവും സുന്ദരമായ നേത്രങ്ങളും ലളിതമായ സ്വഭാവവും ഉള്ളവൻ. രാമന്റെ പല ഗുണങ്ങളെയും പറഞ്ഞ് അനുരാഗത്താൽ നിറഞ്ഞു; എല്ലാവരും തങ്ങളുടെ ഭാഗ്യത്തെ സ്തുതിക്കാൻ തുടങ്ങി. ലോകത്ത് നമ്മെപ്പോലെ പുണ്യസഞ്ചയമുള്ളവർ കുറവാണ്; രാമൻ നമ്മെ അറിഞ്ഞ് തന്റേതായി കരുതി.
ദോഹ 274
प्रेम मगन तेहि समय सब सुनि आवत मिथिलेसु।सहित सभा संभ्रम उठेउ रबिकुल कमल दिनेसु।।274।।
prema magana tehi samaya saba suni āvata mithilesu |sahita sabhā saṁbhrama uṭheu rabikula kamala dinesu ||274||
ആ സമയത്ത് എല്ലാവരും പ്രേമത്തിൽ മഗ്നരായിരുന്നു, മിഥിലയുടെ തലവൻ വരുന്നു എന്ന് കേട്ടു. സൂര്യവംശത്തിലെ താമരയ്ക്ക് സൂര്യനായ രാമൻ, സഭയോടൊപ്പം ത്വരിതമായി എഴുന്നേറ്റു.
ചൗപായി 275.1-4
भाइ सचिव गुर पुरजन साथा।आगें गवनु कीन्ह रघुनाथा।।
गिरिबरु दीख जनकपति जबहीं।करि प्रनाम रथ त्यागेउ तबहीं।।
राम दरस लालसा उछाहू।पथ श्रम लेसु कलेसु न काहू।।
मन तहँ जहँ रघुबर बैदेही।बिनु मन तन दुख सुख सुधि केही।।
आवत जनकु चले एहि भाँती।सहित समाज प्रेम मति माती।।
आए निकट देखि अनुरागे।सादर मिलन परसपर लागे।।
लगे जनक मुनिजन पद बंदन।रिषिन्ह प्रनामु कीन्ह रघुनंदन।।
भाइन्ह सहित रामु मिलि राजहि।चले लवाइ समेत समाजहि।।
bhāi saciva gura purajana sāthā |āgeṁ gavanu kīnha raghunāthā ||
giribaru dīkha janakapati jabahīṁ |kari pranāma ratha tyāgeu tabahīṁ ||
rāma darasa lālasā uchāhū |patha śrama lesu kalesu na kāhū ||
mana tahã jahã raghubara baidehī |binu mana tana dukha sukha sudhi kehī ||
āvata janaku cale ehi bhā̃tī |sahita samāja prema mati mātī ||
āe nikaṭa dekhi anurāge |sādara milana parasapara lāge ||
lage janaka munijana pada baṁdana |riṣinha pranāmu kīnha raghunaṁdana ||
bhāinha sahita rāmu mili rājahi |cale lavāi sameta samājahi ||
സഹോദരന്മാർ, മന്ത്രി, ഗുരു, പുരജനങ്ങൾ എന്നിവർ കൂട്ടുകാരായി രഘുനാഥൻ മുന്നേ പോയി. ജനകൻ ആ പർവ്വതം കണ്ടപ്പോൾ, അതിന് പ്രണാമം ചെയ്ത് ഉടനെ രഥം വിട്ടിറങ്ങി. രാമന്റെ ദർശനത്തിൽ ആഗ്രഹവും ഉത്സാഹവും കൊണ്ട്, യാത്രാക്ഷീണമോ വേദനയോ ആർക്കും തോന്നിയില്ല. അവരുടെ മനസ്സ് രാമനും സീതയും ഇരിക്കുന്നിടത്തായിരുന്നു; മനസ്സില്ലാതെ ശരീരത്തിന്റെ ദുഃഖം സുഖം ആർ അറിയും? ഇങ്ങനെ ജനകൻ തന്റെ സമൂഹത്തോടൊത്ത് വന്നു, പ്രേമയിൽ മനസ്സ് ലഹരിച്ചവരായി. അടുത്തു വന്ന് പരസ്പരം കണ്ടപ്പോൾ, അനുരാഗം നിറഞ്ഞ്, ബഹുമാനത്തോടെ പരസ്പരം വന്ദിക്കാൻ തുടങ്ങി. ജനകൻ മുനിമാരുടെ പാദങ്ങളിൽ വന്ദിക്കാൻ തുടങ്ങി, രഘുനന്ദനും മുനിമാർക്ക് പ്രണാമം ചെയ്തു. സഹോദരന്മാരോടൊത്ത് രാമൻ രാജാവിനെ ആലിംഗനം ചെയ്തു, പിന്നെ അദ്ദേഹത്തെയും അദ്ദേഹത്തിന്റെ സമൂഹത്തെ മുഴുവനും കൂടെ കൂട്ടി നയിച്ചു.
ദോഹ 275
आश्रम सागर सांत रस पूरन पावन पाथु।सेन मनहुँ करुना सरित लिएँ जाहिं रघुनाथु।।275।।
āśrama sāgara sāṁta rasa pūrana pāvana pāthu |sena manahũ karunā sarita liẽ jāhiṁ raghunāthu ||275||
ആശ്രമം ശാന്തരസമെന്ന പവിത്രജലം നിറഞ്ഞ സമുദ്രം പോലെയിരുന്നു. സൈന്യം കരുണയുടെ നദി പോലെ തോന്നി, ആ സമുദ്രത്തെ സമീപിക്കാൻ രഘുനാഥൻ അതിനെ നയിച്ചുകൊണ്ടുപോകുന്നതുപോലെ തോന്നി.
ചൗപായി 276.1-4
बोरति ग्यान बिराग करारे।बचन ससोक मिलत नद नारे।।
सोच उसास समीर तंरगा।धीरज तट तरुबर कर भंगा।।
बिषम बिषाद तोरावति धारा।भय भ्रम भवँर अबर्त अपारा।।
केवट बुध बिद्या बड़ि नावा।सकहिं न खेइ ऐक नहिं आवा।।
बनचर कोल किरात बिचारे।थके बिलोकि पथिक हियँ हारे।।
आश्रम उदधि मिली जब जाई।मनहुँ उठेउ अंबुधि अकुलाई।।
सोक बिकल दोउ राज समाजा।रहा न ग्यानु न धीरजु लाजा।।
भूप रूप गुन सील सराही।रोवहिं सोक सिंधु अवगाही।।
borati gyāna birāga karāre |bacana sasoka milata nada nāre ||
soca usāsa samīra taṁragā |dhīraja taṭa tarubara kara bhaṁgā ||
biṣama biṣāda torāvati dhārā |bhaya bhrama bhavãra abarta apārā ||
kevaṭa budha bidyā baṛi nāvā |sakahiṁ na khei aika nahiṁ āvā ||
banacara kola kirāta bicāre |thake biloki pathika hiyã hāre ||
āśrama udadhi milī jaba jāī |manahũ uṭheu aṁbudhi akulāī ||
soka bikala dou rāja samājā |rahā na gyānu na dhīraju lājā ||
bhūpa rūpa guna sīla sarāhī |rovahiṁ soka siṁdhu avagāhī ||
അത് ജ്ഞാനത്തിന്റെയും വൈരാഗ്യത്തിന്റെയും ഉയർന്ന കരകളെ മുക്കിമുടിക്കുന്നു, ആളുകൾ പറയുന്ന ദുഃഖപൂർണ്ണമായ വാക്കുകൾ അതിൽ ചേരുന്ന ഉപനദികളും ചെറിയ അരുവികളുമാണ്. വിഷമചിന്തകളും നെടുവീർപ്പുകളും കാറ്റും തിരമാലകളുമാണ്, അവ അതിന്റെ കരയിലുള്ള ധൈര്യത്തിന്റെ വലിയ മരങ്ങളെ പൊട്ടിച്ചുകളയുന്നു. ഭയാനകമായ നിരാശ അതിന്റെ വേഗമേറിയ കീറിപ്പറിയുന്ന പ്രവാഹം, ഭയവും ആശയക്കുഴപ്പവും അതിന്റെ എണ്ണമറ്റ ചുഴികളുമാണ്. ജ്ഞാനികൾ അതിന്റെ തോണിക്കാരൻ, വിദ്യ ആ വലിയ തോണി, എന്നാൽ അവർക്ക് അത് തുഴഞ്ഞ് കടക്കാൻ കഴിയില്ല, കടക്കാൻ ഒരു മാർഗ്ഗവും ലഭിക്കുന്നില്ല. കാട്ടിൽ വസിക്കുന്ന കോലരും കിരാതരും യാത്രക്കാർ, അവർ നദിയെ നോക്കി ക്ഷീണിച്ച് ഹൃദയം നഷ്ടപ്പെടുന്നു. ഈ നദി ആശ്രമത്തിന്റെ മഹാസമുദ്രവുമായി ചേർന്നപ്പോൾ, സമുദ്രം ക്ഷോഭത്തോടെ ഉയർന്നുവന്നതുപോലെയായി. രണ്ട് രാജസഭകളും ദുഃഖത്താൽ വെല്ലുവിളിക്കപ്പെട്ടു, ജ്ഞാനമോ ധൈര്യമോ ലജ്ജയോ ഒന്നും ശേഷിച്ചില്ല. രാജാവിന്റെ സൗന്ദര്യം, ഗുണം, മൃദുവായ സ്വഭാവം എന്നിവയെ പ്രശംസിച്ച്, ദുഃഖ സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങി അവർ കരഞ്ഞു.
ഛന്ദ് 276
अवगाहि सोक समुद्र सोचहिं नारि नर ब्याकुल महा।दै दोष सकल सरोष बोलहिं बाम बिधि कीन्हो कहा।।
सुर सिद्ध तापस जोगिजन मुनि देखि दसा बिदेह की।तुलसी न समरथु कोउ जो तरि सकै सरित सनेह की।।
avagāhi soka samudra socahiṁ nāri nara byākula mahā |dai doṣa sakala saroṣa bolahiṁ bāma bidhi kīnho kahā ||
sura siddha tāpasa jogijana muni dekhi dasā bideha kī |tulasī na samarathu kou jo tari sakai sarita saneha kī ||
ദുഃഖ സമുദ്രത്തിൽ മുങ്ങി, സ്ത്രീകളും പുരുഷന്മാരും വളരെ വ്യാകുലരായി വിലപിച്ചു. എല്ലാവരുടെയും മേൽ കുറ്റം ആരോപിച്ച്, കോപത്തോടെ "വക്രമായ സൃഷ്ടികർത്താവ് എന്ത് ചെയ്തു?" എന്ന് പറഞ്ഞു. ദേവന്മാരും സിദ്ധന്മാരും തപസ്വികളും യോഗികളും മുനിമാരും വിദേഹന്റെ (ജനകന്റെ) അവസ്ഥ കണ്ടു. തുളസീദാസ് പറയുന്നു, ആ സ്നേഹത്തിന്റെ നദി ആർക്കും കടക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല.
സോരഠാ 276
किए अमित उपदेस जहँ तहँ लोगन्ह मुनिबरन्ह।धीरजु धरिअ नरेस कहेउ बसिष्ठ बिदेह सन।।276।।
kie amita upadesa jahã tahã loganha munibaranha |dhīraju dharia naresa kaheu basiṣṭha bideha sana ||276||
മുനിമാരിൽ ഉത്തമർ എല്ലായിടത്തും ജനങ്ങൾക്ക് അസഖ്യ ഉപദേശങ്ങൾ നൽകി. വസിഷ്ഠർ വിദേഹ രാജാവിനോട്, രാജാവേ, ക്ഷമ കൈക്കൊള്ളു എന്ന് പറഞ്ഞു.
ചൗപായി 277.1-4
जासु ग्यानु रबि भव निसि नासा।बचन किरन मुनि कमल बिकासा।।
तेहि कि मोह ममता निअराई।यह सिय राम सनेह बड़ाई।।
बिषई साधक सिद्ध सयाने।त्रिबिध जीव जग बेद बखाने।।
राम सनेह सरस मन जासू।साधु सभाँ बड़ आदर तासू।।
सोह न राम पेम बिनु ग्यानू।करनधार बिनु जिमि जलजानू।।
मुनि बहुबिधि बिदेहु समुझाए।रामघाट सब लोग नहाए।।
सकल सोक संकुल नर नारी।सो बासरु बीतेउ बिनु बारी।।
पसु खग मृगन्ह न कीन्ह अहारू।प्रिय परिजन कर कौन बिचारू।।
jāsu gyānu rabi bhava nisi nāsā |bacana kirana muni kamala bikāsā ||
tehi ki moha mamatā niarāī |yaha siya rāma saneha baṛāī ||
biṣaī sādhaka siddha sayāne |tribidha jīva jaga beda bakhāne ||
rāma saneha sarasa mana jāsū |sādhu sabhā̃ baṛa ādara tāsū ||
soha na rāma pema binu gyānū |karanadhāra binu jimi jalajānū ||
muni bahubidhi bidehu samujhāe |rāmaghāṭa saba loga nahāe ||
sakala soka saṁkula nara nārī |so bāsaru bīteu binu bārī ||
pasu khaga mṛganha na kīnha ahārū |priya parijana kara kauna bicārū ||
അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജ്ഞാനം സംസാര രാത്രിയെ നശിപ്പിക്കുന്ന സൂര്യൻ, അദ്ദേഹത്തിന്റെ വാക്കുകൾ മുനിമാരുടെ താമര വിരിയിക്കുന്ന കിരണങ്ങൾ. അദ്ദേഹത്തിന്റെ അടുത്തേക്ക് മായയും മമതയും എങ്ങനെ വരാനാകും? ഇത് സീതയോടും രാമനോടുമുള്ള അദ്ദേഹത്തിന്റെ സ്നേഹത്തിന്റെ മഹത്വം മാത്രമാണ്. വേദങ്ങൾ ഈ ലോകത്ത് ജ്ഞാനികൾ മൂന്ന് തരമുണ്ടെന്ന് വർണ്ണിക്കുന്നു: ലൗകികർ, സാധകർ, സിദ്ധർ. ആരുടെ മനസ്സ് രാമനോടുള്ള സ്നേഹത്താൽ നനഞ്ഞിരിക്കുന്നുവോ, അവർ സാധുക്കളുടെ സഭയിൽ വലിയ ആദരവ് നേടുന്നു. രാമനോടുള്ള സ്നേഹം കൂടാതെ ജ്ഞാനം പ്രകാശിക്കുന്നില്ല, നാവികൻ ഇല്ലാത്ത കപ്പലിനെപ്പോലെ. മുനി വിദേഹനെ പലവിധത്തിൽ ഉപദേശിച്ചു, എന്നിട്ട് എല്ലാവരും രാമഘാട്ടിൽ സ്നാനം ചെയ്തു. സ്ത്രീപുരുഷന്മാരെല്ലാവരും ദുഃഖത്താൽ നിറഞ്ഞു, ആ ദിവസം ഒരു തുളി വെള്ളം കൂടാതെ കടന്നുപോയി. മൃഗങ്ങൾ, പക്ഷികൾ, മാനുകൾ ആഹാരം എടുത്തില്ല; അവരുടെ പ്രിയ ബന്ധുക്കളുടെ സ്ഥിതി എന്ത് പറയാനാണ്?
ദോഹ 277
दोउ समाज निमिराजु रघुराजु नहाने प्रात।बैठे सब बट बिटप तर मन मलीन कृस गात।।277।।
dou samāja nimirāju raghurāju nahāne prāta |baiṭhe saba baṭa biṭapa tara mana malīna kṛsa gāta ||277||
പ്രഭാതത്തിൽ രണ്ട് സമൂഹങ്ങളോടൊപ്പം മിഥില രാജാവും രഘു രാജാവും സ്നാനം ചെയ്തു. പിന്നീട് എല്ലാവരും ആൽമരത്തിന്റെ താഴെ ഇരുന്നു, മനസ്സ് ദുഃഖിതമായും ശരീരം മെലിഞ്ഞുമിരുന്നു.
ചൗപായി 278.1-4
जे महिसुर दसरथ पुर बासी।जे मिथिलापति नगर निवासी।।
हंस बंस गुर जनक पुरोधा।जिन्ह जग मगु परमारथु सोधा।।
लगे कहन उपदेस अनेका।सहित धरम नय बिरति बिबेका।।
कौसिक कहि कहि कथा पुरानीं।समुझाई सब सभा सुबानीं।।
तब रघुनाथ कोसिकहि कहेऊ।नाथ कालि जल बिनु सबु रहेऊ।।
मुनि कह उचित कहत रघुराई।गयउ बीति दिन पहर अढ़ाई।।
रिषि रुख लखि कह तेरहुतिराजू।इहाँ उचित नहिं असन अनाजू।।
कहा भूप भल सबहि सोहाना।पाइ रजायसु चले नहाना।।
je mahisura dasaratha pura bāsī |je mithilāpati nagara nivāsī ||
haṁsa baṁsa gura janaka purodhā |jinha jaga magu paramārathu sodhā ||
lage kahana upadesa anekā |sahita dharama naya birati bibekā ||
kausika kahi kahi kathā purānīṁ |samujhāī saba sabhā subānīṁ ||
taba raghunātha kosikahi kaheū |nātha kāli jala binu sabu raheū ||
muni kaha ucita kahata raghurāī |gayau bīti dina pahara aṛhāī ||
riṣi rukha lakhi kaha terahutirājū |ihā̃ ucita nahiṁ asana anājū ||
kahā bhūpa bhala sabahi sohānā |pāi rajāyasu cale nahānā ||
ദശരഥന്റെ നഗരിയിൽ വസിക്കുന്ന ബ്രാഹ്മണർ, മിഥിലാ നഗര നാഥന്റെ നഗരിയിൽ വസിക്കുന്നവർ, സൂര്യ വംശത്തിലെ ഗുരുവായ വസിഷ്ഠനും, ജനകന്റെ പുരോഹിതനും, ലോകമാർഗ്ഗവും പരമാർത്ഥ മാർഗ്ഗവും അന്വേഷിച്ചറിഞ്ഞവർ, ധർമ്മ, നീതി, വൈരാഗ്യ, വിവേകങ്ങൾ നിറഞ്ഞ അനേക ഉപദേശങ്ങൾ പറയാൻ തുടങ്ങി. കൗശികനും പല പഴയ കഥകൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, മധുരമായ വാക്കുകളാൽ സഭ മുഴുവനും മനസ്സിലാക്കി. അപ്പോൾ രഘുനാഥൻ കൗശികനോട്, "സ്വാമി, ഇന്നലെ മുതൽ എല്ലാവരും വെള്ളമില്ലാതെ ഇരിക്കുന്നു" എന്നു പറഞ്ഞു. മുനി പറഞ്ഞു, "രാമൻ പറയുന്നത് ഉചിതമാണ്. പകൽ രണ്ടര ജാമം കടന്നുപോയി." മുനിയുടെ മനസ്സ് കണ്ട്, തിർഹുത് രാജാവ്, "ഇവിടെ അന്നവും ധാന്യവും കഴിക്കുന്നത് ഉചിതമല്ല" എന്നു പറഞ്ഞു. രാജാവ് പറഞ്ഞത് നല്ലത്, എല്ലാവർക്കും ഇഷ്ടമായി. അവന്റെ അനുമതി വാങ്ങി, കുളിക്കാൻ പോയി.
ദോഹ 278
तेहि अवसर फल फूल दल मूल अनेक प्रकार।लइ आए बनचर बिपुल भरि भरि काँवरि भार।।278।।
tehi avasara phala phūla dala mūla aneka prakāra |lai āe banacara bipula bhari bhari kā̃vari bhāra ||278||
ആ സമയത്ത് കാട്ടുവാസികൾ പലതരം കായ്കൾ, പൂക്കൾ, ഇലകൾ, വേരുകൾ എന്നിവ ധാരാളമായി എടുത്തുകൊണ്ടുവന്നു; കൊട്ട കൊട്ടയായി നിറച്ച് തോളിൽ ഭാരമേറിയ കൂടുകൾ വഹിച്ചുകൊണ്ടുവന്നു.
ചൗപായി 279.1-4
कामद मे गिरि राम प्रसादा।अवलोकत अपहरत बिषादा।।
सर सरिता बन भूमि बिभागा।जनु उमगत आनँद अनुरागा।।
बेलि बिटप सब सफल सफूला।बोलत खग मृग अलि अनुकूला।।
तेहि अवसर बन अधिक उछाहू।त्रिबिध समीर सुखद सब काहू।।
जाइ न बरनि मनोहरताई।जनु महि करति जनक पहुनाई।।
तब सब लोग नहाइ नहाई।राम जनक मुनि आयसु पाई।।
देखि देखि तरुबर अनुरागे।जहँ तहँ पुरजन उतरन लागे।।
दल फल मूल कंद बिधि नाना।पावन सुंदर सुधा समाना।।
kāmada me giri rāma prasādā |avalokata apaharata biṣādā ||
sara saritā bana bhūmi bibhāgā |janu umagata ānãda anurāgā ||
beli biṭapa saba saphala saphūlā |bolata khaga mṛga ali anukūlā ||
tehi avasara bana adhika uchāhū |tribidha samīra sukhada saba kāhū ||
jāi na barani manoharatāī |janu mahi karati janaka pahunāī ||
taba saba loga nahāi nahāī |rāma janaka muni āyasu pāī ||
dekhi dekhi tarubara anurāge |jahã tahã purajana utarana lāge ||
dala phala mūla kaṁda bidhi nānā |pāvana suṁdara sudhā samānā ||
രാമന്റെ പ്രസാദംകൊണ്ട് പർവ്വതം കാമദേനുവായി മാറി, അതിനെ കാണുന്നത് മാത്രം എല്ലാ ദുഃഖങ്ങളെയും മാറ്റി. തടാകങ്ങൾ, നദികൾ, കാടുകൾ, ഭൂഭാഗങ്ങൾ എന്നിവ ആനന്ദത്താലും സ്നേഹത്താലും നിറഞ്ഞ് പൊങ്ങുന്നതുപോലെ തോന്നി. എല്ലാ വള്ളികളും മരങ്ങളും ഫലങ്ങളാലും പുഷ്പങ്ങളാലും നിറഞ്ഞിരുന്നു, പക്ഷികൾ, മാനുകൾ, തേനീചകൾ എന്നിവ ഇമ്പമായ, അനുകൂലമായ ശബ്ദങ്ങൾ പുറപ്പെടുവിച്ചു. ആ സമയത്ത് കാട്ടിൽ അതിശയകരമായ ആനന്ദമുണ്ടായിരുന്നു, തണുപ്പുള്ള, മൃദുവായ, സുഗന്ധമുള്ള കാറ്റ് എല്ലാവർക്കും സുഖം നൽകി. അതിന്റെ സൗന്ദര്യം വർണ്ണിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; ഭൂമി തന്നെ ജനകനെ അതിഥിയായി സത്കരിക്കുന്നതുപോലെ തോന്നി. അപ്പോൾ എല്ലാ ജനങ്ങളും കുളിച്ച്, രാമൻ, ജനകൻ, മുനി എന്നിവരുടെ അനുമതി വാങ്ങി. സുന്ദരമായ മരങ്ങളെ നോക്കി നോക്കി അവർ മനോഹരിക്കപ്പെട്ട്, നഗരജനങ്ങൾ ഇവിടെയും അവിടെയും ഇറങ്ങിത്താമസിക്കാൻ തുടങ്ങി. ഇലകൾ, ഫലങ്ങൾ, വേരുകൾ, കിഴങ്ങുകൾ എന്നിവ പലതരത്തിലുള്ള, പവിത്രമായ, സുന്ദരമായ, അമൃതിന് തുല്യമായവയായിരുന്നു.
ദോഹ 279
सादर सब कहँ रामगुर पठए भरि भरि भार।पूजि पितर सुर अतिथि गुर लगे करन फरहार।।279।।
sādara saba kahã rāmagura paṭhae bhari bhari bhāra |pūji pitara sura atithi gura lage karana pharahāra ||279||
രാമന്റെ ഗുരു എല്ലാവർക്കും ബഹുമാനത്തോടെ നിറയെ സാധനങ്ങൾ അയച്ചു. പിതൃക്കളെ, ദേവന്മാരെ, അതിഥികളെ, ഗുരുവിനെ എന്നിവരെ പൂജിച്ച് ഫലാഹാരം ചെയ്യാൻ തുടങ്ങി.
Frequently Asked Questions
परम्परा में यह अंश ‘भरत-चरित्र’ और ‘वसिष्ठ-धीरज’ के कारण शोक-निवारण, मन की स्थिरता, तथा परिवार/समाज में धर्म-बुद्धि जागरण का फलदायी माना जाता है—विशेषकर वियोग, संकट, और निर्णय-काल में पाठ से धैर्य व शरणागति बढ़ती है।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-संपुट या ‘राम राम’ जप-संपुट; और भरत-प्रसंग में कई परम्पराएँ ‘भरत चरित्र बिनु बिनु’ नहीं, बल्कि ‘राम-नाम’ को ही सार्वभौम संपुट मानती हैं (स्थान-परम्परा अनुसार भेद)।
Ask anything about Prakarana 28 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
