राजधर्म से वनधर्म की ओर संक्रमण—यह सोपान ‘वैराग्य-प्रवेश’ का द्वार है। अयोध्या का लोक-शोक, मिथिला का शोक, और भरत की निर्मल निष्ठा मिलकर साधक को यह सिखाते हैं कि ईश्वर-इच्छा के सामने सांसारिक व्यवस्था (राज्य, कुल, प्रतिष्ठा) भी अस्थिर है। इस चरण में मुक्ति की सीढ़ी ‘त्याग’ नहीं, बल्कि ‘अनासक्ति सहित कर्तव्य’ है—राम की मौन-लीला, भरत की सत्य-भावना, और वसिष्ठ का धीरज-उपदेश मन को शरणागति की ओर चढ़ाते हैं।
ಈ ಅಂಶದ ಪ್ರಧಾನ ರಸ ಕರුණೆ; ಆದರೆ ಇಲ್ಲಿ ಕರුණೆ ಕೇವಲ ಶೋಕವಲ್ಲ—ಭಕ್ತಿ-ಪರಿಣತಿಯ ಸಾಧನ. ಭರತನ ವಚನ ಕೇಳಿ ದೇವತೆಗಳ ಹರ್ಷ ಮತ್ತು ಪುಷ್ಪವೃಷ್ಟಿ ಒಂದೇ ವೇಳೆ ಎರಡು ಮಟ್ಟಗಳನ್ನು ತೆರೆದು ತೋರಿಸುತ್ತದೆ: ಲೋಕದಲ್ಲಿ ಗೊಂದಲ, ಆದರೆ ದೈವೀ ದೃಷ್ಟಿಯಲ್ಲಿ ಧರ್ಮದ ಪ್ರತಿಷ್ಠೆ. ಜನಕನ ದೂತನ ಆಗಮನ ಮಿಥಿಲೆಯನ್ನು ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಶೋಕ-ಸಾಗರಕ್ಕೆ ಜೋಡಿಸುತ್ತದೆ; ಫಲವಾಗಿ ಕರුණ-ರಸ ‘ಸಾಮೂಹಿಕ’ವಾಗುತ್ತದೆ—ಎರಡು ಸಮಾಜ, ಎರಡು ರಾಜ್ಯ, ಒಂದೇ ರಾಮ-ವಿಯೋಗ. ತುಲಸಿಯ ಸಮುದ್ರ/ನಾವೆ/ಕೇವಟ ರೂಪಕ (ಜ್ಞಾನ-ವೈರಾಗ್ಯದ ನಾವೆಯೂ ಪ್ರೇಮ-ಸರಿತೆಯನ್ನು ದಾಟಲಾರದು) ಮಾನಸ-ಸಿದ್ಧಾಂತವನ್ನು ತೀಕ್ಷ್ಣಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ: ತರ್ಕ-ಜ್ಞಾನ ಮಾತ್ರ ಸಾಕಾಗದು; ರಾಮ-ಪ್ರೇಮವೇ ಪಾರಾವಾರ. ವಸಿಷ್ಠರ ಉಪದೇಶ ಶೋಕದ ಮಧ್ಯೆ ಸ್ಥಿರ ಧೈರ್ಯದ ಸ್ತಂಭವಾಗುತ್ತದೆ; ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ಫಲ-ಮೂಲ-ಆಹಾರದ ವ್ಯವಸ್ಥೆ ‘ವನಧರ್ಮ’ವನ್ನು ‘ಆಶ್ರಮ-ಧರ್ಮ’ವಾಗಿ ರೂಪಾಂತರಗೊಳಿಸುತ್ತದೆ. ಈ ಖಂಡವು ಸೋಪಾನದಲ್ಲಿ ಸಾಧಕನನ್ನು ಕರුණೆಯಿಂದ ಶರಣಾಗತಿಯತ್ತ ಕರೆದೊಯ್ಯುವ ಮಧ್ಯ-ಮೆಟ್ಟಿಲು.
ಚೌಪಾಯಿ 270.1-4
भरत बचन सुचि सुनि सुर हरषे।साधु सराहि सुमन सुर बरषे।।
असमंजस बस अवध नेवासी।प्रमुदित मन तापस बनबासी।।
चुपहिं रहे रघुनाथ सँकोची।प्रभु गति देखि सभा सब सोची।।
जनक दूत तेहि अवसर आए।मुनि बसिष्ठँ सुनि बेगि बोलाए।।
करि प्रनाम तिन्ह रामु निहारे।बेषु देखि भए निपट दुखारे।।
दूतन्ह मुनिबर बूझी बाता।कहहु बिदेह भूप कुसलाता।।
सुनि सकुचाइ नाइ महि माथा।बोले चर बर जोरें हाथा।।
बूझब राउर सादर साईं।कुसल हेतु सो भयउ गोसाईं।।
bharata bacana suci suni sura haraṣe |sādhu sarāhi sumana sura baraṣe ||
asamaṁjasa basa avadha nevāsī |pramudita mana tāpasa banabāsī ||
cupahiṁ rahe raghunātha sãkocī |prabhu gati dekhi sabhā saba socī ||
janaka dūta tehi avasara āe |muni basiṣṭhã suni begi bolāe ||
kari pranāma tinha rāmu nihāre |beṣu dekhi bhae nipaṭa dukhāre ||
dūtanha munibara būjhī bātā |kahahu bideha bhūpa kusalātā ||
suni sakucāi nāi mahi māthā |bole cara bara joreṁ hāthā ||
būjhaba rāura sādara sāīṁ |kusala hetu so bhayau gosāīṁ ||
ಭರತನ ಪವಿತ್ರ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ ದೇವತೆಗಳು ಸಂತೋಷಪಟ್ಟರು; ಅವನನ್ನು ಸಾಧು ಎಂದು ಹೊಗಳಿ, ದೇವತೆಗಳು ಹೂವುಗಳನ್ನು ಸುರಿಸಿದರು. ಅಯೋಧ್ಯಾ ನಿವಾಸಿಗಳು ಸಂಭ್ರಮದಲ್ಲಿ ಸಿಲುಕಿದರು; ತಪಸ್ವಿಗಳು ಮತ್ತು ಕಾಡು ನಿವಾಸಿಗಳು ಮನಸ್ಸಿನಿಂದ ಸಂತೋಷಪಟ್ಟರು. ರಘುನಾಥನು ಸಂಕೋಚದಿಂದ ಮೌನವಾಗಿದ್ದನು; ಪ್ರಭುವಿನ ಸ್ಥಿತಿ ನೋಡಿ ಸಭೆಯವರೆಲ್ಲರೂ ಚಿಂತಿಸಿದರು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಜನಕನ ದೂತರು ಬಂದರು; ಮುನಿ ವಸಿಷ್ಠರು ಕೇಳಿ ಬೇಗನೆ ಅವರನ್ನು ಕರೆಸಿಕೊಂಡರು. ನಮಸ್ಕರಿಸಿ ಅವರು ರಾಮನನ್ನು ನೋಡಿದರು; ಅವನ ವೇಷವನ್ನು ನೋಡಿ ಅತ್ಯಂತ ದುಃಖಿತರಾದರು. ಮುನಿಶ್ರೇಷ್ಠರು ದೂತರನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದರು: ವಿದೇಹ ರಾಜನ ಕುಶಲವನ್ನು ಹೇಳಿ. ಕೇಳಿ ಅವರು ಸಂಕೋಚದಿಂದ ಭೂಮಿಗೆ ತಲೆ ಬಾಗಿಸಿ, ಕೈಜೋಡಿಸಿ ಮಾತನಾಡಿದರು. ನಿಮ್ಮ ಕೃಪಾಪೂರ್ವಕ ವಿಚಾರಣೆಯೇ, ಸ್ವಾಮಿ, ಅವನ ಕುಶಲಕ್ಕೆ ಕಾರಣವಾಯಿತು, ಪ್ರಭೂ.
ದೋಹಾ 270
नाहि त कोसल नाथ कें साथ कुसल गइ नाथ।मिथिला अवध बिसेष तें जगु सब भयउ अनाथ।।270।।
nāhi ta kosala nātha keṁ sātha kusala gai nātha |mithilā avadha biseṣa teṁ jagu saba bhayau anātha ||270||
ಇಲ್ಲವಾದರೆ, ಕೋಸಲ ನಾಥನೊಂದಿಗೆ ಎಲ್ಲ ಕ್ಷೇಮವು ಹೋಗಿಬಿಟ್ಟಿತು, ಸ್ವಾಮಿ. ಮಿಥಿಲೆಯೂ ಅವಧವೂ ಮುಖ್ಯವಾಗಿ, ಈ ಇಡೀ ಜಗತ್ತು ರಕ್ಷಕನಿಲ್ಲದೆ ಅನಾಥವಾಯಿತು.
ಚೌಪಾಯಿ 271.1-4
कोसलपति गति सुनि जनकौरा।भे सब लोक सोक बस बौरा।।
जेहिं देखे तेहि समय बिदेहू।नामु सत्य अस लाग न केहू।।
रानि कुचालि सुनत नरपालहि।सूझ न कछु जस मनि बिनु ब्यालहि।।
भरत राज रघुबर बनबासू।भा मिथिलेसहि हृदयँ हराँसू।।
नृप बूझे बुध सचिव समाजू।कहहु बिचारि उचित का आजू।।
समुझि अवध असमंजस दोऊ।चलिअ कि रहिअ न कह कछु कोऊ।।
नृपहि धीर धरि हृदयँ बिचारी।पठए अवध चतुर चर चारी।।
बूझि भरत सति भाउ कुभाऊ।आएहु बेगि न होइ लखाऊ।।
kosalapati gati suni janakaurā |bhe saba loka soka basa baurā ||
jehiṁ dekhe tehi samaya bidehū |nāmu satya asa lāga na kehū ||
rāni kucāli sunata narapālahi |sūjha na kachu jasa mani binu byālahi ||
bharata rāja raghubara banabāsū |bhā mithilesahi hṛdayã harā̃sū ||
nṛpa būjhe budha saciva samājū |kahahu bicāri ucita kā ājū ||
samujhi avadha asamaṁjasa doū |calia ki rahia na kaha kachu koū ||
nṛpahi dhīra dhari hṛdayã bicārī |paṭhae avadha catura cara cārī ||
būjhi bharata sati bhāu kubhāū |āehu begi na hoi lakhāū ||
ಜನಕನ ಜನರು ಕೋಸಲಾಧಿಪತಿಯ ಗತಿಯನ್ನು ಕೇಳಿ, ಎಲ್ಲಾ ಲೋಕವೂ ದುಃಖದಿಂದ ಆವರಿಸಿ ಭ್ರಮೆಗೊಂಡಿತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ವಿದೇಹನನ್ನು ಯಾರು ನೋಡಿದರೋ, ವಿದೇಹ ಎಂಬ ಹೆಸರು ಸತ್ಯ ಎಂದು ಅವರಿಗೆ ತೋರಿತು; ಯಾರೂ ಬೇರೆ ರೀತಿ ಭಾವಿಸಲಿಲ್ಲ. ರಾಜ ರಾಣಿಯ ದುಷ್ಟ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮಣಿಯಿಲ್ಲದ ಪಾಮುವಿನಂತೆ ಏನನ್ನೂ ಅರ್ಥಮಾಡಿಕೊಳ್ಳಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಭರತ ರಾಜ, ರಘುವರ ವನವಾಸ - ಇದರಿಂದ ಮಿಥಿಲೇಶನ ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಮಹಾ ದುಃಖ ಉಂಟಾಯಿತು. ರಾಜ ಬುದ್ಧಿಮಂತರನ್ನು, ಮಂತ್ರಿಗಳ ಸಭೆಯನ್ನು ಪ್ರಶ್ನಿಸಿದನು: "ಆಲೋಚಿಸಿ ಇಂದು ಯಾವುದು ಯೋಗ್ಯವೋ ಹೇಳಿ." ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ದ್ವಿಮುಖ ಸಂದಿಗ್ಧತೆಯನ್ನು ತಿಳಿದು, ಹೋಗಬೇಕೋ ಇರಬೇಕೋ ಎಂದು ಯಾರೂ ಏನೂ ಹೇಳಲಿಲ್ಲ. ರಾಜ ಧೈರ್ಯ ತಾಳಿ, ಹೃದಯದಲ್ಲಿ ಆಲೋಚಿಸಿ, ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ನಾಲ್ಕು ಚತುರ ಚರರನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದನು. "ಭರತನ ನಿಜವಾದ ಭಾವವನ್ನು, ಒಳ್ಳೆಯದೋ ಕೆಟ್ಟದೋ ತಿಳಿದು, ಬೇಗ ಬನ್ನಿ, ಯಾರಿಗೂ ಗೊತ್ತಾಗದಂತೆ."
ದೋಹಾ 271
गए अवध चर भरत गति बूझि देखि करतूति।चले चित्रकूटहि भरतु चार चले तेरहूति।।271।।
gae avadha cara bharata gati būjhi dekhi karatūti |cale citrakūṭahi bharatu cāra cale terahūti ||271||
ಗೂಢಚಾರರು ಅಯೋಧ್ಯೆಗೆ ಹೋಗಿ, ಭರತನ ಮನಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದು, ಅವನ ಕೃತಿಗಳನ್ನು ನೋಡಿದರು. ಭರತ ಚಿತ್ರಕೂಟಕ್ಕೆ ಹೊರಟನು, ಗೂಢಚಾರರು ತಿರ್ಹುತ್ಗೆ ಹೊರಟರು.
ಚೌಪಾಯಿ 272.1-4
दूतन्ह आइ भरत कइ करनी।जनक समाज जथामति बरनी।।
सुनि गुर परिजन सचिव महीपति।भे सब सोच सनेहँ बिकल अति।।
धरि धीरजु करि भरत बड़ाई।लिए सुभट साहनी बोलाई।।
घर पुर देस राखि रखवारे।हय गय रथ बहु जान सँवारे।।
दुघरी साधि चले ततकाला।किए बिश्रामु न मग महीपाला।।
भोरहिं आजु नहाइ प्रयागा।चले जमुन उतरन सबु लागा।।
खबरि लेन हम पठए नाथा।तिन्ह कहि अस महि नायउ माथा।।
साथ किरात छ सातक दीन्हे।मुनिबर तुरत बिदा चर कीन्हे।।
dūtanha āi bharata kai karanī |janaka samāja jathāmati baranī ||
suni gura parijana saciva mahīpati |bhe saba soca sanehã bikala ati ||
dhari dhīraju kari bharata baṛāī |lie subhaṭa sāhanī bolāī ||
ghara pura desa rākhi rakhavāre |haya gaya ratha bahu jāna sãvāre ||
dugharī sādhi cale tatakālā |kie biśrāmu na maga mahīpālā ||
bhorahiṁ āju nahāi prayāgā |cale jamuna utarana sabu lāgā ||
khabari lena hama paṭhae nāthā |tinha kahi asa mahi nāyau māthā ||
sātha kirāta cha sātaka dīnhe |munibara turata bidā cara kīnhe ||
ದೂತರು ಬಂದು ಜನಕನ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ, ತಾವು ತಿಳಿದಷ್ಟು ಭರತನು ಮಾಡಿದ್ದನ್ನೆಲ್ಲ ವಿವರಿಸಿದರು. ಕೇಳಿದ ಗುರು, ಬಂಧುಗಳು, ಮಂತ್ರಿಗಳು ಮತ್ತು ರಾಜ ಎಲ್ಲರೂ ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಅತ್ಯಂತ ಕಲಕಿದರು. ಧೈರ್ಯ ತಾಳಿ ಭರತನನ್ನು ಹೊಗಳಿ, ಜನಕ ತನ್ನ ವೀರರನ್ನು ಮತ್ತು ಅಧಿಕಾರಿಗಳನ್ನು ಕೂಡಿಸಿದನು. ಮನೆ, ಪಟ್ಟಣ, ದೇಶವನ್ನು ಕಾವಲುಗಾರರಿಗೆ ಒಪ್ಪಿಸಿ, ಕುದುರೆ, ಆನೆ, ರಥ ಮತ್ತು ಅನೇಕ ವಾಹನಗಳನ್ನು ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿದನು. ಎರಡು ಘಟಿಯಲ್ಲಿ ಸಿದ್ಧಗೊಳಿಸಿ ತಕ್ಷಣ ಹೊರಟರು; ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲೂ ರಾಜ ವಿಶ್ರಾಂತಿ ಪಡಲಿಲ್ಲ. ಇಂದು ಬೆಳಗ್ಗೆ ಪ್ರಯಾಗದಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ಯಮುನೆಯನ್ನು ದಾಟಲು ಎಲ್ಲರೂ ಆರಂಭಿಸಿದರು. ನಾವು, ಸ್ವಾಮಿ, ಸುದ್ದಿ ತರಲು ಮುಂಚೆಯೇ ಕಳುಹಿಸಲ್ಪಟ್ಟಿದ್ದೇವೆ ಎಂದು ಹೇಳಿ, ದೂತರು ತಲೆಯನ್ನು ನೆಲಕ್ಕೆ ತಾಕಿ ಬಗ್ಗಿದರು. ಮುನಿವರು ಅವರಿಗೆ ಜತೆಗೆ ಆರು ಅಥವಾ ಏಳು ಕಿರಾತರನ್ನು ಕೊಟ್ಟು, ತಕ್ಷಣ ದೂತರನ್ನು ವಿದಾಯ ಮಾಡಿದರು.
ದೋಹಾ 272
सुनत जनक आगवनु सबु हरषेउ अवध समाजु।रघुनंदनहि सकोचु बड़ सोच बिबस सुरराजु।।272।।
sunata janaka āgavanu sabu haraṣeu avadha samāju |raghunaṁdanahi sakocu baṛa soca bibasa surarāju ||272||
ಜನಕನ ಆಗಮನವನ್ನು ಕೇಳಿ, ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ಸಮಾಜವೆಲ್ಲ ಆನಂದಿಸಿತು; ಆದರೆ ರಘುನಂದನನಾದ ರಾಮನಿಗೆ ದೊಡ್ಡ ಸಂಕೋಚವುಂಟಾಯಿತು, ದೇವರಾಜನಾದ ಇಂದ್ರನು ಚಿಂತೆಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದನು.
ಚೌಪಾಯಿ 273.1-4
गरइ गलानि कुटिल कैकेई।काहि कहै केहि दूषनु देई।।
अस मन आनि मुदित नर नारी।भयउ बहोरि रहब दिन चारी।।
एहि प्रकार गत बासर सोऊ।प्रात नहान लाग सबु कोऊ।।
करि मज्जनु पूजहिं नर नारी।गनप गौरि तिपुरारि तमारी।।
रमा रमन पद बंदि बहोरी।बिनवहिं अंजुलि अंचल जोरी।।
राजा रामु जानकी रानी।आनँद अवधि अवध रजधानी।।
सुबस बसउ फिरि सहित समाजा।भरतहि रामु करहुँ जुबराजा।।
एहि सुख सुधाँ सींची सब काहू।देव देहु जग जीवन लाहू।।
garai galāni kuṭila kaikeī |kāhi kahai kehi dūṣanu deī ||
asa mana āni mudita nara nārī |bhayau bahori rahaba dina cārī ||
ehi prakāra gata bāsara soū |prāta nahāna lāga sabu koū ||
kari majjanu pūjahiṁ nara nārī |ganapa gauri tipurāri tamārī ||
ramā ramana pada baṁdi bahorī |binavahiṁ aṁjuli aṁcala jorī ||
rājā rāmu jānakī rānī |ānãda avadhi avadha rajadhānī ||
subasa basau phiri sahita samājā |bharatahi rāmu karahũ jubarājā ||
ehi sukha sudhā̃ sīṁcī saba kāhū |deva dehu jaga jīvana lāhū ||
ದುಷ್ಟ ಕೈಕೇಯಿ ಪಶ್ಚಾತ್ತಾಪದಿಂದ ನರಳಿದಳು; ಯಾರಿಗೆ ಹೇಳಲಿ, ಯಾರನ್ನು ದೂಷಿಸಲಿ? ಇನ್ನು ನಾಲ್ಕು ದಿನ ಮತ್ತೆ ಇರುವೆವೆಂದು ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ಭಾವಿಸಿ ಪುರುಷರು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಆನಂದಿಸಿದರು. ಹಾಗೆ ಆ ದಿನವೂ ಕಳೆಯಿತು, ಬೆಳಗಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಪುರುಷರು ಸ್ತ್ರೀಯರು ಗಣಪನನ್ನು, ಗೌರಿಯನ್ನು, ತ್ರಿಪುರವನ್ನು ನಾಶಮಾಡಿದ ಶಿವನನ್ನು, ಕತ್ತಲೆಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಸೂರ್ಯನನ್ನು ಪೂಜಿಸಿದರು. ನಂತರ ಲಕ್ಷ್ಮಿಯ ಪತಿಯಾದ ರಾಮನ ಪಾದಗಳಿಗೆ ನಮಿಸಿ, ಕೈಗಳನ್ನು ಜೋಡಿಸಿ ವಸ್ತ್ರದ ಅಂಚನ್ನು ಹಿಡಿದು ಪ್ರಾರ್ಥಿಸಿದರು. ರಾಮ ರಾಜನಾಗಲಿ, ಜಾನಕಿ ರಾಣಿಯಾಗಲಿ, ಅಯೋಧ್ಯೆ ಆನಂದದ ಎಲ್ಲೆಯಾದ ರಾಜಧಾನಿಯಾಗಲಿ. ಅದು ಮತ್ತೆ ತನ್ನ ಸಂಪೂರ್ಣ ಸಭೆಯೊಂದಿಗೆ ಸುಭಿಕ್ಷವಾಗಿ ಜನಸಮೃದ್ಧವಾಗಿ ನೆಲೆಸಲಿ, ರಾಮ ಭರತನನ್ನು ಯುವರಾಜನನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲಿ. ದೇವಾ, ಈ ಆನಂದದ ಅಮೃತದಿಂದ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸಿಂಪಡಿಸು, ಲೋಕಕ್ಕೆ ಜೀವನದ ಲಾಭವನ್ನು ಅನುಗ್ರಹಿಸು.
ದೋಹಾ 273
गुर समाज भाइन्ह सहित राम राजु पुर होउ।अछत राम राजा अवध मरिअ माग सबु कोउ।।273।।
gura samāja bhāinha sahita rāma rāju pura hou |achata rāma rājā avadha maria māga sabu kou ||273||
ಗುರು, ಸಭೆ, ಸಹೋದರರೊಂದಿಗೆ ರಾಮ ನಗರವನ್ನು ಆಳಲಿ; ರಾಮ ಅಯೋಧ್ಯೆಯ ರಾಜನಾಗಿರುವಾಗಲೇ ನಾವು ಸಾಯಬೇಕು ಎಂದು ಎಲ್ಲರೂ ಬೇಡಿಕೊಂಡರು.
ಚೌಪಾಯಿ 274.1-4
सुनि सनेहमय पुरजन बानी।निंदहिं जोग बिरति मुनि ग्यानी।।
एहि बिधि नित्यकरम करि पुरजन।रामहि करहिं प्रनाम पुलकि तन।।
ऊँच नीच मध्यम नर नारी।लहहिं दरसु निज निज अनुहारी।।
सावधान सबही सनमानहिं।सकल सराहत कृपानिधानहिं।।
लरिकाइहि ते रघुबर बानी।पालत नीति प्रीति पहिचानी।।
सील सकोच सिंधु रघुराऊ।सुमुख सुलोचन सरल सुभाऊ।।
कहत राम गुन गन अनुरागे।सब निज भाग सराहन लागे।।
हम सम पुन्य पुंज जग थोरे।जिन्हहि रामु जानत करि मोरे।।
suni sanehamaya purajana bānī |niṁdahiṁ joga birati muni gyānī ||
ehi bidhi nityakarama kari purajana |rāmahi karahiṁ pranāma pulaki tana ||
ū̃ca nīca madhyama nara nārī |lahahiṁ darasu nija nija anuhārī ||
sāvadhāna sabahī sanamānahiṁ |sakala sarāhata kṛpānidhānahiṁ ||
larikāihi te raghubara bānī |pālata nīti prīti pahicānī ||
sīla sakoca siṁdhu raghurāū |sumukha sulocana sarala subhāū ||
kahata rāma guna gana anurāge |saba nija bhāga sarāhana lāge ||
hama sama punya puṁja jaga thore |jinhahi rāmu jānata kari more ||
ನಗರಜನರ ಪ್ರೇಮಮಯ ಮಾತುಗಳನ್ನು ಕೇಳಿ, ಮುನಿಗಳು, ಯೋಗಿಗಳು, ವಿರಕ್ತರು, ಜ್ಞಾನಿಗಳು ತಮ್ಮ ಸಾಧನೆಗಳನ್ನು ನಿಂದಿಸಿದರು. ಈ ರೀತಿ ನಗರಜನರು ನಿತ್ಯಕರ್ಮಗಳನ್ನು ಮಾಡಿ, ದೇಹ ಪುಳಕಿತವಾಗಿ ರಾಮನಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿದರು. ಉಚ್ಚ, ನೀಚ, ಮಧ್ಯಮ, ಪುರುಷ ಸ್ತ್ರೀಯರು ತಮ್ಮ ತಮ್ಮ ಅನುಹಾರಿಗೆ ತಕ್ಕಂತೆ ದರ್ಶನ ಪಡೆದರು. ಎಚ್ಚರಿಕೆಯಿಂದ ಆತ ಎಲ್ಲರನ್ನೂ ಸನ್ಮಾನಿಸಿದನು; ಎಲ್ಲರೂ ಕೃಪಾನಿಧಿಯಾದ ಆತನನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಿದರು. ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ರಘುವಂಶದ ಶ್ರೇಷ್ಠ ನೀತಿಯನ್ನು ಪಾಲಿಸಿ, ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ತಿಳಿದು ಗುರುತಿಸಿದನು. ರಘು ರಾಜ ಶೀಲ ವಿನಯಗಳ ಸಾಗರ; ಸುಂದರ ಮುಖ, ಸುಂದರ ನೇತ್ರ, ಸರಳ ಸ್ವಭಾವ ಉಳ್ಳವನು. ರಾಮನ ಅನೇಕ ಗುಣಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ ಅನುರಾಗದಿಂದ ತುಂಬಿದರು; ಎಲ್ಲರೂ ತಮ್ಮ ಭಾಗ್ಯವನ್ನು ಸ್ತುತಿಸಲಾರಂಭಿಸಿದರು. ಲೋಕದಲ್ಲಿ ನಮ್ಮಂತೆ ಪುಣ್ಯ ಸಂಚಯ ಇರುವವರು ವಿರಳ; ರಾಮ ನಮ್ಮನ್ನು ತನ್ನವರೆಂದು ತಿಳಿದನು.
ದೋಹಾ 274
प्रेम मगन तेहि समय सब सुनि आवत मिथिलेसु।सहित सभा संभ्रम उठेउ रबिकुल कमल दिनेसु।।274।।
prema magana tehi samaya saba suni āvata mithilesu |sahita sabhā saṁbhrama uṭheu rabikula kamala dinesu ||274||
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲರೂ ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಮಗ್ನರಾಗಿದ್ದರು, ಮಿಥಿಲೆಯ ಒಡೆಯ ಬರುತ್ತಿದ್ದಾನೆಂದು ಕೇಳಿದರು. ಸೂರ್ಯ ವಂಶದ ಕಮಲಕ್ಕೆ ಸೂರ್ಯನಾದ ರಾಮ, ಸಭೆಯೊಂದಿಗೆ ಆತುರದಿಂದ ಎದ್ದರು.
ಚೌಪಾಯಿ 275.1-4
भाइ सचिव गुर पुरजन साथा।आगें गवनु कीन्ह रघुनाथा।।
गिरिबरु दीख जनकपति जबहीं।करि प्रनाम रथ त्यागेउ तबहीं।।
राम दरस लालसा उछाहू।पथ श्रम लेसु कलेसु न काहू।।
मन तहँ जहँ रघुबर बैदेही।बिनु मन तन दुख सुख सुधि केही।।
आवत जनकु चले एहि भाँती।सहित समाज प्रेम मति माती।।
आए निकट देखि अनुरागे।सादर मिलन परसपर लागे।।
लगे जनक मुनिजन पद बंदन।रिषिन्ह प्रनामु कीन्ह रघुनंदन।।
भाइन्ह सहित रामु मिलि राजहि।चले लवाइ समेत समाजहि।।
bhāi saciva gura purajana sāthā |āgeṁ gavanu kīnha raghunāthā ||
giribaru dīkha janakapati jabahīṁ |kari pranāma ratha tyāgeu tabahīṁ ||
rāma darasa lālasā uchāhū |patha śrama lesu kalesu na kāhū ||
mana tahã jahã raghubara baidehī |binu mana tana dukha sukha sudhi kehī ||
āvata janaku cale ehi bhā̃tī |sahita samāja prema mati mātī ||
āe nikaṭa dekhi anurāge |sādara milana parasapara lāge ||
lage janaka munijana pada baṁdana |riṣinha pranāmu kīnha raghunaṁdana ||
bhāinha sahita rāmu mili rājahi |cale lavāi sameta samājahi ||
ಸಹೋದರರು, ಮಂತ್ರಿ, ಗುರು, ಪುರಜನರು ಒಡನಾಡಿಗಳಾಗಿ ರಘುನಾಥನು ಮುಂದೆ ಹೋದನು. ಜನಕನು ಆ ಪರ್ವತವನ್ನು ನೋಡಿದಾಗ, ಅದಕ್ಕೆ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿ ತಕ್ಷಣ ರಥವನ್ನು ಬಿಟ್ಟನು. ರಾಮನ ದರ್ಶನದಲ್ಲಿ ಬಯಕೆ ಉತ್ಸಾಹದಿಂದ, ಪ್ರಯಾಣದ ಶ್ರಮವೋ ನೋವೋ ಯಾರಿಗೂ ತೋರಲಿಲ್ಲ. ಅವರ ಮನಸು ರಾಮ ಸೀತೆ ಇರುವಲ್ಲಿ ಇತ್ತು; ಮನಸ್ಸಿಲ್ಲದೆ ದೇಹದ ಸುಖ ದುಃಖ ಯಾರು ಅರಿಯುವರು? ಈ ರೀತಿ ಜನಕನು ತನ್ನ ಸಮಾಜದೊಂದಿಗೆ ಬಂದನು, ಪ್ರೇಮದಲ್ಲಿ ಮನಸು ಮುಳುಗಿದವರಾಗಿ. ಹತ್ತಿರ ಬಂದು ಒಬ್ಬರನೊಬ್ಬರು ನೋಡಿದಾಗ, ಅನುರಾಗ ತುಂಬಿ, ಗೌರವದಿಂದ ಒಬ್ಬರಿಗೊಬ್ಬರು ವಂದಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಜನಕನು ಮುನಿಗಳ ಪಾದಗಳಿಗೆ ವಂದಿಸಲು ಆರಂಭಿಸಿದನು, ರಘುನಂದನನು ಮುನಿಗಳಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡಿದನು. ಸಹೋದರರೊಂದಿಗೆ ರಾಮನು ರಾಜನನ್ನು ಆಲಿಂಗಿಸಿದನು, ನಂತರ ಅವನನ್ನು ಮತ್ತು ಅವನ ಸಮಾಜದವರೆಲ್ಲರನ್ನು ಒಟ್ಟಿಗೆ ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋದನು.
ದೋಹಾ 275
आश्रम सागर सांत रस पूरन पावन पाथु।सेन मनहुँ करुना सरित लिएँ जाहिं रघुनाथु।।275।।
āśrama sāgara sāṁta rasa pūrana pāvana pāthu |sena manahũ karunā sarita liẽ jāhiṁ raghunāthu ||275||
ಆಶ್ರಮವು ಶಾಂತ ರಸವೆಂಬ ಪವಿತ್ರ ನೀರಿನಿಂದ ತುಂಬಿದ ಸಾಗರದಂತಿತ್ತು. ಸೇನೆಯು ಕರುಣೆಯ ನದಿಯಂತೆ ಕಾಣಿಸಿತು, ಆ ಸಾಗರವನ್ನು ಸೇರಲು ರಘುನಾಥನು ಅದನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತಿರುವಂತೆ ತೋಂಪಿತು.
ಚೌಪಾಯಿ 276.1-4
बोरति ग्यान बिराग करारे।बचन ससोक मिलत नद नारे।।
सोच उसास समीर तंरगा।धीरज तट तरुबर कर भंगा।।
बिषम बिषाद तोरावति धारा।भय भ्रम भवँर अबर्त अपारा।।
केवट बुध बिद्या बड़ि नावा।सकहिं न खेइ ऐक नहिं आवा।।
बनचर कोल किरात बिचारे।थके बिलोकि पथिक हियँ हारे।।
आश्रम उदधि मिली जब जाई।मनहुँ उठेउ अंबुधि अकुलाई।।
सोक बिकल दोउ राज समाजा।रहा न ग्यानु न धीरजु लाजा।।
भूप रूप गुन सील सराही।रोवहिं सोक सिंधु अवगाही।।
borati gyāna birāga karāre |bacana sasoka milata nada nāre ||
soca usāsa samīra taṁragā |dhīraja taṭa tarubara kara bhaṁgā ||
biṣama biṣāda torāvati dhārā |bhaya bhrama bhavãra abarta apārā ||
kevaṭa budha bidyā baṛi nāvā |sakahiṁ na khei aika nahiṁ āvā ||
banacara kola kirāta bicāre |thake biloki pathika hiyã hāre ||
āśrama udadhi milī jaba jāī |manahũ uṭheu aṁbudhi akulāī ||
soka bikala dou rāja samājā |rahā na gyānu na dhīraju lājā ||
bhūpa rūpa guna sīla sarāhī |rovahiṁ soka siṁdhu avagāhī ||
ಅದು ಜ್ಞಾನ ಮತ್ತು ವೈರಾಗ್ಯದ ಉನ್ನತ ದಡಗಳನ್ನು ಮುಳುಗಿಸುತ್ತದೆ, ಜನರು ಆಡುವ ದುಃಖಮಯ ಮಾತುಗಳು ಅದರಲ್ಲಿ ಸೇರುವ ಉಪನದಿಗಳು ಮತ್ತು ಸಣ್ಣ ತೊರೆಗಳು. ಚಿಂತಾಜನಕ ಭಾವನೆಗಳು ಮತ್ತು ಉಸಿರುಗಳು ಗಾಳಿ ಮತ್ತು ಅಲೆಗಳು, ಅವು ಅದರ ದಡದಲ್ಲಿರುವ ಧೈರ್ಯದ ದೊಡ್ಡ ಮರಗಳನ್ನು ಮುರಿದು ಹಾಕುತ್ತವೆ. ಭಯಾನಕ ನೈರಾಶ್ಯ ಅದರ ವೇಗದ ಹರಿವು, ಭಯ ಮತ್ತು ಗೊಂದಲ ಅದರ ಲೆಕ್ಕವಿಲ್ಲದ ಸುಳಿಗಳು. ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಅದರ ದೋಣಿಯವರು, ವಿದ್ಯೆ ಆ ದೊಡ್ಡ ದೋಣಿ, ಆದರೆ ಅವರು ಅದನ್ನು ಹುಟ್ಟಿ ದಾಟಲಾಗಲು, ದಾಟಲು ಯಾವ ಸಾಧನವೂ ಸಿಗಲಿಲ್ಲ. ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುವ ಕೋಲರು ಮತ್ತು ಕಿರಾತರು ಪ್ರಯಾಣಿಕರು, ಅವರು ನದಿಯನ್ನು ನೋಡಿ ಆಯಾಸಗೊಂಡು ಹೃದಯ ಕಳೆದುಕೊಳ್ಳುತ್ತಾರೆ. ಈ ನದಿ ಆಶ್ರಮದ ಮಹಾ ಸಮುದ್ರವನ್ನು ಸೇರಿದಾಗ, ಸಮುದ್ರ ಕ್ಷೋಭೆಯಿಂದ ಎದ್ದಂತಾಯಿತು. ಎರಡೂ ರಾಜ ಸಭೆಗಳು ದುಃಖದಿಂದ ಜಯಿಸಲ್ಪಟ್ಟವು, ಜ್ಞಾನ, ಧೈರ್ಯ, ನಾಚಿಕೆ ಯಾವುದೂ ಉಳಿಯಲಿಲ್ಲ. ರಾಜನ ಸೌಂದರ್ಯ, ಗುಣ, ಮೃದು ಸ್ವಭಾವಗಳನ್ನು ಹೊಗಳಿ, ದುಃಖ ಸಮುದ್ರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ ಅವರು ಅತ್ತರು.
ಛಂದ 276
अवगाहि सोक समुद्र सोचहिं नारि नर ब्याकुल महा।दै दोष सकल सरोष बोलहिं बाम बिधि कीन्हो कहा।।
सुर सिद्ध तापस जोगिजन मुनि देखि दसा बिदेह की।तुलसी न समरथु कोउ जो तरि सकै सरित सनेह की।।
avagāhi soka samudra socahiṁ nāri nara byākula mahā |dai doṣa sakala saroṣa bolahiṁ bāma bidhi kīnho kahā ||
sura siddha tāpasa jogijana muni dekhi dasā bideha kī |tulasī na samarathu kou jo tari sakai sarita saneha kī ||
ದುಃಖ ಸಾಗರದಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿ, ಹೆಂಗರು ಮತ್ತು ಗಂಡರು ಬಹಳವಾಗಿ ವ್ಯಾಕುಲರಾಗಿ ನರಳಿದರು. ಎಲ್ಲರ ಮೇಲೂ ದೂಷಣೆ ಹೊರಿಸಿ, ಕೋಪದಿಂದ "ವಕ್ರವಾದ ಸೃಷ್ಟಿಕರ್ತ ಏನು ಮಾಡಿದನು?" ಎಂದು ಆಡಿದರು. ದೇವತೆಗಳು, ಸಿದ್ಧರು, ತಪಸ್ವಿಗಳು, ಯೋಗಿಗಳು ಮತ್ತು ಮುನಿಗಳು ವಿದೇಹನ (ಜನಕನ) ಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು ನೋಡಿದರು. ತುಲಸೀದಾಸರು ಹೇಳುತ್ತಾರೆ, ಆತನ ಪ್ರೀತಿಯ ನದಿಯನ್ನು ದಾಟಲು ಯಾರಿಗೂ ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ.
ಸೋರಠಾ 276
किए अमित उपदेस जहँ तहँ लोगन्ह मुनिबरन्ह।धीरजु धरिअ नरेस कहेउ बसिष्ठ बिदेह सन।।276।।
kie amita upadesa jahã tahã loganha munibaranha |dhīraju dharia naresa kaheu basiṣṭha bideha sana ||276||
ಮುನಿಗಳಲ್ಲಿ ಶ್ರೇಷ್ಠರು ಎಲ್ಲೆಡೆ ಜನರಿಗೆ ಅಸಂಖ್ಯ ಉಪದೇಶಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದರು. ವಸಿಷ್ಠರು ವಿದೇಹ ರಾಜನಿಗೆ, ರಾಜನೇ, ತಾಳ್ಮೆ ತಾಳಿ ಎಂದು ಹೇಳಿದರು.
ಚೌಪಾಯಿ 277.1-4
जासु ग्यानु रबि भव निसि नासा।बचन किरन मुनि कमल बिकासा।।
तेहि कि मोह ममता निअराई।यह सिय राम सनेह बड़ाई।।
बिषई साधक सिद्ध सयाने।त्रिबिध जीव जग बेद बखाने।।
राम सनेह सरस मन जासू।साधु सभाँ बड़ आदर तासू।।
सोह न राम पेम बिनु ग्यानू।करनधार बिनु जिमि जलजानू।।
मुनि बहुबिधि बिदेहु समुझाए।रामघाट सब लोग नहाए।।
सकल सोक संकुल नर नारी।सो बासरु बीतेउ बिनु बारी।।
पसु खग मृगन्ह न कीन्ह अहारू।प्रिय परिजन कर कौन बिचारू।।
jāsu gyānu rabi bhava nisi nāsā |bacana kirana muni kamala bikāsā ||
tehi ki moha mamatā niarāī |yaha siya rāma saneha baṛāī ||
biṣaī sādhaka siddha sayāne |tribidha jīva jaga beda bakhāne ||
rāma saneha sarasa mana jāsū |sādhu sabhā̃ baṛa ādara tāsū ||
soha na rāma pema binu gyānū |karanadhāra binu jimi jalajānū ||
muni bahubidhi bidehu samujhāe |rāmaghāṭa saba loga nahāe ||
sakala soka saṁkula nara nārī |so bāsaru bīteu binu bārī ||
pasu khaga mṛganha na kīnha ahārū |priya parijana kara kauna bicārū ||
ಅವರ ಜ್ಞಾನವು ಸಂಸಾರ ರಾತ್ರಿಯನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವ ಸೂರ್ಯ, ಅವರ ಮಾತುಗಳು ಮುನಿಗಳ ಕಮಲವನ್ನು ವಿಕಸಿಸುವ ಕಿರಣಗಳು. ಅವರ ಬಳಿ ಮಾಯೆ ಮತ್ತು ಮಮಕಾರ ಹೇಗೆ ಬರಲಿ? ಇದು ಸೀತೆ ಮತ್ತು ರಾಮನ ಮೇಲಿನ ಅವರ ಪ್ರೀತಿಯ ಮಹತ್ವ. ವೇದಗಳು ಈ ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಜ್ಞಾನಿಗಳು ಮೂರು ಬಗೆಯವರೆಂದು ವರ್ಣಿಸುತ್ತವೆ: ಲೌಕಿಕರು, ಸಾಧಕರು, ಸಿದ್ಧರು. ಯಾರ ಮನಸ್ಸು ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದ ಒದ್ದೆಯಾಗಿದೆಯೋ, ಅವರು ಸಾಧುಗಳ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಮಹಾ ಗೌರವ ಪಡೆಯುತ್ತಾರೆ. ರಾಮನ ಪ್ರೀತಿ ಇಲ್ಲದ ಜ್ಞಾನವು ಹೊಳೆಯುವುದಿಲ್ಲ, ನಾವಿಕ ಇಲ್ಲದ ಹಡಗಿನಂತೆ. ಮುನಿ ವಿದೇಹನನ್ನು ಅನೇಕ ರೀತಿಗಳಲ್ಲಿ ಬೋಧಿಸಿದರು, ನಂತರ ಎಲ್ಲರೂ ರಾಮಘಾಟ್ನಲ್ಲಿ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರು. ಪುರುಷರು ಮತ್ತು ಸ್ತ್ರೀಯರೆಲ್ಲರೂ ದುಃಖದಿಂದ ತುಂಬಿದರು, ಆ ದಿನ ಒಂದು ಹನಿ ನೀರಿಲ್ಲದೆ ಕಳೆಯಿತು. ಮೃಗಗಳು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಜಿಂಕೆಗಳು ಆಹಾರ ತೆಗೆದುಕೊಳ್ಳಲಿಲ್ಲ; ಅವರ ಪ್ರಿಯ ಬಂಧುಗಳ ಸ್ಥಿತಿ ಹೇಳುವುದೇನು?
ದೋಹಾ 277
दोउ समाज निमिराजु रघुराजु नहाने प्रात।बैठे सब बट बिटप तर मन मलीन कृस गात।।277।।
dou samāja nimirāju raghurāju nahāne prāta |baiṭhe saba baṭa biṭapa tara mana malīna kṛsa gāta ||277||
ಪ್ರಾತಃಕಾಲದಲ್ಲಿ ಇಬ್ಬರು ಸಮೂಹಗಳೊಂದಿಗೆ ಮಿಥಿಲೆಯ ರಾಜ ಮತ್ತು ರಘು ರಾಜ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿದರು. ನಂತರ ಎಲ್ಲರೂ ಆಲದ ಮರದ ಕೆಳಗೆ ಕುಳಿತರು, ಮನಸು ವಿಷಣ್ಣವಾಗಿ, ದೇಹ ಕೃಶವಾಗಿತ್ತು.
ಚೌಪಾಯಿ 278.1-4
जे महिसुर दसरथ पुर बासी।जे मिथिलापति नगर निवासी।।
हंस बंस गुर जनक पुरोधा।जिन्ह जग मगु परमारथु सोधा।।
लगे कहन उपदेस अनेका।सहित धरम नय बिरति बिबेका।।
कौसिक कहि कहि कथा पुरानीं।समुझाई सब सभा सुबानीं।।
तब रघुनाथ कोसिकहि कहेऊ।नाथ कालि जल बिनु सबु रहेऊ।।
मुनि कह उचित कहत रघुराई।गयउ बीति दिन पहर अढ़ाई।।
रिषि रुख लखि कह तेरहुतिराजू।इहाँ उचित नहिं असन अनाजू।।
कहा भूप भल सबहि सोहाना।पाइ रजायसु चले नहाना।।
je mahisura dasaratha pura bāsī |je mithilāpati nagara nivāsī ||
haṁsa baṁsa gura janaka purodhā |jinha jaga magu paramārathu sodhā ||
lage kahana upadesa anekā |sahita dharama naya birati bibekā ||
kausika kahi kahi kathā purānīṁ |samujhāī saba sabhā subānīṁ ||
taba raghunātha kosikahi kaheū |nātha kāli jala binu sabu raheū ||
muni kaha ucita kahata raghurāī |gayau bīti dina pahara aṛhāī ||
riṣi rukha lakhi kaha terahutirājū |ihā̃ ucita nahiṁ asana anājū ||
kahā bhūpa bhala sabahi sohānā |pāi rajāyasu cale nahānā ||
ದಶರಥನ ಪುರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದ ಬ್ರಾಹ್ಮಣರು, ಮಿಥಿಲಾ ನಗರದ ಒಡೆಯನ ನಗರದಲ್ಲಿ ವಾಸಿಸುತ್ತಿದ್ದವರು, ಸೂರ್ಯ ವಂಶದ ಗುರುವಾದ ವಸಿಷ್ಠರು, ಜನಕನ ಪುರೋಹಿತರು, ಲೋಕದ ಮಾರ್ಗವನ್ನೂ ಪರಮಾರ್ಥದ ಮಾರ್ಗವನ್ನೂ ಅರಸಿದವರು, ಧರ್ಮ, ನೀತಿ, ವೈರಾಗ್ಯ, ವಿವೇಕಗಳಿಂದ ಕೂಡಿದ ಅನೇಕ ಉಪದೇಶಗಳನ್ನು ನೀಡಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಕೌಶಿಕರೂ ಸಹ ಹಳೆಯ ಕಥೆಗಳನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾ, ಮಧುರವಾಣಿಯಿಂದ ಸಭೆಗೆ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ವಿವರಿಸಿದರು. ಆಗ ರಘುನಾಥನು ಕೌಶಿಕರಿಗೆ, "ಸ್ವಾಮಿ, ನಿನ್ನೆಯಿಂದ ಎಲ್ಲರೂ ನೀರಿಲ್ಲದೆ ಇದ್ದಾರೆ" ಎಂದನು. ಮುನಿಯು, "ರಾಮನು ಹೇಳಿದ್ದು ಒಪ್ಪಿಗೆಯದೇ. ಎರಡೂವರೆ ಜಾಮ ಕಳೆದಿವೆ" ಎಂದನು. ಮುನಿಯ ಮನಸ್ಸನ್ನು ನೋಡಿ, ತಿರ್ಹುತ್ ರಾಜನು, "ಇಲ್ಲಿ ಅನ್ನ ಧಾನ್ಯ ಸೇವಿಸುವುದು ತಗ್ಗಿದ್ದಲ್ಲ" ಎಂದನು. ರಾಜನು ಹೇಳಿದ್ದು ಒಳ್ಳೆಯದು, ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಇಷ್ಟವಾಯಿತು. ಅವನ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದು, ಸ್ನಾನ ಮಾಡಲು ಹೋದರು.
ದೋಹಾ 278
तेहि अवसर फल फूल दल मूल अनेक प्रकार।लइ आए बनचर बिपुल भरि भरि काँवरि भार।।278।।
tehi avasara phala phūla dala mūla aneka prakāra |lai āe banacara bipula bhari bhari kā̃vari bhāra ||278||
ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಾಡು ನಿವಾಸಿಗಳು ಅನೇಕ ಬಗೆಯ ಹಣ್ಣು, ಹೂ, ಎಲೆ, ಬೇರುಗಳನ್ನು ತಂದರು; ಬುಟ್ಟಿ ಬುಟ್ಟಿಯಂತೆ ತುಂಬಿ ಹೊರೆ ಕೋಲುಗಳ ಮೇಲೆ ಭಾರೀ ಸಂಬಳಗಳನ್ನು ಹೊತ್ತು ತಂದರು.
ಚೌಪಾಯಿ 279.1-4
कामद मे गिरि राम प्रसादा।अवलोकत अपहरत बिषादा।।
सर सरिता बन भूमि बिभागा।जनु उमगत आनँद अनुरागा।।
बेलि बिटप सब सफल सफूला।बोलत खग मृग अलि अनुकूला।।
तेहि अवसर बन अधिक उछाहू।त्रिबिध समीर सुखद सब काहू।।
जाइ न बरनि मनोहरताई।जनु महि करति जनक पहुनाई।।
तब सब लोग नहाइ नहाई।राम जनक मुनि आयसु पाई।।
देखि देखि तरुबर अनुरागे।जहँ तहँ पुरजन उतरन लागे।।
दल फल मूल कंद बिधि नाना।पावन सुंदर सुधा समाना।।
kāmada me giri rāma prasādā |avalokata apaharata biṣādā ||
sara saritā bana bhūmi bibhāgā |janu umagata ānãda anurāgā ||
beli biṭapa saba saphala saphūlā |bolata khaga mṛga ali anukūlā ||
tehi avasara bana adhika uchāhū |tribidha samīra sukhada saba kāhū ||
jāi na barani manoharatāī |janu mahi karati janaka pahunāī ||
taba saba loga nahāi nahāī |rāma janaka muni āyasu pāī ||
dekhi dekhi tarubara anurāge |jahã tahã purajana utarana lāge ||
dala phala mūla kaṁda bidhi nānā |pāvana suṁdara sudhā samānā ||
ರಾಮನ ಪ್ರಸಾದದಿಂದ ಪರ್ವತವು ಕಾಮಧೇನುವಾಗಿ ಮಾರಿತು, ಅದನ್ನು ನೋಡುವುದೇ ಎಲ್ಲಾ ದುಃಖವನ್ನು ಹೋಗಲಾಡಿಸಿತು. ಕೆರೆಗಳು, ನದಿಗಳು, ಕಾಡುಗಳು, ಭೂಭಾಗಗಳು ಆನಂದದಿಂದಲೂ ಪ್ರೀತಿಯಿಂದಲೂ ತುಂಬಿ ತುಳುಕುವಂತೆ ಕಂಡುಬಂದವು. ಎಲ್ಲಾ ಬಳ್ಳಿಗಳೂ ಮರಗಳೂ ಹಣ್ಣುಗಳಿಂದಲೂ ಹೂವುಗಳಿಂದಲೂ ತುಂಬಿದ್ದವು, ಪಕ್ಷಿಗಳು, ಜಿಂಕೆಗಳು, ಜೇನುನೊಣಗಳು ಇಂಪಾದ, ಅನುಕೂಲವಾದ ಶಬ್ದಗಳನ್ನು ಮಾಡಿದವು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಕಾಡಿನಲ್ಲಿ ಅಧಿಕ ಉಲ್ಲಾಸವಿತ್ತು, ತಂಪಾದ, ಮೃದುವಾದ, ಸುಗಂಧವುಳ್ಳ ಗಾಳಿ ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಸುಖವನ್ನು ಕೊಟ್ಟಿತು. ಅದರ ಸೌಂದರ್ಯವನ್ನು ವರ್ಣಿಸಲು ಸಾಧ್ಯವಾಗಲಿಲ್ಲ; ಭೂಮಿಯೇ ಜನಕನನ್ನು ಅತಿಥಿಯಾಗಿ ಸತ್ಕರಿಸುವಂತೆ ಕಂಡುಬಂತು. ಆಗ ಎಲ್ಲಾ ಜನರೂ ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ, ರಾಮ, ಜನಕ, ಮುನಿ ಅನುಮತಿ ಪಡೆದರು. ಸುಂದರ ಮರಗಳನ್ನು ನೋಡುತ್ತ ನೋಡುತ್ತ ಅವರು ಮೋಹಿತರಾಗಿ, ನಗರದ ಜನರು ಇಲ್ಲಲ್ಲಿ ಅಲ್ಲಲ್ಲಿ ಇಳಿಯತೊಡಗಿದರು. ಎಲೆಗಳು, ಹಣ್ಣುಗಳು, ಬೇರುಗಳು, ಕಂದಗಳು ಅನೇಕ ಬಗೆಯ, ಪವಿತ್ರವಾದ, ಸುಂದರವಾದ, ಅಮೃತಕ್ಕೆ ಸಮಾನವಾದವಾಗಿದ್ದವು.
ದೋಹಾ 279
सादर सब कहँ रामगुर पठए भरि भरि भार।पूजि पितर सुर अतिथि गुर लगे करन फरहार।।279।।
sādara saba kahã rāmagura paṭhae bhari bhari bhāra |pūji pitara sura atithi gura lage karana pharahāra ||279||
ರಾಮನ ಗುರುಗಳು ಎಲ್ಲರಿಗೂ ಗೌರವದಿಂದ ತುಂಬ ತುಂಬ ಸಾಮಾನುಗಳನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದರು. ಪಿತೃಗಳನ್ನು, ದೇವತೆಗಳನ್ನು, ಅತಿಥಿಗಳನ್ನು, ಗುರುವನ್ನು ಪೂಜಿಸಿ, ಫಲಹಾರ ಮಾಡಲು ಆರಂಭಿಸಿದರು.
परम्परा में यह अंश ‘भरत-चरित्र’ और ‘वसिष्ठ-धीरज’ के कारण शोक-निवारण, मन की स्थिरता, तथा परिवार/समाज में धर्म-बुद्धि जागरण का फलदायी माना जाता है—विशेषकर वियोग, संकट, और निर्णय-काल में पाठ से धैर्य व शरणागति बढ़ती है।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-संपुट या ‘राम राम’ जप-संपुट; और भरत-प्रसंग में कई परम्पराएँ ‘भरत चरित्र बिनु बिनु’ नहीं, बल्कि ‘राम-नाम’ को ही सार्वभौम संपुट मानती हैं (स्थान-परम्परा अनुसार भेद)।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.