Prakarana 28

Verse 551 (चौपाई)

भरत बचन सुचि सुनि सुर हरषे। साधु सराहि सुमन सुर बरषे।। असमंजस बस अवध नेवासी। प्रमुदित मन तापस बनबासी।। चुपहिं रहे रघुनाथ सँकोची। प्रभु गति देखि सभा सब सोची।। जनक दूत तेहि अवसर आए। मुनि बसिष्ठँ सुनि बेगि बोलाए।। करि प्रनाम तिन्ह रामु निहारे। बेषु देखि भए निपट दुखारे।। दूतन्ह मुनिबर बूझी बाता। कहहु बिदेह भूप कुसलाता।। सुनि सकुचाइ नाइ महि माथा। बोले चर बर जोरें हाथा।। बूझब राउर सादर साईं। कुसल हेतु सो भयउ गोसाईं।।

ਭਰਤ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ, ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਫੁੱਲ ਬਰਸਾਏ। ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਵਾਸੀ ਮਨੋਂ ਖੁਸ਼ ਹੋਏ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਤਪੱਸਵੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ। ਰਘੁਨਾਥ ਸੰਕੋਚ ਕਾਰਨ ਚੁੱਪ ਰਹੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦੇਖ ਕੇ ਪੂਰੀ ਸਭਾ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਭਰ ਗਈ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਜਨਕ ਦੇ ਦੂਤ ਪਹੁੰਚੇ, ਮੁਨੀ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਨੇ ਸੁਣ ਕੇ ਜਲਦੀ ਬੁਲਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੇਸ ਦੇਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਏ। ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ ਤੋਂ ਖਬਰ ਪੁੱਛੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, ਵਿਦੇਹ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੱਸੋ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਰਮ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਤੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੋਲੇ। ਤੁਹਾਡਾ ਸੇਵਕ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛੇਗਾ, ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੇ ਲਈ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਭੇਜਿਆ ਹੈ।

Verse 552 (दोहा/सोरठा)

नाहि त कोसल नाथ कें साथ कुसल गइ नाथ। मिथिला अवध बिसेष तें जगु सब भयउ अनाथ।।270।।

ਜੇ ਕੋਸਲ ਦੇ ਨਾਥ ਨਾਲ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੇ ਨਾਥ, ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਨਾਥ ਦੇ ਨਾਲ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਿਥਿਲਾ ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਬੰਧ ਕਾਰਨ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਅਨਾਥ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 553 (चौपाई)

कोसलपति गति सुनि जनकौरा। भे सब लोक सोक बस बौरा।। जेहिं देखे तेहि समय बिदेहू। नामु सत्य अस लाग न केहू।। रानि कुचालि सुनत नरपालहि। सूझ न कछु जस मनि बिनु ब्यालहि।। भरत राज रघुबर बनबासू। भा मिथिलेसहि हृदयँ हराँसू।। नृप बूझे बुध सचिव समाजू। कहहु बिचारि उचित का आजू।। समुझि अवध असमंजस दोऊ। चलिअ कि रहिअ न कह कछु कोऊ।। नृपहि धीर धरि हृदयँ बिचारी। पठए अवध चतुर चर चारी।। बूझि भरत सति भाउ कुभाऊ। आएहु बेगि न होइ लखाऊ।।

ਕੋਸਲ ਦੇ ਸ੍ਵਾਮੀ ਦੀ ਗਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਜਨਕ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਬੌਰਾ ਹੋ ਗਏ। ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਦੇਹ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਦੇਹ ਨਾਮ ਸੱਚਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਦੇਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਰਾਣੀਆਂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਸੁਣਿਆ, ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਮਣੀ ਵਾਲੇ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਭਰਤ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ ਅਤੇ ਰਘੂਬਰ ਵਨਵਾਸ ਵਿੱਚ ਗਏ, ਇਸ ਨਾਲ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਸ੍ਵਾਮੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹਤਾਸ਼ਾ ਆ ਗਈ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਬੁੱਧ ਅਤੇ ਸਚਿਵਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕੀਤੀ, ਕਿਹਾ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਦੱਸੋ ਹੁਣ ਕੀ ਉਚਿਤ ਹੈ। ਸਮਝ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਕਿ ਅਯੋਧਿਆ ਅਤੇ ਮਿਥਿਲਾ ਦੋਵੇਂ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਚਲੀਏ ਕਿ ਰਹੀਏ, ਕੋਈ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਧੀਰਜ ਧਰ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਯੋਧਿਆ ਨੂੰ ਚਤੁਰ ਦੂਤ ਭੇਜਿਆ। ਭਰਤ ਦਾ ਸੱਚਾ ਭਾਉ ਜਾਂ ਕੁਭਾਉ ਜਾਣ ਕੇ ਜਲਦੀ ਆ ਜਾਣਾ, ਦੇਰ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ।

Verse 554 (दोहा/सोरठा)

गए अवध चर भरत गति बूझि देखि करतूति। चले चित्रकूटहि भरतु चार चले तेरहूति।।271।।

ਦੂਤ ਅਯੋਧਿਆ ਗਏ, ਭਰਤ ਦੀ ਗਤੀ ਜਾਣੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਵੇਖ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਏ। ਭਰਤ ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਨੂੰ ਚੱਲ ਪਿਆ ਅਤੇ ਦੂਤ ਮਿਥਿਲਾ ਵਾਪਸ ਆਏ।

Verse 555 (चौपाई)

दूतन्ह आइ भरत कइ करनी। जनक समाज जथामति बरनी।। सुनि गुर परिजन सचिव महीपति। भे सब सोच सनेहँ बिकल अति।। धरि धीरजु करि भरत बड़ाई। लिए सुभट साहनी बोलाई।। घर पुर देस राखि रखवारे। हय गय रथ बहु जान सँवारे।। दुघरी साधि चले ततकाला। किए बिश्रामु न मग महीपाला।। भोरहिं आजु नहाइ प्रयागा। चले जमुन उतरन सबु लागा।। खबरि लेन हम पठए नाथा। तिन्ह कहि अस महि नायउ माथा।। साथ किरात छ सातक दीन्हे। मुनिबर तुरत बिदा चर कीन्हे।।

ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਆ ਕੇ ਭਰਤ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜਨਕ ਦੀ ਸਭਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਦੱਸਿਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਗੁਰੂ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਸਚਿਵ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਸਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਏ। ਭਰਤ ਨੇ ਧੀਰਜ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਿਖਾਈ, ਬਹਾਦਰ ਯੋਧੇ ਲਏ ਅਤੇ ਸਾਰਥੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ। ਘਰਾਂ, ਨਗਰ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਰਖਵਾਲੇ ਲਗਾਏ, ਘੋੜੇ, ਗਾਵਾਂ, ਰਥ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਵਾਰੀ ਸਾਧਨ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ। ਸਾਰੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਚੱਲ ਪਏ, ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪਲ ਵੀ ਆਰਾਮ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਅੱਜ ਸਵੇਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿਖੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਯਮੁਨਾ ਪਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਚੱਲ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਅਸੀਂ ਸਾਡੇ ਸ੍ਵਾਮੀ ਨੂੰ ਖਬਰ ਭੇਜੀ ਹੈ, ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਾਤ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਮੁਨੀਵਰ ਤੁਰੰਤ ਵਿਦਾ ਹੋ ਕੇ ਚੱਲ ਪਏ।

Verse 556 (दोहा/सोरठा)

सुनत जनक आगवनु सबु हरषेउ अवध समाजु। रघुनंदनहि सकोचु बड़ सोच बिबस सुरराजु।।272।।

ਜਦੋਂ ਜਨਕ ਨੇ ਆਗਮਨ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਸੁਣਿਆ ਤਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਭਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਈ, ਪਰ ਰਘੂਨੰਦਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸੰਕੋਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੇਵਰਾਜ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਏ।

Verse 557 (चौपाई)

गरइ गलानि कुटिल कैकेई। काहि कहै केहि दूषनु देई।। अस मन आनि मुदित नर नारी। भयउ बहोरि रहब दिन चारी।। एहि प्रकार गत बासर सोऊ। प्रात नहान लाग सबु कोऊ।। करि मज्जनु पूजहिं नर नारी। गनप गौरि तिपुरारि तमारी।। रमा रमन पद बंदि बहोरी। बिनवहिं अंजुलि अंचल जोरी।। राजा रामु जानकी रानी। आनँद अवधि अवध रजधानी।। सुबस बसउ फिरि सहित समाजा। भरतहि रामु करहुँ जुबराजा।। एहि सुख सुधाँ सींची सब काहू। देव देहु जग जीवन लाहू।।

ਕੁਟਿਲ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਅਪਮਾਨ ਝੱਲਣਾ ਪਿਆ, ਕਿਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇਵੇ, ਕਿਸ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਦਿਨ ਬੀਤਦੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਦਿਨ ਬੀਤ ਗਿਆ, ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਉੱਤੇ ਸਾਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਨੇ ਗਣੇਸ਼, ਗੌਰੀ, ਤ੍ਰਿਪੁਰਾਰੀ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅੰਜਲੀ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ। ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਅਤੇ ਰਾਣੀ ਜਾਨਕੀ ਅਯੋਧਿਆ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਅਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਦੇਣ। ਸਾਰੀ ਸਭਾ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਮੁੜੀ, ਰਾਮ ਭਰਤ ਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਬਣਾਉਣ। ਇਸ ਸੁਖ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਦਿੱਤੀ।

Verse 558 (दोहा/सोरठा)

गुर समाज भाइन्ह सहित राम राजु पुर होउ। अछत राम राजा अवध मरिअ माग सबु कोउ।।273।।

ਗੁਰੂ, ਸਭਾ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਰਾਮ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਹੋਣ, ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਰਾਮ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸਾਡੀ ਹਰ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਵੇ।

Verse 559 (चौपाई)

सुनि सनेहमय पुरजन बानी। निंदहिं जोग बिरति मुनि ग्यानी।। एहि बिधि नित्यकरम करि पुरजन। रामहि करहिं प्रनाम पुलकि तन।। ऊँच नीच मध्यम नर नारी। लहहिं दरसु निज निज अनुहारी।। सावधान सबही सनमानहिं। सकल सराहत कृपानिधानहिं।। लरिकाइहि ते रघुबर बानी। पालत नीति प्रीति पहिचानी।। सील सकोच सिंधु रघुराऊ। सुमुख सुलोचन सरल सुभाऊ।। कहत राम गुन गन अनुरागे। सब निज भाग सराहन लागे।। हम सम पुन्य पुंज जग थोरे। जिन्हहि रामु जानत करि मोरे।।

ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰੇਮਮਈ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਯੋਗੀ, ਵੈਰਾਗੀ ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਗਰਵਾਸੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਕੰਬ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉੱਚੇ, ਨੀਵੇਂ, ਮੱਧਮ ਮਰਦ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਆਪਣੇ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ। ਸਾਰੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕਰਦੇ, ਸਭ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੇ ਖਜਾਨੇ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਦੇ। ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਬਾਲਕਾਂ ਵਾਂਗ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਰਘੂਬਰ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤੀ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਰਘੂਰਾਜ, ਸੀਲ ਅਤੇ ਵਿਨਯ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ, ਕਮਲ ਨੇਤਰ, ਸਰਲ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਅਨੁਰਾਗ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਂਦੇ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੇ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹਨ ਅਸਾਂ ਵਰਗੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮ ਆਪਣਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 560 (दोहा/सोरठा)

प्रेम मगन तेहि समय सब सुनि आवत मिथिलेसु। सहित सभा संभ्रम उठेउ रबिकुल कमल दिनेसु।।274।।

ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਮਿਥਿਲੇਸ਼ ਆਏ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਕੁਲ ਦਾ ਕਮਲ, ਜਗਤ ਦਾ ਸੂਰਜ, ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਸਭਾ ਸਮੇਤ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਉੱਠਿਆ।

Verse 561 (चौपाई)

भाइ सचिव गुर पुरजन साथा। आगें गवनु कीन्ह रघुनाथा।। गिरिबरु दीख जनकपति जबहीं। करि प्रनाम रथ त्यागेउ तबहीं।। राम दरस लालसा उछाहू। पथ श्रम लेसु कलेसु न काहू।। मन तहँ जहँ रघुबर बैदेही। बिनु मन तन दुख सुख सुधि केही।। आवत जनकु चले एहि भाँती। सहित समाज प्रेम मति माती।। आए निकट देखि अनुरागे। सादर मिलन परसपर लागे।। लगे जनक मुनिजन पद बंदन। रिषिन्ह प्रनामु कीन्ह रघुनंदन।। भाइन्ह सहित रामु मिलि राजहि। चले लवाइ समेत समाजहि।।

ਭਰਾਵਾਂ, ਸਚਿਵਾਂ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਸਮੇਤ ਰਘੂਨਾਥ ਨੇ ਯਾਤਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਜਨਕਪਤੀ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਰਥ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਤੀਬਰ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਜਾਂ ਕ਷ਟ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਉੱਥੇ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਰਘੂਬਰ ਅਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਸਨ, ਮਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨਾ ਦੁੱਖ ਨਾ ਸੁੱਖ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਨਕ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਸਭਾ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਚੱਲੇ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਅਨੁਰਾਗ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਆਦਰ ਨਾਲ ਮਿਲੇ। ਜਨਕ ਨੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਰਘੂਨੰਦਨ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਸਭਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲ ਪਏ।

Verse 562 (दोहा/सोरठा)

आश्रम सागर सांत रस पूरन पावन पाथु। सेन मनहुँ करुना सरित लिएँ जाहिं रघुनाथु।।275।।

ਆਸ਼ਰਮ ਸ਼ਾਂਤ ਰਸ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਰਘੂਨਾਥ ਉੱਥੇ ਗਏ ਜਿਵੇਂ ਕਰੁਣਾ ਦੀ ਨਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।

Verse 563 (चौपाई)

बोरति ग्यान बिराग करारे। बचन ससोक मिलत नद नारे।। सोच उसास समीर तंरगा। धीरज तट तरुबर कर भंगा।। बिषम बिषाद तोरावति धारा। भय भ्रम भवँर अबर्त अपारा।। केवट बुध बिद्या बड़ि नावा। सकहिं न खेइ ऐक नहिं आवा।। बनचर कोल किरात बिचारे। थके बिलोकि पथिक हियँ हारे।। आश्रम उदधि मिली जब जाई। मनहुँ उठेउ अंबुधि अकुलाई।। सोक बिकल दोउ राज समाजा। रहा न ग्यानु न धीरजु लाजा।। भूप रूप गुन सील सराही। रोवहिं सोक सिंधु अवगाही।।

ਉਹ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਭਰੇ ਬਚਨ ਦਰਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਮਿਲਦੇ ਸਨ। ਚਿੰਤਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਧੀਰਜ ਦਾ ਕਿਨਾਰਾ ਟੁੱਟ ਗਿਆ। ਭਿਆਨਕ ਸ਼ੋਕ ਦੀ ਧਾਰਾ ਵਹਿ ਰਹੀ ਸੀ, ਭੈਅ ਅਤੇ ਭਰਮ ਦੇ ਭੰਵਰ ਅਨੰਤ ਸਨ। ਕੇਵਟ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਵੱਡੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਵੀ ਤਟ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ। ਬਨਚਰ, ਕੋਲ, ਕਿਰਾਤ ਸਭ ਥੱਕ ਗਏ, ਯਾਤਰੀਆਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਟੁੱਟ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਆਸ਼ਰਮ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਿਆ, ਮਾਨੋ ਸਮੁੰਦਰ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਸਭਾਵਾਂ, ਨਾ ਗਿਆਨ ਰਿਹਾ, ਨਾ ਧੀਰਜ, ਨਾ ਲਾਜ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਰੂਪ, ਗੁਣ, ਸੀਲ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ, ਸ਼ੋਕ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਗੋਤੇ ਲਾਉਂਦੇ।

Verse 564 (छंद)

अवगाहि सोक समुद्र सोचहिं नारि नर ब्याकुल महा। दै दोष सकल सरोष बोलहिं बाम बिधि कीन्हो कहा।। सुर सिद्ध तापस जोगिजन मुनि देखि दसा बिदेह की। तुलसी न समरथु कोउ जो तरि सकै सरित सनेह की।।

ਸੋਗ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁਬਕੇ, ਸਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਮਰਦ ਮਹਾਨ ਸੰਤਾਪ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦੇ ਸਨ; ਸਭ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਬੋਲੇ, ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, 'ਖਰਾਬ ਰਚਨਹਾਰ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ ਹੈ?' ਦੇਵਤੇ, ਸਿੱਧ, ਤਪਸਵੀ, ਯੋਗੀ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਵਿਦੇਹ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੁਲਸੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਕੋਈ ਵੀ ਸਮਰੱਥ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਸਕੇ।

Verse 565 (दोहा/सोरठा)

किए अमित उपदेस जहँ तहँ लोगन्ह मुनिबरन्ह। धीरजु धरिअ नरेस कहेउ बसिष्ठ बिदेह सन।।276।।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਉੱਥੇ ਅਨੇਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ। 'ਧੀਰਜ ਧਾਰਨ ਕਰੋ,' ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਵਿਦੇਹ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।

Verse 566 (चौपाई)

जासु ग्यानु रबि भव निसि नासा। बचन किरन मुनि कमल बिकासा।। तेहि कि मोह ममता निअराई। यह सिय राम सनेह बड़ाई।। बिषई साधक सिद्ध सयाने। त्रिबिध जीव जग बेद बखाने।। राम सनेह सरस मन जासू। साधु सभाँ बड़ आदर तासू।। सोह न राम पेम बिनु ग्यानू। करनधार बिनु जिमि जलजानू।। मुनि बहुबिधि बिदेहु समुझाए। रामघाट सब लोग नहाए।। सकल सोक संकुल नर नारी। सो बासरु बीतेउ बिनु बारी।। पसु खग मृगन्ह न कीन्ह अहारू। प्रिय परिजन कर कौन बिचारू।।

ਜਿਸਦਾ ਗਿਆਨ ਸੂਰਜ ਹੈ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਬਚਨ ਕਿਰਨਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ ਜੋ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਕਮਲਾਂ ਨੂੰ ਖਿੜਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਉਸ ਨੂੰ ਮੋਹ ਅਤੇ ਮਮਤਾ ਕਿਵੇਂ ਨੇੜੇ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਇਹ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਹੈ। ਸਿਆਣੇ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਧਕ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਚਤੁਰ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਿਤ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵ ਹਨ। ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਰਾਮ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਧੂ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਆਦਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਪ੍ਰੇਮ ਬਿਨਾਂ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਚਮਕਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਬਿਨਾਂ ਕਮਲ ਨਹੀਂ ਖਿੜਦਾ। ਮੁਨੀ ਵਿਦੇਹ ਨੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ; ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਰਾਮਘਾਟ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ। ਸਾਰੇ ਸਤਰ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਨ; ਉਹ ਦਿਨ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਉਤਸਵ ਦੇ ਬੀਤਿਆ। ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਹਿਰਨਾਂ ਨੇ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਗੱਲ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 567 (दोहा/सोरठा)

दोउ समाज निमिराजु रघुराजु नहाने प्रात। बैठे सब बट बिटप तर मन मलीन कृस गात।।277।।

ਦੋਵੇਂ ਸਮਾਜ, ਰਾਜਾ ਨਿਮੀ ਅਤੇ ਰਘੂਰਾਜ, ਸਵੇਰੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ। ਸਭ ਬਰਗਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਹੇਠ ਬੈਠੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਉਦਾਸ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੁਬਲੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।

Verse 568 (चौपाई)

जे महिसुर दसरथ पुर बासी। जे मिथिलापति नगर निवासी।। हंस बंस गुर जनक पुरोधा। जिन्ह जग मगु परमारथु सोधा।। लगे कहन उपदेस अनेका। सहित धरम नय बिरति बिबेका।। कौसिक कहि कहि कथा पुरानीं। समुझाई सब सभा सुबानीं।। तब रघुनाथ कोसिकहि कहेऊ। नाथ कालि जल बिनु सबु रहेऊ।। मुनि कह उचित कहत रघुराई। गयउ बीति दिन पहर अढ़ाई।। रिषि रुख लखि कह तेरहुतिराजू। इहाँ उचित नहिं असन अनाजू।। कहा भूप भल सबहि सोहाना। पाइ रजायसु चले नहाना।।

ਜੋ ਦਸ਼ਰਥ ਪੁਰ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਸਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਮਿਥਿਲਾਪਤੀ ਦੇ ਨਗਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਸਨ; ਜਨਕ ਦੇ ਕੁਲ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਗੁਰੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਮਾਰਗ ਦੇ ਪਰਮ ਲਕਸ਼ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮ, ਨੀਤੀ, ਵੈਰਾਗ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕ ਸਹਿਤ ਅਨੇਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ। ਕੌਸ਼ਿਕ ਨੇ ਪੁਰਾਤਨ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਸਭਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ। ਫਿਰ ਰਘੂਨਾਥ ਨੇ ਕੌਸ਼ਿਕ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, 'ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਪਾਣੀ ਬਿਨਾਂ ਸਭ ਸੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।' ਮੁਨੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਤੁਸੀਂ ਉਚਿਤ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ,' ਰਘੂਰਾਇ ਨੇ ਕਿਹਾ। ਦਿਨ ਬੀਤ ਗਿਆ, ਢਾਈ ਪਹਿਰ ਗੁਜ਼ਰ ਗਏ। ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀ ਵੇਖ ਕੇ ਤਿਰਹੁਤ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਇੱਥੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ।' 'ਕੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ?' ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ। 'ਸਭ ਠੀਕ ਹੈ।' ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਚਲੇ ਗਏ।

Verse 569 (दोहा/सोरठा)

तेहि अवसर फल फूल दल मूल अनेक प्रकार। लइ आए बनचर बिपुल भरि भरि काँवरि भार।।278।।

ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਨਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਫਲ, ਫੁੱਲ, ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਲਿਆਂਦੇ, ਵੱਡੀਆਂ ਟੋਕਰੀਆਂ ਭਰ-ਭਰ ਕੇ ਭਾਰੀ ਭਾਰ ਲਿਆਂਦੇ।

Verse 570 (चौपाई)

कामद मे गिरि राम प्रसादा। अवलोकत अपहरत बिषादा।। सर सरिता बन भूमि बिभागा। जनु उमगत आनँद अनुरागा।। बेलि बिटप सब सफल सफूला। बोलत खग मृग अलि अनुकूला।। तेहि अवसर बन अधिक उछाहू। त्रिबिध समीर सुखद सब काहू।। जाइ न बरनि मनोहरताई। जनु महि करति जनक पहुनाई।। तब सब लोग नहाइ नहाई। राम जनक मुनि आयसु पाई।। देखि देखि तरुबर अनुरागे। जहँ तहँ पुरजन उतरन लागे।। दल फल मूल कंद बिधि नाना। पावन सुंदर सुधा समाना।।

ਰਾਮ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਾਲ, ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਪਰਬਤ ਇੱਛਾ ਪੂਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਇੱਕ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਸਾਰਾ ਸ਼ੋਕ ਦੂਰ ਕਰਦਾ। ਝੀਲਾਂ, ਦਰਿਆ, ਜੰਗਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਮਾਨੋ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਉੱਛਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਬੇਲਾਂ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤ ਸਭ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਸਨ; ਪੰਛੀ, ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਮਧੂ-ਮੱਖੀਆਂ ਮਿੱਠੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਬੋਲਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਜੰਗਲ ਅਤਿ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਨਿੱਘੀ ਵਗਦੀ ਸੀ, ਸਭ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦਿੰਦੀ। ਉਸਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਮਾਨੋ ਧਰਤੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਨਕ ਦੀ ਮਹਿਮਾਨ ਬਣਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ; ਰਾਮ, ਜਨਕ ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ, ਨਗਰਵਾਸੀ ਇੱਥੇ ਉੱਥੇ ਉਤਰਨ ਲੱਗੇ। ਫਲ, ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਕੰਦ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਨ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗੇ।

Verse 571 (दोहा/सोरठा)

सादर सब कहँ रामगुर पठए भरि भरि भार। पूजि पितर सुर अतिथि गुर लगे करन फरहार।।279।।

ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ, ਰਾਮ ਨੇ ਹਰ ਜਗ੍ਹਾ ਦੂਤ ਭੇਜੇ, ਭਾਰ-ਭਾਰ ਢੋਅ ਕੇ। ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ, ਅਤਿਥੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਆਨੰਦ ਮਨਾਉਣ ਲੱਗੇ।