Prakarana 28

Verse 551 (चौपाई)

भरत बचन सुचि सुनि सुर हरषे। साधु सराहि सुमन सुर बरषे।। असमंजस बस अवध नेवासी। प्रमुदित मन तापस बनबासी।। चुपहिं रहे रघुनाथ सँकोची। प्रभु गति देखि सभा सब सोची।। जनक दूत तेहि अवसर आए। मुनि बसिष्ठँ सुनि बेगि बोलाए।। करि प्रनाम तिन्ह रामु निहारे। बेषु देखि भए निपट दुखारे।। दूतन्ह मुनिबर बूझी बाता। कहहु बिदेह भूप कुसलाता।। सुनि सकुचाइ नाइ महि माथा। बोले चर बर जोरें हाथा।। बूझब राउर सादर साईं। कुसल हेतु सो भयउ गोसाईं।।

Bharat ke saaf baat sunkar bhagwan log khush ho gaye. Sant log bhi uski tareef karne lage, aur upar se phool barsne lage. Ayodhya ke log bahut confused the ki kya ho raha hai. Lekin dil se khush the, aur jo sadhu jungle mein rehte the woh bhi khush the. Ram aur Lakshman sharam se chup ho gaye. Sabha mein sab log sochne lage ki ab kya hoga. Usi time par Janak ke doot a gaye. Muni Vashishtha ne sunkar unhe jaldi bulaya. Woh log jhak kar Ram ko dekhne lage. Ram ke kapde dekh kar woh bahut dukhi ho gaye. Doot ne muni se poocha ki sab theek hai ya nahi. Muni ne kaha ki Janak ke raja ka kya haal hai batao. Yeh sunkar woh log sharam se zameen tak sir jhuka diye. Haath jod kar bole ki hum aapke sevak hain. Raja ne hume bheja hai ki sab theek hai ya nahi jaan le.

Verse 552 (दोहा/सोरठा)

नाहि त कोसल नाथ कें साथ कुसल गइ नाथ। मिथिला अवध बिसेष तें जगु सब भयउ अनाथ।।270।।

Agar Ayodhya ke raja ke saath sab theek nahi hai, toh bhagwan, sab theek hone ka matlab bhi chala gaya. Mithila aur Ayodhya ka jo rishta tha, uski wajah se poora duniya anath ho gayi hai.

Verse 553 (चौपाई)

कोसलपति गति सुनि जनकौरा। भे सब लोक सोक बस बौरा।। जेहिं देखे तेहि समय बिदेहू। नामु सत्य अस लाग न केहू।। रानि कुचालि सुनत नरपालहि। सूझ न कछु जस मनि बिनु ब्यालहि।। भरत राज रघुबर बनबासू। भा मिथिलेसहि हृदयँ हराँसू।। नृप बूझे बुध सचिव समाजू। कहहु बिचारि उचित का आजू।। समुझि अवध असमंजस दोऊ। चलिअ कि रहिअ न कह कछु कोऊ।। नृपहि धीर धरि हृदयँ बिचारी। पठए अवध चतुर चर चारी।। बूझि भरत सति भाउ कुभाऊ। आएहु बेगि न होइ लखाऊ।।

Ayodhya ke raja ki baat sunkar Janak ki beti aur sab log pagal ho gaye dukh mein. Us time par jo bhi Janak ko dekhta tha, usko lagta tha ki naam toh Videha hai par sach mein bodyless ho gaya. Raniyon ne raja ki khabar sunkar hosh kho diya, jaise saanp mani ke bina ho. Bharat raja ban gaya aur Ram jungle chale gaye. Yeh sunkar Mithila ke raja ke dil mein bahut dukh aaya. Raja ne wise logon aur ministers se poocha ki ab kya karna chahiye. Ayodhya aur Mithila dono jagah confusion tha. Chalein ya rahen, koi bhi saaf jawab nahi de paaya. Raja ne hosh sambhala aur dil mein socha. Ayodhya mein ek smart messenger bheja. Usne kaha ki Bharat kya kar raha hai yeh jaan kar jaldi aao, time mat lagao.

Verse 554 (दोहा/सोरठा)

गए अवध चर भरत गति बूझि देखि करतूति। चले चित्रकूटहि भरतु चार चले तेरहूति।।271।।

Messenger Ayodhya gaye aur Bharat ke baare mein sab jaan liya. Uske kaam dekh kar wapas a gaye. Bharat Chitrakoot ke liye nikal gaya aur messenger Mithila wapas a gaye.

Verse 555 (चौपाई)

दूतन्ह आइ भरत कइ करनी। जनक समाज जथामति बरनी।। सुनि गुर परिजन सचिव महीपति। भे सब सोच सनेहँ बिकल अति।। धरि धीरजु करि भरत बड़ाई। लिए सुभट साहनी बोलाई।। घर पुर देस राखि रखवारे। हय गय रथ बहु जान सँवारे।। दुघरी साधि चले ततकाला। किए बिश्रामु न मग महीपाला।। भोरहिं आजु नहाइ प्रयागा। चले जमुन उतरन सबु लागा।। खबरि लेन हम पठए नाथा। तिन्ह कहि अस महि नायउ माथा।। साथ किरात छ सातक दीन्हे। मुनिबर तुरत बिदा चर कीन्हे।।

Messenger wapas aaye aur Bharat ne jo kaha tha woh kiya. Janak ki sabha mein sab kuch bata diya jitna samajh mein aaya. Yeh sunkar guru, family, ministers aur raja sab log soch mein pad gaye. Dil se bahut dukhi ho gaye. Bharat ne hosh sambhala aur apni greatness dikhayi. Bahut saare soldiers liye aur chariot wale ko bulaya. Ghar, shehar aur desh sab par guard lagaya. Ghode, gaay, rath aur bahut saari cheezein ready kar li. Sab arrangement kar ke turant nikal pade. Rasta mein ek minute bhi rest nahi kiya. Aaj subah Prayag mein naha ke Yamuna paar karne ke liye nikal pade. Unhone kaha ki humne raja ko message bheja hai. Yeh keh kar zameen tak sir jhuka diya. Muni ne unhe chh hazar Kirata log diye saath mein. Turant unka bidya liya aur chale gaye.

Verse 556 (दोहा/सोरठा)

सुनत जनक आगवनु सबु हरषेउ अवध समाजु। रघुनंदनहि सकोचु बड़ सोच बिबस सुरराजु।।272।।

Jab Janaka ne suna ki sab aa rahe hain, poora Ayodhya khush ho gaya. Lekin Ram ko ajeeb sa lag raha tha, kuch samajh nahi aa raha tha. Aur devtaon ke raja Indra bhi bahut chintit ho gaye the.

Verse 557 (चौपाई)

गरइ गलानि कुटिल कैकेई। काहि कहै केहि दूषनु देई।। अस मन आनि मुदित नर नारी। भयउ बहोरि रहब दिन चारी।। एहि प्रकार गत बासर सोऊ। प्रात नहान लाग सबु कोऊ।। करि मज्जनु पूजहिं नर नारी। गनप गौरि तिपुरारि तमारी।। रमा रमन पद बंदि बहोरी। बिनवहिं अंजुलि अंचल जोरी।। राजा रामु जानकी रानी। आनँद अवधि अवध रजधानी।। सुबस बसउ फिरि सहित समाजा। भरतहि रामु करहुँ जुबराजा।। एहि सुख सुधाँ सींची सब काहू। देव देहु जग जीवन लाहू।।

Kaikeyi ne jo kapat kiya tha, uski badnami ho gayi. Ab woh kisko dosh de, kisko bura kahe? Log khush ho gaye aur din bitne lage. Aisa hi ek din guzar gaya. Subah sab log nahane lage. Nahake log Ganesh, Gauri, Shiv aur Surya ki puja karne lage. Laxmi aur Vishnu ke charno mein matha teka aur haath jod ke praarthana ki. Sabne kaha ki Raja Ram aur Rani Janaki Ayodhya mein khushi laayein. Poora samaj phir se khush ho gaya. Sabne kaha ki Ram Bharat ko yuvraja banaayein. Itni khushi se sabka dil bharta gaya. Devtaon ne duniya ko jeene ka saubhagya diya.

Verse 558 (दोहा/सोरठा)

गुर समाज भाइन्ह सहित राम राजु पुर होउ। अछत राम राजा अवध मरिअ माग सबु कोउ।।273।।

Guru, sab log aur bhaiyon ke saath Ram ko rajya milna chahiye. Jab tak Ram Ayodhya mein raja rahein, tab tak sabki ichcha poori hoti rahe.

Verse 559 (चौपाई)

सुनि सनेहमय पुरजन बानी। निंदहिं जोग बिरति मुनि ग्यानी।। एहि बिधि नित्यकरम करि पुरजन। रामहि करहिं प्रनाम पुलकि तन।। ऊँच नीच मध्यम नर नारी। लहहिं दरसु निज निज अनुहारी।। सावधान सबही सनमानहिं। सकल सराहत कृपानिधानहिं।। लरिकाइहि ते रघुबर बानी। पालत नीति प्रीति पहिचानी।। सील सकोच सिंधु रघुराऊ। सुमुख सुलोचन सरल सुभाऊ।। कहत राम गुन गन अनुरागे। सब निज भाग सराहन लागे।। हम सम पुन्य पुंज जग थोरे। जिन्हहि रामु जानत करि मोरे।।

Nagar ke logon ki pyaar bhari baatein sunkar yogi aur gyaani logon ne unki ninda ki. Log roz apna kaam karte the aur Ram ko pranaam karte the, badan mein prem aa jaata tha. Bade chhote, auram aurat sab Ram ko dekhte the apne apne hisaab se. Sab dhyaan se uski ijjat karte the aur uski meherbani ki taareef karte the. Ram bacchon jaisi baatein karta tha lekin pyaar aur neeti samajhta tha. Woh bade sheel aur vinay ke saagar the, chehra sundar, aankhein kamal jaisi, aur swabhaav seedha. Sab Ram ke gun gaate the apne pyaar se. Har koi apne bhagya ki taareef karne laga. Duniya mein kam log aise punya wale hote hain jinhe Ram apna maanke jaanta hai.

Verse 560 (दोहा/सोरठा)

प्रेम मगन तेहि समय सब सुनि आवत मिथिलेसु। सहित सभा संभ्रम उठेउ रबिकुल कमल दिनेसु।।274।।

Itna sab sunke Mithila ke raja Janak pyaar mein magan ho kar aaye. Suryavansh ke Raja Dasharath bhi apni poori sabha ke saath hairani aur utsah mein uthe.

Verse 561 (चौपाई)

भाइ सचिव गुर पुरजन साथा। आगें गवनु कीन्ह रघुनाथा।। गिरिबरु दीख जनकपति जबहीं। करि प्रनाम रथ त्यागेउ तबहीं।। राम दरस लालसा उछाहू। पथ श्रम लेसु कलेसु न काहू।। मन तहँ जहँ रघुबर बैदेही। बिनु मन तन दुख सुख सुधि केही।। आवत जनकु चले एहि भाँती। सहित समाज प्रेम मति माती।। आए निकट देखि अनुरागे। सादर मिलन परसपर लागे।। लगे जनक मुनिजन पद बंदन। रिषिन्ह प्रनामु कीन्ह रघुनंदन।। भाइन्ह सहित रामु मिलि राजहि। चले लवाइ समेत समाजहि।।

Raghunath apne bhaiyon, mantriyon, guru aur shehar ke logon ke saath nikle. Jab Janak ko pahad dikhha, unhone pranam kiya aur rath chhod diya. Unhe Ram ke darshan ka itna shauk tha ki raaste ki thakaan ka koi ehsaas hi nahi raha. Unka mann wahan tha jahan Ram aur Sita the. Mann wahan tha toh shareer ko dard ya sukh ka pata hi nahi chalta tha. Aise hi Janak apne saare logon ke saath aage badhne laga, pyaar mein doob ke. Jab paas pahunche aur ek dusre ka pyaar dekha, toh izzat se mile. Janak rishiyon ke paas jhuk ke pranam karne lage. Ram ne bhi rishiyon ko pranam kiya. Phir Ram apne bhaiyon ke saath raja se mile aur saari sangat lekar chal diye.

Verse 562 (दोहा/सोरठा)

आश्रम सागर सांत रस पूरन पावन पाथु। सेन मनहुँ करुना सरित लिएँ जाहिं रघुनाथु।।275।।

Ashram samundar jaisa tha, shaant aur amrit se bhara hua. Jo bhi wahan jata tha woh saaf ho jata tha. Raghunath wahan ja rahe the, jaise koi daya ki nadi unhe le ja rahi ho.

Verse 563 (चौपाई)

बोरति ग्यान बिराग करारे। बचन ससोक मिलत नद नारे।। सोच उसास समीर तंरगा। धीरज तट तरुबर कर भंगा।। बिषम बिषाद तोरावति धारा। भय भ्रम भवँर अबर्त अपारा।। केवट बुध बिद्या बड़ि नावा। सकहिं न खेइ ऐक नहिं आवा।। बनचर कोल किरात बिचारे। थके बिलोकि पथिक हियँ हारे।। आश्रम उदधि मिली जब जाई। मनहुँ उठेउ अंबुधि अकुलाई।। सोक बिकल दोउ राज समाजा। रहा न ग्यानु न धीरजु लाजा।। भूप रूप गुन सील सराही। रोवहिं सोक सिंधु अवगाही।।

Log gyan aur vairagya ki nadi paar kar rahe the. Unki baatein dukh bhari thi, jaise nadiyan mil rahi hon. Chinta aur aahen hawa ki tarah chal rahi thi. Dhairya ka kinaara tha, jahan ped toote hue the. Dukh ki dhaar bah rahi thi, bhay aur bhram ke bawal the. Gyan ki navi thi, budhape ki vidya thi, par koi ek nahi paar kar sakta tha. Vanchar, kol, kirat sab dekh ke thak gaye. Jab ashram ke samundar se mile, toh mann uthne laga. Dono raj samaj dukh mein doob gaye, na gyan raha na dhairya. Raja ke gun aur sheel ki tareef karte karte log roye, dukh ke samundar mein.

Verse 564 (छंद)

अवगाहि सोक समुद्र सोचहिं नारि नर ब्याकुल महा। दै दोष सकल सरोष बोलहिं बाम बिधि कीन्हो कहा।। सुर सिद्ध तापस जोगिजन मुनि देखि दसा बिदेह की। तुलसी न समरथु कोउ जो तरि सकै सरित सनेह की।।

Dukh ke samundar mein doob ke aurat aur mard bahut pareshan the. Sab ko dosh dete hue gusse mein bole, yeh kaisa vidhata hai jo aisa kiya. Devta, siddh, tapaswi, yogi, muni sab dekh ke bole, Tulsidas kahte hain koi nahi hai jo is pyaar ki nadi paar kar sake.

Verse 565 (दोहा/सोरठा)

किए अमित उपदेस जहँ तहँ लोगन्ह मुनिबरन्ह। धीरजु धरिअ नरेस कहेउ बसिष्ठ बिदेह सन।।276।।

Logon aur bade rishiyon ko yahan wahan bahut upadesh diya. Raja ne kaha dhairya rakho. Vasishtha ne Videha se baat ki.

Verse 566 (चौपाई)

जासु ग्यानु रबि भव निसि नासा। बचन किरन मुनि कमल बिकासा।। तेहि कि मोह ममता निअराई। यह सिय राम सनेह बड़ाई।। बिषई साधक सिद्ध सयाने। त्रिबिध जीव जग बेद बखाने।। राम सनेह सरस मन जासू। साधु सभाँ बड़ आदर तासू।। सोह न राम पेम बिनु ग्यानू। करनधार बिनु जिमि जलजानू।। मुनि बहुबिधि बिदेहु समुझाए। रामघाट सब लोग नहाए।। सकल सोक संकुल नर नारी। सो बासरु बीतेउ बिनु बारी।। पसु खग मृगन्ह न कीन्ह अहारू। प्रिय परिजन कर कौन बिचारू।।

Jiska gyaan sooraj jaisa hai, woh is duniya ki raat ko khatam kar deta hai. Uske bol kamal ki kirnein hain, rishiyon ke dil khil jaate hain. Aise insaan ke paas moh aur mamta nahi aa sakti. Yeh Sita aur Ram ke pyaar ki badi baat hai. Gyani log kehte hain ki teen tarah ke log hote hain, jo dhundte hain, jo pahunch gaye, jo samajhdar hain. Ved mein yeh teen likhe hain. Jiske mann mein Ram ke pyaar ka ras bhara hai, woh sadhu logon ki sabha mein bada izzat paata hai. Ram ke pyaar ke bina gyaan chamakta nahi, jaise sooraj ke bina kamal nahi khilta. Rishi Videha ne unhe bahut tarike se samjhaya. Sab log Ram Ghat par nahaye. Aadmi aur auratein dukh mein doob gaye the. Woh din kisi festival ke bina guzar gaya. Jaanwar, chidiye, hiran kuch khaye nahi. Unke apne log bhi kuch soch nahi pa rahe the.

Verse 567 (दोहा/सोरठा)

दोउ समाज निमिराजु रघुराजु नहाने प्रात। बैठे सब बट बिटप तर मन मलीन कृस गात।।277।।

Dono taraf ke log, Raja Nimi aur Raghu kul ke Raja, subah nahaye. Sab log banyan aur ped ke neeche baith gaye. Unka mann dukhi tha aur body patli ho gayi thi.

Verse 568 (चौपाई)

जे महिसुर दसरथ पुर बासी। जे मिथिलापति नगर निवासी।। हंस बंस गुर जनक पुरोधा। जिन्ह जग मगु परमारथु सोधा।। लगे कहन उपदेस अनेका। सहित धरम नय बिरति बिबेका।। कौसिक कहि कहि कथा पुरानीं। समुझाई सब सभा सुबानीं।। तब रघुनाथ कोसिकहि कहेऊ। नाथ कालि जल बिनु सबु रहेऊ।। मुनि कह उचित कहत रघुराई। गयउ बीति दिन पहर अढ़ाई।। रिषि रुख लखि कह तेरहुतिराजू। इहाँ उचित नहिं असन अनाजू।। कहा भूप भल सबहि सोहाना। पाइ रजायसु चले नहाना।।

Jo Dasharath ki city ke bade log the, aur jo Mithila ke raja ke shehar mein rehte the, sab aaye the. Janak kul ke guru, jinhone duniya ke maqsad ko samjha tha, woh bhi tha. Woh log bahut upadesh dene lage, dharam, neeti, vairagya, sab baat. Rishi Kushik ne purani kahiyan sunai aur sab ko acche se samjhaya. Phir Raghu naath ne Kushik se kaha, Prabhu, paani ke bina sab sookha hai. Rishi ne kaha, sahi kaha aapne. Din guzar gaya, dopahar ho gayi. Rishi ka dukh dekh ke Tirhut ke raja ne kaha, yahan khana theek nahi. Raja ne kaha, kya karein, sab theek hai. Izzazat le ke sab nahane chale gaye.

Verse 569 (दोहा/सोरठा)

तेहि अवसर फल फूल दल मूल अनेक प्रकार। लइ आए बनचर बिपुल भरि भरि काँवरि भार।।278।।

Us waqt jungle mein rehne wale log bahut tarah ke phal, phool, patte, aur jar le kar aaye. Unhone badi-badi tokriyan bhar li thi.

Verse 570 (चौपाई)

कामद मे गिरि राम प्रसादा। अवलोकत अपहरत बिषादा।। सर सरिता बन भूमि बिभागा। जनु उमगत आनँद अनुरागा।। बेलि बिटप सब सफल सफूला। बोलत खग मृग अलि अनुकूला।। तेहि अवसर बन अधिक उछाहू। त्रिबिध समीर सुखद सब काहू।। जाइ न बरनि मनोहरताई। जनु महि करति जनक पहुनाई।। तब सब लोग नहाइ नहाई। राम जनक मुनि आयसु पाई।। देखि देखि तरुबर अनुरागे। जहँ तहँ पुरजन उतरन लागे।। दल फल मूल कंद बिधि नाना। पावन सुंदर सुधा समाना।।

Ram ki kripa se Chitrakoot parvat ne sab ki ichha poori kar di. Ek nazar mein sab dukh door ho gaya. Jheel, nadiya, jungle, zameen, sab khushi aur pyaar se bhari hui thi. Bel aur ped phool aur phal se bhare the. Chidiye, hiran, bhale acchi awaaz mein bol rahe the. Us waqt jungle mein bahut khushi thi. Hawa bhi acchi chal rahi thi, sab ko sukh mil raha tha. Itni khoobsurati ka bayan nahi ho sakta. Mano zameen Janak ki mehman ban gayi ho. Phir sab log nahaye. Ram, Janak aur rishiyon ne ijaazat li. Ped dekh kar logon ka mann bhar gaya. Shehar ke log yahan-wahan utarne lage. Phal, jar, kand, bahut tarah ki cheezein thi. Saaf, sundar, aur amrit jaisi.

Verse 571 (दोहा/सोरठा)

सादर सब कहँ रामगुर पठए भरि भरि भार। पूजि पितर सुर अतिथि गुर लगे करन फरहार।।279।।

Ram ne izzat se sab jagah apne aadmi bheje. Har ek ke paas bhar-bhar ke tohfe the. Pehle apne purvajon ki puja ki, phir bhagwan aur mehman aur guru sab ki puja ki. Phir sab mil ke khushi manaane lage.