Ayodhya KandaPrakarana 2821 Verses

Prakarana 28

राजधर्म से वनधर्म की ओर संक्रमण—यह सोपान ‘वैराग्य-प्रवेश’ का द्वार है। अयोध्या का लोक-शोक, मिथिला का शोक, और भरत की निर्मल निष्ठा मिलकर साधक को यह सिखाते हैं कि ईश्वर-इच्छा के सामने सांसारिक व्यवस्था (राज्य, कुल, प्रतिष्ठा) भी अस्थिर है। इस चरण में मुक्ति की सीढ़ी ‘त्याग’ नहीं, बल्कि ‘अनासक्ति सहित कर्तव्य’ है—राम की मौन-लीला, भरत की सत्य-भावना, और वसिष्ठ का धीरज-उपदेश मन को शरणागति की ओर चढ़ाते हैं।

Bharat ke bol sun ke devta khush ho gaye aur phool barsane lage. Lekin Ayodhya mein log confuse the ki ye kya ho raha hai. Janaka ka messenger aaya aur Mithila bhi Ram se juda ho gaya. Ab dono sheher dukhi the, dono rajya alag the par dard ek jaisa tha. Tulsidas ne kaha ki gyan aur vairagya ki naav bhi pyaar ki nadi paar nahi kar sakti. Sirf Ram ka pyaar hi dusra kinara hai. Vasishtha ne sabko samjhaya aur shant kiya. Phal-mool ka bandobast karke van ka dharma ashram ka dharma ban gaya.

In this prakarana

People

  • Bharata
  • RamaRāma
  • VasishthaVasiṣṭha
  • Janaka
  • TulsidasSpeaksTulsīdās
Spoken translationRamcharitmanas Ayodhya Kanda, Prakarana 28

Verses

Chaupai 270.1-4

भरत बचन सुचि सुनि सुर हरषे।साधु सराहि सुमन सुर बरषे।।

असमंजस बस अवध नेवासी।प्रमुदित मन तापस बनबासी।।

चुपहिं रहे रघुनाथ सँकोची।प्रभु गति देखि सभा सब सोची।।

जनक दूत तेहि अवसर आए।मुनि बसिष्ठँ सुनि बेगि बोलाए।।

करि प्रनाम तिन्ह रामु निहारे।बेषु देखि भए निपट दुखारे।।

दूतन्ह मुनिबर बूझी बाता।कहहु बिदेह भूप कुसलाता।।

सुनि सकुचाइ नाइ महि माथा।बोले चर बर जोरें हाथा।।

बूझब राउर सादर साईं।कुसल हेतु सो भयउ गोसाईं।।

bharata bacana suci suni sura haraṣe |sādhu sarāhi sumana sura baraṣe ||

asamaṁjasa basa avadha nevāsī |pramudita mana tāpasa banabāsī ||

cupahiṁ rahe raghunātha sãkocī |prabhu gati dekhi sabhā saba socī ||

janaka dūta tehi avasara āe |muni basiṣṭhã suni begi bolāe ||

kari pranāma tinha rāmu nihāre |beṣu dekhi bhae nipaṭa dukhāre ||

dūtanha munibara būjhī bātā |kahahu bideha bhūpa kusalātā ||

suni sakucāi nāi mahi māthā |bole cara bara joreṁ hāthā ||

būjhaba rāura sādara sāīṁ |kusala hetu so bhayau gosāīṁ ||

Bharat ke saaf baat sunkar devta khush ho gaye. Unhone usko sadhu kehke tareef ki aur phool barsaye. Ayodhya ke log confuse ho gaye the. Par jo rishi jungle me rehte the, unka mann khush ho gaya. Ram chup rahe, thoda sharmate hue. Unki ye halat dekhkar puri sabha soch me padh gayi. Usi waqt Janak ke doot aa gaye. Rishi Vasishtha ne ye sunkar unko jaldi bulwa liya. Unhone pranam kiya aur Ram ko dekha. Ram ke kapde dekhkar wo bahut dukhi ho gaye. Bade rishi ne dooton se poocha, bolo, Videha ke raja theek hain? Ye sunkar doot sharm se jhijhak gaye, zameen pe sir rakhke haath jodke bole. Aap ka itna pyar se poochna hi, swami, unke theek hone ka karan ban gaya hai.

Doha 270

नाहि त कोसल नाथ कें साथ कुसल गइ नाथ।मिथिला अवध बिसेष तें जगु सब भयउ अनाथ।।⁠270।।

nāhi ta kosala nātha keṁ sātha kusala gai nātha |mithilā avadha biseṣa teṁ jagu saba bhayau anātha ||⁠270||

nath, kosal ke swami ke saath saari bhalai chali gayi. poora jag anaath reh gaya hai, Mithila aur Ayodhya sabse zyada.

Chaupai 271.1-4

कोसलपति गति सुनि जनकौरा।भे सब लोक सोक बस बौरा।।

जेहिं देखे तेहि समय बिदेहू।नामु सत्य अस लाग न केहू।।

रानि कुचालि सुनत नरपालहि।सूझ न कछु जस मनि बिनु ब्यालहि।।

भरत राज रघुबर बनबासू।भा मिथिलेसहि हृदयँ हराँसू।।

नृप बूझे बुध सचिव समाजू।कहहु बिचारि उचित का आजू।।

समुझि अवध असमंजस दोऊ।चलिअ कि रहिअ न कह कछु कोऊ।।

नृपहि धीर धरि हृदयँ बिचारी।पठए अवध चतुर चर चारी।।

बूझि भरत सति भाउ कुभाऊ।आएहु बेगि न होइ लखाऊ।।

kosalapati gati suni janakaurā |bhe saba loka soka basa baurā ||

jehiṁ dekhe tehi samaya bidehū |nāmu satya asa lāga na kehū ||

rāni kucāli sunata narapālahi |sūjha na kachu jasa mani binu byālahi ||

bharata rāja raghubara banabāsū |bhā mithilesahi hṛdayã harā̃sū ||

nṛpa būjhe budha saciva samājū |kahahu bicāri ucita kā ājū ||

samujhi avadha asamaṁjasa doū |calia ki rahia na kaha kachu koū ||

nṛpahi dhīra dhari hṛdayã bicārī |paṭhae avadha catura cara cārī ||

būjhi bharata sati bhāu kubhāū |āehu begi na hoi lakhāū ||

Janak ki nagar ke logon ko jab pata chala ki Kosala ke raja ka kya haal hua, to sab log dukh se aube rahe gaye aur unki hosh udd gayi. Jisne bhi us waqt Janak raja ko dekha, use laga ki unka naam 'Videha' yaani shareer chhod hua, sach hai. Koi doosra nahi soch raha tha. Jab raja ne suna ki rani ne kaisa khoti kaam kiya hai, to unhe kuch samajh nahi aaya, bilkul us saanp ki tarah jiske mathe ka mani nikal gayi ho. Bharat ko raj milega aur Ram ko vanvas milega, ye baat sunkar Mithila ke raja ke dil mein bahut dukh aur pareshani chha gayi. Raja ne apne samajhdar mantriyon ki sabha ko poocha, soch samajh kar batao ki aaj ka sahi kya hai. Ayodhya ki is uljhan ko sochte hue ki jana chahiye ya rukna chahiye, kisi ne kuch nahi kaha. Raja ne himmat rakhi, dil mein soch samajh ki, aur char hoshiyar jasoos Ayodhya bhej diye. Pata karo Bharat ka asli bhaav kaisa hai, achha hai ya bura, aur jaldi wapas aao, taaki kisi ko pata na chale.

Doha 271

गए अवध चर भरत गति बूझि देखि करतूति।चले चित्रकूटहि भरतु चार चले तेरहूति।।⁠271।।

gae avadha cara bharata gati būjhi dekhi karatūti |cale citrakūṭahi bharatu cāra cale terahūti ||⁠271||

Jaasu log Ayodhya gaye, wahan jaakar unko Bharat ki soch samajh aayi aur uske kaam dekhne ko mila. Bharat Chitrakut ko nikal chuka tha, aur woh jaasu log Tirhut ko nikal gaye.

Chaupai 272.1-4

दूतन्ह आइ भरत कइ करनी।जनक समाज जथामति बरनी।।

सुनि गुर परिजन सचिव महीपति।भे सब सोच सनेहँ बिकल अति।।

धरि धीरजु करि भरत बड़ाई।लिए सुभट साहनी बोलाई।।

घर पुर देस राखि रखवारे।हय गय रथ बहु जान सँवारे।।

दुघरी साधि चले ततकाला।किए बिश्रामु न मग महीपाला।।

भोरहिं आजु नहाइ प्रयागा।चले जमुन उतरन सबु लागा।।

खबरि लेन हम पठए नाथा।तिन्ह कहि अस महि नायउ माथा।।

साथ किरात छ सातक दीन्हे।मुनिबर तुरत बिदा चर कीन्हे।।

dūtanha āi bharata kai karanī |janaka samāja jathāmati baranī ||

suni gura parijana saciva mahīpati |bhe saba soca sanehã bikala ati ||

dhari dhīraju kari bharata baṛāī |lie subhaṭa sāhanī bolāī ||

ghara pura desa rākhi rakhavāre |haya gaya ratha bahu jāna sãvāre ||

dugharī sādhi cale tatakālā |kie biśrāmu na maga mahīpālā ||

bhorahiṁ āju nahāi prayāgā |cale jamuna utarana sabu lāgā ||

khabari lena hama paṭhae nāthā |tinha kahi asa mahi nāyau māthā ||

sātha kirāta cha sātaka dīnhe |munibara turata bidā cara kīnhe ||

Messengers aakar Janak ki sabha mein bataaye, jitna unko samajh aaya, Bharat ne kya kya kiya. Yeh sunke guru, parivaar, mantri aur raja sab bahut chintit hue aur pyaar se aakul ho gaye. Himmat dhaanke aur Bharat ki taareef karke, Janak ne apne achhe sipahi aur adhikariyon ko bulawa bheja. Ghar, sheher aur des ki nigebani ke liye log chhod diye, aur ghode, haathi, rath aur kai tarah ki gaadiyan taiyaar karwayi. Do ghadi mein sab kuch taiyaar karke turant nikal pade, aur raja ne raaste mein kahin aaram nahi kiya. Aaj subah Prayag mein snaan kiya, aur ab poora jhund Yamuna paar karne lag gaya hai. Hum aage khabar dene ke liye bheje gaye hain, prabhu. Yeh kehke messengers ne zameen par matha tek diya. Sabse achhe rishi ne unhe chhe saat Kirat saath mein diye, aur turant messengers ko rukhsat kar diya.

Doha 272

सुनत जनक आगवनु सबु हरषेउ अवध समाजु।रघुनंदनहि सकोचु बड़ सोच बिबस सुरराजु।।⁠272।।

sunata janaka āgavanu sabu haraṣeu avadha samāju |raghunaṁdanahi sakocu baṛa soca bibasa surarāju ||⁠272||

Janak aane ki baat sunkar Ayodhya ke saare log bahut khush ho gaye. Par Ram ko bahut sharam aayi. Aur devtaon ke raja Indra bahut chinta mein padh gaye.

Chaupai 273.1-4

गरइ गलानि कुटिल कैकेई।काहि कहै केहि दूषनु देई।।

अस मन आनि मुदित नर नारी।भयउ बहोरि रहब दिन चारी।।

एहि प्रकार गत बासर सोऊ।प्रात नहान लाग सबु कोऊ।।

करि मज्जनु पूजहिं नर नारी।गनप गौरि तिपुरारि तमारी।।

रमा रमन पद बंदि बहोरी।बिनवहिं अंजुलि अंचल जोरी।।

राजा रामु जानकी रानी।आनँद अवधि अवध रजधानी।।

सुबस बसउ फिरि सहित समाजा।भरतहि रामु करहुँ जुबराजा।।

एहि सुख सुधाँ सींची सब काहू।देव देहु जग जीवन लाहू।।

garai galāni kuṭila kaikeī |kāhi kahai kehi dūṣanu deī ||

asa mana āni mudita nara nārī |bhayau bahori rahaba dina cārī ||

ehi prakāra gata bāsara soū |prāta nahāna lāga sabu koū ||

kari majjanu pūjahiṁ nara nārī |ganapa gauri tipurāri tamārī ||

ramā ramana pada baṁdi bahorī |binavahiṁ aṁjuli aṁcala jorī ||

rājā rāmu jānakī rānī |ānãda avadhi avadha rajadhānī ||

subasa basau phiri sahita samājā |bharatahi rāmu karahũ jubarājā ||

ehi sukha sudhā̃ sīṁcī saba kāhū |deva dehu jaga jīvana lāhū ||

Kaikeyi ko bahut sharam aa rahi thi aur pachhtawa bhi. Ab kisse baat kare, aur kise ko dosh de? Auraton aur mardon ke mann mein ye khayal aaya ki ab aur chaar din rukna hai, toh sab khush ho gaye. Waise hi wo din bhi nikal gaya. Subah sab log nahane lage. Nahane ke baad auraton aur mardon ne Ganesh, Gauri, Shiv aur Surya ki puja ki. Phir Ram aur Sita ke charano mein natak, haath jod kar anchal pakde hue unse prarthana ki. Ram raja bane aur Sita rani bane, aur Ayodhya rajdhani bane, aisi khushi ki hadd na ho. Ayodhya phir se bas jaye apni puri sabha ke saath, aur Ram Bharat ko yuvraja bana de. He bhagwan, sab ko is khushi ka ras pila de, aur duniya ko jeewan ka labh de de.

Doha 273

गुर समाज भाइन्ह सहित राम राजु पुर होउ।अछत राम राजा अवध मरिअ माग सबु कोउ।।⁠273।।

gura samāja bhāinha sahita rāma rāju pura hou |achata rāma rājā avadha maria māga sabu kou ||⁠273||

Sabko yahi dua thi ki Ram apne guru, sabhi mantriyon aur apne bhaiyon ke saath milkar sheher par raaj karein. Aur jab tak Ram Ayodhya ke raja hain, tab tak hum sab mar jaayein, bas yahi sab chahte the.

Chaupai 274.1-4

सुनि सनेहमय पुरजन बानी।निंदहिं जोग बिरति मुनि ग्यानी।।

एहि बिधि नित्यकरम करि पुरजन।रामहि करहिं प्रनाम पुलकि तन।।

ऊँच नीच मध्यम नर नारी।लहहिं दरसु निज निज अनुहारी।।

सावधान सबही सनमानहिं।सकल सराहत कृपानिधानहिं।।

लरिकाइहि ते रघुबर बानी।पालत नीति प्रीति पहिचानी।।

सील सकोच सिंधु रघुराऊ।सुमुख सुलोचन सरल सुभाऊ।।

कहत राम गुन गन अनुरागे।सब निज भाग सराहन लागे।।

हम सम पुन्य पुंज जग थोरे।जिन्हहि रामु जानत करि मोरे।।

suni sanehamaya purajana bānī |niṁdahiṁ joga birati muni gyānī ||

ehi bidhi nityakarama kari purajana |rāmahi karahiṁ pranāma pulaki tana ||

ū̃ca nīca madhyama nara nārī |lahahiṁ darasu nija nija anuhārī ||

sāvadhāna sabahī sanamānahiṁ |sakala sarāhata kṛpānidhānahiṁ ||

larikāihi te raghubara bānī |pālata nīti prīti pahicānī ||

sīla sakoca siṁdhu raghurāū |sumukha sulocana sarala subhāū ||

kahata rāma guna gana anurāge |saba nija bhāga sarāhana lāge ||

hama sama punya puṁja jaga thore |jinhahi rāmu jānata kari more ||

Shehar ke logon ki pyaari baatein sun ke, rishi, yogi aur gyani log apni tapasya ko bekaar lagne lage. Shehar ke log apna daily puja karke Ram ko pranaam karne gaye, unka pura badan khushi se kaanp raha tha. Upar ke log, neeche ke log, beech wale, aur aurat mard sab, apne apne level pe Ram se mil paaye. Ram ne sab ko dhyaan se izzat di, aur sab ne us bhagwan ki tareef ki jo kripa ka khazana hai. Bachpan se hi Ram ne sahi rasta pakda hai, aur sachha pyaar pehchana hai. Ram mein namrata aur sharam ka sagar hai. Sundar chehra, khoobsurat aankhein, aur bilkul seedha sa nature. Log Ram ke bahut saare gun batate hue prem se bhar gaye, aur sab apni kismat ki tareef karne lage. Duniya mein bahut kam log aise punya wale honge jise Ram jaanta hai aur apna maanta hai.

Doha 274

प्रेम मगन तेहि समय सब सुनि आवत मिथिलेसु।सहित सभा संभ्रम उठेउ रबिकुल कमल दिनेसु।।⁠274।।

prema magana tehi samaya saba suni āvata mithilesu |sahita sabhā saṁbhrama uṭheu rabikula kamala dinesu ||⁠274||

Us waqt sab log prem mein khoye the. Tab pata chala ki Mithila ke raja aa rahe hain. Ram, jo Surya vansh ke kamal ke liye suraj hain, jaldi uth khade hue aur saari sabha bhi saath mein.

Chaupai 275.1-4

भाइ सचिव गुर पुरजन साथा।आगें गवनु कीन्ह रघुनाथा।।

गिरिबरु दीख जनकपति जबहीं।करि प्रनाम रथ त्यागेउ तबहीं।।

राम दरस लालसा उछाहू।पथ श्रम लेसु कलेसु न काहू।।

मन तहँ जहँ रघुबर बैदेही।बिनु मन तन दुख सुख सुधि केही।।

आवत जनकु चले एहि भाँती।सहित समाज प्रेम मति माती।।

आए निकट देखि अनुरागे।सादर मिलन परसपर लागे।।

लगे जनक मुनिजन पद बंदन।रिषिन्ह प्रनामु कीन्ह रघुनंदन।।

भाइन्ह सहित रामु मिलि राजहि।चले लवाइ समेत समाजहि।।

bhāi saciva gura purajana sāthā |āgeṁ gavanu kīnha raghunāthā ||

giribaru dīkha janakapati jabahīṁ |kari pranāma ratha tyāgeu tabahīṁ ||

rāma darasa lālasā uchāhū |patha śrama lesu kalesu na kāhū ||

mana tahã jahã raghubara baidehī |binu mana tana dukha sukha sudhi kehī ||

āvata janaku cale ehi bhā̃tī |sahita samāja prema mati mātī ||

āe nikaṭa dekhi anurāge |sādara milana parasapara lāge ||

lage janaka munijana pada baṁdana |riṣinha pranāmu kīnha raghunaṁdana ||

bhāinha sahita rāmu mili rājahi |cale lavāi sameta samājahi ||

Apne bhaiyon, mantri, guru aur shehar ke logon ke saath, Ram aage nikal pade. Jaise hi Janak ne pahaad dekha, unhone usko pranaam kiya aur turant rath se utar gaye. Ram ko dekhne ki chahat mein itne utaavle the ki kisi ko raste ki thakaan ya takleef mehsoos hi nahi hui. Unka mann waha tha jaha Ram aur Sita the. Jab mann hi waha nahi, toh shareer ke dukh sukh kise pata. Aise hi Janak apne saath ke logon ke saath aage badhe, sab prem mein mast the. Jab paas aaye aur ek doosre ko dekha, sab prem se bhar gaye aur ek doosre ko izzat se milne lage. Janak rishiyon ke pair chhoone lage, aur Ram ne rishiyon ko pranaam kiya. Ram apne bhaiyon ke saath raja ko gale lagaaye, aur phir unhe aur unke saare saathiyon ko le kar aage chal pade.

Doha 275

आश्रम सागर सांत रस पूरन पावन पाथु।सेन मनहुँ करुना सरित लिएँ जाहिं रघुनाथु।।⁠275।।

āśrama sāgara sāṁta rasa pūrana pāvana pāthu |sena manahũ karunā sarita liẽ jāhiṁ raghunāthu ||⁠275||

Wahan ka aashram ek samandar jaisa tha, jisme shanti bhari paani tha. Wahan ki bheed ek daya ki nadi lag rahi thi, aur Ram unko le ja raha tha us samandar se milne.

Chaupai 276.1-4

बोरति ग्यान बिराग करारे।बचन ससोक मिलत नद नारे।।

सोच उसास समीर तंरगा।धीरज तट तरुबर कर भंगा।।

बिषम बिषाद तोरावति धारा।भय भ्रम भवँर अबर्त अपारा।।

केवट बुध बिद्या बड़ि नावा।सकहिं न खेइ ऐक नहिं आवा।।

बनचर कोल किरात बिचारे।थके बिलोकि पथिक हियँ हारे।।

आश्रम उदधि मिली जब जाई।मनहुँ उठेउ अंबुधि अकुलाई।।

सोक बिकल दोउ राज समाजा।रहा न ग्यानु न धीरजु लाजा।।

भूप रूप गुन सील सराही।रोवहिं सोक सिंधु अवगाही।।

borati gyāna birāga karāre |bacana sasoka milata nada nāre ||

soca usāsa samīra taṁragā |dhīraja taṭa tarubara kara bhaṁgā ||

biṣama biṣāda torāvati dhārā |bhaya bhrama bhavãra abarta apārā ||

kevaṭa budha bidyā baṛi nāvā |sakahiṁ na khei aika nahiṁ āvā ||

banacara kola kirāta bicāre |thake biloki pathika hiyã hāre ||

āśrama udadhi milī jaba jāī |manahũ uṭheu aṁbudhi akulāī ||

soka bikala dou rāja samājā |rahā na gyānu na dhīraju lājā ||

bhūpa rūpa guna sīla sarāhī |rovahiṁ soka siṁdhu avagāhī ||

Ye dukh ki nadi gyaan aur vairagya ke unche kinarre doob deti hai. Aur log jo dukhi hokar jo baatein bolte hain, wo ismein behne wali chhoti nadiyaan hain. Fikar aur aahen iski hawa aur lehrein hain. Jo sabr ke bade ped kinarre khade the, unko tod deti hain. Bhayanak udaasi iski tez dhaar hai. Aur dar aur bhram ke apne bohot saare bhanwar hain. Samajhdar log iske boatman hain aur gyaan badi naav hai. Par wo log bhi paar nahi kar paate. Koi paar karne ka rasta nahi milta. Ban mein rehne wale garib Kol aur Kirat musafir hain. Wo nadi ko dekhte hain, thak jaate hain, aur himmat haar dete hain. Jab ye nadi ashram ke samundar se mili, to aisa laga jaise samundar uth kar ubal raha ho. Dono raj sabha dukh se bhar gayi. Na gyaan bacha, na sabr, na sharam. Raja ke roop, gun aur acche swabhav ki tareef karte hue, wo roye, dukh ke samundar mein doob kar.

Chhand 276

अवगाहि सोक समुद्र सोचहिं नारि नर ब्याकुल महा।दै दोष सकल सरोष बोलहिं बाम बिधि कीन्हो कहा।।

सुर सिद्ध तापस जोगिजन मुनि देखि दसा बिदेह की।तुलसी न समरथु कोउ जो तरि सकै सरित सनेह की।।

avagāhi soka samudra socahiṁ nāri nara byākula mahā |dai doṣa sakala saroṣa bolahiṁ bāma bidhi kīnho kahā ||

sura siddha tāpasa jogijana muni dekhi dasā bideha kī |tulasī na samarathu kou jo tari sakai sarita saneha kī ||

Aurtein aur mard dukh ke samundar mein doob gaye, bahut pareshan the. Sab par dosh lagate hue gusse mein bole, "Ulta kaam karne wale bhagwan ne kya kiya?" Devta, siddh, tapasvi, yogi aur rishi sab ne Janak raja ki halat dekhi. Tulsidas kehte hain, koi nahi tha jo uske pyaar ki nadi paar kar sake.

Soratha 276

किए अमित उपदेस जहँ तहँ लोगन्ह मुनिबरन्ह।धीरजु धरिअ नरेस कहेउ बसिष्ठ बिदेह सन।।⁠276।।

kie amita upadesa jahã tahã loganha munibaranha |dhīraju dharia naresa kaheu basiṣṭha bideha sana ||⁠276||

Sabse bade rishi logon ko har jagah bahut saari advice di. Vasishtha ne raja Videh se kaha, raja, himmat rakho.

Chaupai 277.1-4

जासु ग्यानु रबि भव निसि नासा।बचन किरन मुनि कमल बिकासा।।

तेहि कि मोह ममता निअराई।यह सिय राम सनेह बड़ाई।।

बिषई साधक सिद्ध सयाने।त्रिबिध जीव जग बेद बखाने।।

राम सनेह सरस मन जासू।साधु सभाँ बड़ आदर तासू।।

सोह न राम पेम बिनु ग्यानू।करनधार बिनु जिमि जलजानू।।

मुनि बहुबिधि बिदेहु समुझाए।रामघाट सब लोग नहाए।।

सकल सोक संकुल नर नारी।सो बासरु बीतेउ बिनु बारी।।

पसु खग मृगन्ह न कीन्ह अहारू।प्रिय परिजन कर कौन बिचारू।।

jāsu gyānu rabi bhava nisi nāsā |bacana kirana muni kamala bikāsā ||

tehi ki moha mamatā niarāī |yaha siya rāma saneha baṛāī ||

biṣaī sādhaka siddha sayāne |tribidha jīva jaga beda bakhāne ||

rāma saneha sarasa mana jāsū |sādhu sabhā̃ baṛa ādara tāsū ||

soha na rāma pema binu gyānū |karanadhāra binu jimi jalajānū ||

muni bahubidhi bidehu samujhāe |rāmaghāṭa saba loga nahāe ||

sakala soka saṁkula nara nārī |so bāsaru bīteu binu bārī ||

pasu khaga mṛganha na kīnha ahārū |priya parijana kara kauna bicārū ||

Uska gyaan sooraj ki tarah hai jo duniya ki raat ko khatam kar deta hai, aur uske bol dhoop ki kiran hai jisse rishiyon ka kamal khil jaata hai. Aise insaan ke paas moh aur mamta kaise aa sakti hai? Ye to bas Sita aur Ram ke pyaar ki badi taakat hai. Ved teen tarah ke samajhdar logon ki baat karte hain: jo duniya mein hain, jo sadhna karte hain, aur jo sab kuch pa chuke hain. Jiska man Ram ke pyaar se bhiga hua hai, uski sadhuon ki sabha mein bahut izzat hoti hai. Ram ke pyaar ke bina gyaan chamakta nahi, jaise bina chalane wale ke jahaaz. Rishi ne Videha ko bahut tarah se samjhaya, phir sab log Ram Ghat par nahaye. Sab mard aur aurat dukh se bhar gaye the, aur wo din bina ek boond paani ke nikal gaya. Janwar, pakshi aur hiran kuch nahi khaye, to apne pyaare apnon ka kya kehna.

Doha 277

दोउ समाज निमिराजु रघुराजु नहाने प्रात।बैठे सब बट बिटप तर मन मलीन कृस गात।।⁠277।।

dou samāja nimirāju raghurāju nahāne prāta |baiṭhe saba baṭa biṭapa tara mana malīna kṛsa gāta ||⁠277||

Subah hote hi Mithila ke raja aur Raghu vans ke raja, dono apne apne logon ke saath nahaye. Phir sab log banyan ke ped ke neeche baith gaye. Dil bhaari tha aur shareer sookh ke patle ho gaye the.

Chaupai 278.1-4

जे महिसुर दसरथ पुर बासी।जे मिथिलापति नगर निवासी।।

हंस बंस गुर जनक पुरोधा।जिन्ह जग मगु परमारथु सोधा।।

लगे कहन उपदेस अनेका।सहित धरम नय बिरति बिबेका।।

कौसिक कहि कहि कथा पुरानीं।समुझाई सब सभा सुबानीं।।

तब रघुनाथ कोसिकहि कहेऊ।नाथ कालि जल बिनु सबु रहेऊ।।

मुनि कह उचित कहत रघुराई।गयउ बीति दिन पहर अढ़ाई।।

रिषि रुख लखि कह तेरहुतिराजू।इहाँ उचित नहिं असन अनाजू।।

कहा भूप भल सबहि सोहाना।पाइ रजायसु चले नहाना।।

je mahisura dasaratha pura bāsī |je mithilāpati nagara nivāsī ||

haṁsa baṁsa gura janaka purodhā |jinha jaga magu paramārathu sodhā ||

lage kahana upadesa anekā |sahita dharama naya birati bibekā ||

kausika kahi kahi kathā purānīṁ |samujhāī saba sabhā subānīṁ ||

taba raghunātha kosikahi kaheū |nātha kāli jala binu sabu raheū ||

muni kaha ucita kahata raghurāī |gayau bīti dina pahara aṛhāī ||

riṣi rukha lakhi kaha terahutirājū |ihā̃ ucita nahiṁ asana anājū ||

kahā bhūpa bhala sabahi sohānā |pāi rajāyasu cale nahānā ||

Jo brahman Dasharath ki shahar me rehte the, aur jo Mithila ke raja ki shahar me rehte the. Sath me Vasishtha the, jo Surya vansh ke guru the, aur Janaka ke purohit the. In logo ne duniya ka rasta aur sabse bada bhala ka rasta dhoondh rakha tha. Sab ne bahut tarah ki salah dene shuru ki, jisme dharam, rajniti, vairagya aur samajhdari sab tha. Kaushika ne bhi purani katha ek ke baad ek sunai, aur apni meethi bhasha me sabhi ko samjha diya. Tab Ram ne Kaushika se kaha, "Guruji, kal se sab log bina paani ke reh gaye hain." Rishi ne kaha, "Jo Ram keh rahe hain wahi sahi hai. Din ke do aur aadhe pahar beet gaye hain." Rishi ka rukh dekh ke Tirhut ke raja ne kaha, "Yahan khana aur anaaj lena theek nahi hai." Raja ne jo kaha woh accha tha aur sab ko pasand aaya. Unki manzuri le ke sab naha ne chale gaye.

Doha 278

तेहि अवसर फल फूल दल मूल अनेक प्रकार।लइ आए बनचर बिपुल भरि भरि काँवरि भार।।⁠278।।

tehi avasara phala phūla dala mūla aneka prakāra |lai āe banacara bipula bhari bhari kā̃vari bhāra ||⁠278||

Us waqt ban mein rehne wale log bahut saare fal, phool, patte aur jaad aale beej laate hue aaye. Unke kandhe par bhaari bojhe the, ek se ek toli bhari hui thi.

Chaupai 279.1-4

कामद मे गिरि राम प्रसादा।अवलोकत अपहरत बिषादा।।

सर सरिता बन भूमि बिभागा।जनु उमगत आनँद अनुरागा।।

बेलि बिटप सब सफल सफूला।बोलत खग मृग अलि अनुकूला।।

तेहि अवसर बन अधिक उछाहू।त्रिबिध समीर सुखद सब काहू।।

जाइ न बरनि मनोहरताई।जनु महि करति जनक पहुनाई।।

तब सब लोग नहाइ नहाई।राम जनक मुनि आयसु पाई।।

देखि देखि तरुबर अनुरागे।जहँ तहँ पुरजन उतरन लागे।।

दल फल मूल कंद बिधि नाना।पावन सुंदर सुधा समाना।।

kāmada me giri rāma prasādā |avalokata apaharata biṣādā ||

sara saritā bana bhūmi bibhāgā |janu umagata ānãda anurāgā ||

beli biṭapa saba saphala saphūlā |bolata khaga mṛga ali anukūlā ||

tehi avasara bana adhika uchāhū |tribidha samīra sukhada saba kāhū ||

jāi na barani manoharatāī |janu mahi karati janaka pahunāī ||

taba saba loga nahāi nahāī |rāma janaka muni āyasu pāī ||

dekhi dekhi tarubara anurāge |jahã tahã purajana utarana lāge ||

dala phala mūla kaṁda bidhi nānā |pāvana suṁdara sudhā samānā ||

Ram ki karam se pahaad aisa ho gaya jo har dil ki khwahish poori karta tha, aur bas usko dekh lete hi saari udaas chali jaati thi. Jheel, nadiyaan, jungle aur zameen ke hisse aise lag rahe the jaise khushi aur pyaar se ubal rahe ho. Bel aur ped sab phool aur phal se bhare hue the, aur parinde, hiran aur madhumakhi aawazein nikal rahe the jo bahut pyaari aur mil-jul kar lag rahi thi. Us waqt jungle mein bahut zyada khushi thi, aur hawa thandi, naram aur khushbu wali thi, sab ko aaram de rahi thi. Uska khoobsurat pan bayan nahi ho sakta tha, aisa lag raha tha jaise zameen khud Janaka ko mehmaan bana kar rakh rahi ho. Phir sab log nahaye, aur Ram, Janaka aur rishi se aagya le li. Ped ko dekhte dekhte sab unse pyaar kar baithe, aur sheher ke log yahan wahan utar kar rehne lage. Patte, phal, jad aur kand bahut tarah ke the, saaf aur khoobsurat, jaise amrit ho.

Doha 279

सादर सब कहँ रामगुर पठए भरि भरि भार।पूजि पितर सुर अतिथि गुर लगे करन फरहार।।⁠279।।

sādara saba kahã rāmagura paṭhae bhari bhari bhāra |pūji pitara sura atithi gura lage karana pharahāra ||⁠279||

Ram ke guru ne sabko izzat se bahut saara saamaan bheja. Phir unhone purkho, devta, mehmaan aur guru ki puja ki, aur fal aur kandmool khaana shuru kar diya.

Frequently Asked Questions

परम्परा में यह अंश ‘भरत-चरित्र’ और ‘वसिष्ठ-धीरज’ के कारण शोक-निवारण, मन की स्थिरता, तथा परिवार/समाज में धर्म-बुद्धि जागरण का फलदायी माना जाता है—विशेषकर वियोग, संकट, और निर्णय-काल में पाठ से धैर्य व शरणागति बढ़ती है।

सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-संपुट या ‘राम राम’ जप-संपुट; और भरत-प्रसंग में कई परम्पराएँ ‘भरत चरित्र बिनु बिनु’ नहीं, बल्कि ‘राम-नाम’ को ही सार्वभौम संपुट मानती हैं (स्थान-परम्परा अनुसार भेद)।

Ask anything about Prakarana 28 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play