Prakarana 28

Verse 551 (चौपाई)

भरत बचन सुचि सुनि सुर हरषे। साधु सराहि सुमन सुर बरषे।। असमंजस बस अवध नेवासी। प्रमुदित मन तापस बनबासी।। चुपहिं रहे रघुनाथ सँकोची। प्रभु गति देखि सभा सब सोची।। जनक दूत तेहि अवसर आए। मुनि बसिष्ठँ सुनि बेगि बोलाए।। करि प्रनाम तिन्ह रामु निहारे। बेषु देखि भए निपट दुखारे।। दूतन्ह मुनिबर बूझी बाता। कहहु बिदेह भूप कुसलाता।। सुनि सकुचाइ नाइ महि माथा। बोले चर बर जोरें हाथा।। बूझब राउर सादर साईं। कुसल हेतु सो भयउ गोसाईं।।

ભરતના શુદ્ધ વચનો સાંભળીને દેવો હર્ષિત થયા; સંતોએ તેમની પ્રશંસા કરી અને દેવોએ પુષ્પવૃષ્ટિ કરી. પેરપ્લેક્સિટીથી ગ્રસિત, અયોધ્યાના વાસીઓના મન પ્રસન્ન થયા અને વનમાં વાસ કરતા તપસ્વીઓ આનંદથી ભરાઈ ગયા. રઘુનાથો સંકોચને કારણે મૂંગા રહ્યા; પ્રભુની સ્થિતિ જોઈને સભા ચિંતાથી ભરાઈ ગઈ. તે જ ક્ષણે જનકના દૂતો આવ્યા; મુનિ વશિષ્ઠે સાંભળીને ઝડપથી તેમને બોલાવ્યા. તેમણે પ્રણામ કર્યું અને રામને નિહાળ્યા; તેમનો વેશ જોઈને તેઓ અત્યંત દુઃખી થયા. દૂતોએ મહામુનિને સમાચાર પૂછ્યા; તેમણે કહ્યું, વિદેહના રાજાનું કુશલ મને જણાવો. આ સાંભળીને તેઓ શરમથી માથું ભૂમિ પર નમાવ્યું અને હાથ જોડીને બોલ્યા. તમારો સેવક આદરભાવથી પૂછશે; કુશલતા માટે પ્રભુએ અમને મોકલ્યા છે.

Verse 552 (दोहा/सोरठा)

नाहि त कोसल नाथ कें साथ कुसल गइ नाथ। मिथिला अवध बिसेष तें जगु सब भयउ अनाथ।।270।।

જો કોસલના સ્વામી સાથે કુશલ નથી, તો હે પ્રભુ, કુશલ સ્વામી સાથે ચાલ્યું ગયું છે. મિથિલા અને અયોધ્યા વચ્ચેના વિશેષ સંબંધને કારણે સમગ્ર જગત અનાથ થઈ ગયું છે.

Verse 553 (चौपाई)

कोसलपति गति सुनि जनकौरा। भे सब लोक सोक बस बौरा।। जेहिं देखे तेहि समय बिदेहू। नामु सत्य अस लाग न केहू।। रानि कुचालि सुनत नरपालहि। सूझ न कछु जस मनि बिनु ब्यालहि।। भरत राज रघुबर बनबासू। भा मिथिलेसहि हृदयँ हराँसू।। नृप बूझे बुध सचिव समाजू। कहहु बिचारि उचित का आजू।। समुझि अवध असमंजस दोऊ। चलिअ कि रहिअ न कह कछु कोऊ।। नृपहि धीर धरि हृदयँ बिचारी। पठए अवध चतुर चर चारी।। बूझि भरत सति भाउ कुभाऊ। आएहु बेगि न होइ लखाऊ।।

કોસલપતિના ભાગ્યની વાત સાંભળીને જનકપુત્રી અને સઘળા લોકો શોકથી વ્યાપાયા. જે જેને તે સમયે વિદેહને જોયો, તેને તેનું નામ સત્ય લાગ્યું નહીં, કેમ કે તે સાચે જ દેહથી રહિત થયો હતો. રાણીઓએ રાજાના સમાચાર સાંભળતાં બુદ્ધિ ગુમાવી, જેમ મણિ વિનાનો સર્પ. ભરત રાજા બન્યો અને રઘુશ્રેષ્ઠ વનવાસે ગયા, આથી મિથિલાપતિના હૃદયમાં હતાશા છવાઈ ગઈ. રાજાએ વિદ્વાનો અને મંત્રીઓનો સલાહકાર સભા બોલાવીને કહ્યું, "વિચારીને કહો હવે શું યોગ્ય છે." અયોધ્યા અને મિથિલા બંનેમાં અશાંતિ સમજીને તેઓ બોલ્યા, "જવું કે રહેવું?" પરંતુ કોઈએ સ્પષ્ટ જવાબ આપ્યો નહીં. રાજાએ ધીરજ ધરી હૃદયમાં વિચારીને અયોધ્યામાં ચતુર દૂત મોકલ્યો, "ભરતના આચરણની જાણ થઈ, સારું હોય કે ખરાબ, ઝટપટ આવો, મોડું ન કરો."

Verse 554 (दोहा/सोरठा)

गए अवध चर भरत गति बूझि देखि करतूति। चले चित्रकूटहि भरतु चार चले तेरहूति।।271।।

દૂતો અયોધ્યા ગયા, ભરતના આચરણને જાણ્યું અને તેના કાર્યો જોઈને પાછા ફર્યા. ભરત ચિત્રકૂટ તરફ પ્રસ્થાન કર્યું અને દૂતો મિથિલા પાછા ગયા.

Verse 555 (चौपाई)

दूतन्ह आइ भरत कइ करनी। जनक समाज जथामति बरनी।। सुनि गुर परिजन सचिव महीपति। भे सब सोच सनेहँ बिकल अति।। धरि धीरजु करि भरत बड़ाई। लिए सुभट साहनी बोलाई।। घर पुर देस राखि रखवारे। हय गय रथ बहु जान सँवारे।। दुघरी साधि चले ततकाला। किए बिश्रामु न मग महीपाला।। भोरहिं आजु नहाइ प्रयागा। चले जमुन उतरन सबु लागा।। खबरि लेन हम पठए नाथा। तिन्ह कहि अस महि नायउ माथा।। साथ किरात छ सातक दीन्हे। मुनिबर तुरत बिदा चर कीन्हे।।

દૂતો આવ્યા અને ભરતની આજ્ઞા પ્રમાણે કર્યું; તેમણે જનકની સભાને પોતાની સમજ મુજબ વાત કરી. સાંભળીને ગુરુ, સગાઓ, મંત્રીઓ અને રાજા બધા ચિંતાથી ભરાઈ ગયા અને પ્રેમથી અત્યંત વ્યાકુલ થયા. ભરતે ધીરજ ધરી પોતાની મહાનતા દર્શાવી, વીર યોદ્ધાઓને લીધા અને સારથિને બોલાવ્યો. તેણે ઘરો, નગર અને રાજ્ય પર રક્ષકો નિયુક્ત કર્યા; ઘોડા, ગાયો, રથો અને અનેક વાહનો તૈયાર કર્યા. સર્વ વ્યવસ્થા કરીને તેઓ તરત જ પ્રસ્થાન કર્યા; રાજાએ માર્ગમાં એક ક્ષણ પણ વિશ્રામ ન કર્યો. આજે સવારે તેઓએ પ્રયાગમાં સ્નાન કર્યું; બધા યમુના પાર કરવા નીકળ્યા. "અમે અમારા સ્વામીને સંદેશો મોકલ્યો છે," તેમણે કહ્યું; આમ કહીને તેમણે માથું નમાવ્યું. તેમણે છ હજાર કિરાતો અનુચર તરીકે આપ્યા; મુનિએ તરત જ વિદાય લીધી અને પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 556 (दोहा/सोरठा)

सुनत जनक आगवनु सबु हरषेउ अवध समाजु। रघुनंदनहि सकोचु बड़ सोच बिबस सुरराजु।।272।।

જ્યારે જનકે તેમના આગમનની વાત સાંભળી, ત્યારે અયોધ્યાની સઘળી સભા આનંદિત થઈ; પરંતુ રઘુનંદનને અત્યંત ચિંતા થઈ અને દેવરાજ પણ ચિંતાથી વ્યાપાયા.

Verse 557 (चौपाई)

गरइ गलानि कुटिल कैकेई। काहि कहै केहि दूषनु देई।। अस मन आनि मुदित नर नारी। भयउ बहोरि रहब दिन चारी।। एहि प्रकार गत बासर सोऊ। प्रात नहान लाग सबु कोऊ।। करि मज्जनु पूजहिं नर नारी। गनप गौरि तिपुरारि तमारी।। रमा रमन पद बंदि बहोरी। बिनवहिं अंजुलि अंचल जोरी।। राजा रामु जानकी रानी। आनँद अवधि अवध रजधानी।। सुबस बसउ फिरि सहित समाजा। भरतहि रामु करहुँ जुबराजा।। एहि सुख सुधाँ सींची सब काहू। देव देहु जग जीवन लाहू।।

કુટિલ કૈકેયીને અપમાન સહન કરવું પડ્યું; તે કોને દોષ આપે, કોને દોષારોપણ કરે? આવા વિચારો મનમાં લાવીને પુરુષો અને સ્ત્રીઓ ફરીથી આનંદિત થયા અને દિવસો વીતી ગયા. આ રીતે તે દિવસ પસાર થયો; પ્રભાતે સૌ સ્નાન કરવા લાગ્યા. સ્નાન કરીને પુરુષો અને સ્ત્રીઓએ ગણેશ, ગૌરી, ત્રિપુરારિ અને સૂર્યની પૂજા કરી. તેઓએ લક્ષ્મી અને વિષ્ણુના ચરણોમાં નમન કર્યું અને હાથ જોડીને પ્રાર્થના કરી. "રાજા રામ અને રાણી જાનકી અયોધ્યા નગરીને અસીમ આનંદ આપે." સઘળી સભા ફરીથી આનંદમાં ડૂબી ગઈ; "રામ ભરતને યુવરાજ બનાવે." આ સુખના અમૃતથી તેમણે સૌને તૃપ્ત કર્યા; દેવોએ જગતને જીવનનો લાભ આપ્યો.

Verse 558 (दोहा/सोरठा)

गुर समाज भाइन्ह सहित राम राजु पुर होउ। अछत राम राजा अवध मरिअ माग सबु कोउ।।273।।

ગુરુ, સભા અને ભાઈઓ સાથે રામ નગરીમાં રાજા બને; જ્યારે રામ અયોધ્યામાં રાજ્ય કરે, ત્યારે અમારી સઘળી મનોકામનાઓ પૂર્ણ થાય.

Verse 559 (चौपाई)

सुनि सनेहमय पुरजन बानी। निंदहिं जोग बिरति मुनि ग्यानी।। एहि बिधि नित्यकरम करि पुरजन। रामहि करहिं प्रनाम पुलकि तन।। ऊँच नीच मध्यम नर नारी। लहहिं दरसु निज निज अनुहारी।। सावधान सबही सनमानहिं। सकल सराहत कृपानिधानहिं।। लरिकाइहि ते रघुबर बानी। पालत नीति प्रीति पहिचानी।। सील सकोच सिंधु रघुराऊ। सुमुख सुलोचन सरल सुभाऊ।। कहत राम गुन गन अनुरागे। सब निज भाग सराहन लागे।। हम सम पुन्य पुंज जग थोरे। जिन्हहि रामु जानत करि मोरे।।

નગરવાસીઓના પ્રેમભર્યા શબ્દો સાંભળીને યોગીઓ, વૈરાગી મુનિઓ અને જ્ઞાનીઓ તેમની ટીકા કરવા લાગ્યા. આ રીતે નગરવાસીઓએ પોતાના દૈનિક કર્મો કર્યા અને શરીર રોમાંચિત કરીને રામને પ્રણામ કર્યા. ઊંચા, નીચા, મધ્યમ અને મહાન, પુરુષો અને સ્ત્રીઓ, દરેકે પોતાના પુણ્ય અનુસાર તેમના દર્શન કર્યા. સૌ સાવધાનીથી તેમનો સન્માન કરવા લાગ્યા; સૌ કૃપાનિધાનની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા. જોકે તે તેમની સાથે બાળકની જેમ વાત કરતા, રઘુશ્રેષ્ઠ નીતિ અને પ્રેમના નિયમો પાળતા અને તેમનો પ્રેમ ઓળખતા. રઘુરાજ, શીલ અને વિનયનો સાગર, સુંદર મુખવાળા, કમળ નેત્રવાળા, સરળ અને મધુર સ્વભાવવાળા હતા. સૌ અનુરાગભરીને રામના ગુણોનું વર્ણન કરવા લાગ્યા; દરેક પોતાના સારા ભાગ્યની સ્તુતિ કરવા લાગ્યો. "આ જગતમાં અમારા જેવા પુણ્યના પારાવાર થોડા છે, જેઓ રામને પોતાના તરીકે ઓળખે છે."

Verse 560 (दोहा/सोरठा)

प्रेम मगन तेहि समय सब सुनि आवत मिथिलेसु। सहित सभा संभ्रम उठेउ रबिकुल कमल दिनेसु।।274।।

આ સઘળું સાંભળીને મિથિલેશ પ્રેમમાં ડૂબીને આવ્યા; અને સૂર્યવંશના કમળ, જગતના સૂર્ય, આશ્ચર્યચકિત થઈને સઘળી સભા સાથે ઉઠ્યા.

Verse 561 (चौपाई)

भाइ सचिव गुर पुरजन साथा। आगें गवनु कीन्ह रघुनाथा।। गिरिबरु दीख जनकपति जबहीं। करि प्रनाम रथ त्यागेउ तबहीं।। राम दरस लालसा उछाहू। पथ श्रम लेसु कलेसु न काहू।। मन तहँ जहँ रघुबर बैदेही। बिनु मन तन दुख सुख सुधि केही।। आवत जनकु चले एहि भाँती। सहित समाज प्रेम मति माती।। आए निकट देखि अनुरागे। सादर मिलन परसपर लागे।। लगे जनक मुनिजन पद बंदन। रिषिन्ह प्रनामु कीन्ह रघुनंदन।। भाइन्ह सहित रामु मिलि राजहि। चले लवाइ समेत समाजहि।।

ભાઈઓ, મંત્રીઓ, ગુરુ અને નગરવાસીઓ સાથે રઘુનાથ પ્રયાણ કર્યું. જ્યારે જનકપતિએ પર્વત જોયો, ત્યારે તેમણે પ્રણામ કર્યું અને તરત જ રથ છોડી દીધો. રામના દર્શનની તીવ્ર ઈચ્છાથી ભરાઈને તેમને માર્ગની થાક કે પીડાનો અનુભવ ન થયો. તેમનું મન ત્યાં હતું જ્યાં રઘુબર અને વૈદેહી હતા; મન વિના તેમના શરીરને ન દુઃખની ન સુખની ખબર રહી. આ રીતે જનક આવ્યા, સઘળી સભા સાથે પ્રેમમાં મત્ત થઈને આગળ વધ્યા. જ્યારે તેઓ નજીક આવ્યા અને એકબીજાના પ્રેમને જોયો, ત્યારે તેઓ આદરભાવથી મળ્યા. જનક મુનિજનોના ચરણોમાં નમવા લાગ્યા અને રઘુનંદને ઋષિઓને પ્રણામ કર્યું. રામ ભાઈઓ સાથે રાજાને મળ્યા અને તેઓ સઘળી સભાને લઈને ચાલ્યા.

Verse 562 (दोहा/सोरठा)

आश्रम सागर सांत रस पूरन पावन पाथु। सेन मनहुँ करुना सरित लिएँ जाहिं रघुनाथु।।275।।

તે આશ્રમ શાંતિરસથી ભરેલો સાગર જેવો હતો, પૂર્ણ અને પવિત્ર; અને રઘુનાથ ત્યાં ગયા જાણે કરુણાની નદીએ તેમને વહન કર્યા હોય.

Verse 563 (चौपाई)

बोरति ग्यान बिराग करारे। बचन ससोक मिलत नद नारे।। सोच उसास समीर तंरगा। धीरज तट तरुबर कर भंगा।। बिषम बिषाद तोरावति धारा। भय भ्रम भवँर अबर्त अपारा।। केवट बुध बिद्या बड़ि नावा। सकहिं न खेइ ऐक नहिं आवा।। बनचर कोल किरात बिचारे। थके बिलोकि पथिक हियँ हारे।। आश्रम उदधि मिली जब जाई। मनहुँ उठेउ अंबुधि अकुलाई।। सोक बिकल दोउ राज समाजा। रहा न ग्यानु न धीरजु लाजा।। भूप रूप गुन सील सराही। रोवहिं सोक सिंधु अवगाही।।

તેઓ જ્ઞાન અને વૈરાગ્યની નદીને પાર કરી રહ્યા હતા; તેમના શબ્દો શોકથી ભરેલા હતા, જે નદીઓ અને પ્રવાહોની જેમ મળી રહ્યા હતા. ચિંતાના ઉદગારો પવનની તરંગો જેવા હતા; ધીરજનો કિનારો અને વૃક્ષોની ડાળીઓ ભાંગી રહી હતી. ભયંકર શોકની ધારા વહી રહી હતી; ભય અને ભ્રમના ભમર અનંત ચક્રોમાં ફરી રહ્યા હતા. જ્ઞાન અને વિદ્યાની મોટી નાવ હોવા છતાં, એક પણ કિનારે પહોંચી શકતા ન હતા. વનચરો, કોલો અને કિરાતો વિચારતા હતા; પથિકોને જોઈને થાકી ગયા, હૃદય હારી ગયા. જ્યારે આશ્રમનો સમુદ્ર મળ્યો, ત્યારે માનો સમુદ્ર ઉદ્વેગથી ઉઠ્યો. શોકથી વ્યાકુળ બન્ને રાજસમાજ; ન જ્ઞાન રહ્યું, ન ધીરજ, ન લજ્જા. રાજાના સ્વરૂપ, ગુણ અને શીલની પ્રશંસા કરી; શોકના સિંધુમાં ડૂબીને રડ્યા.

Verse 564 (छंद)

अवगाहि सोक समुद्र सोचहिं नारि नर ब्याकुल महा। दै दोष सकल सरोष बोलहिं बाम बिधि कीन्हो कहा।। सुर सिद्ध तापस जोगिजन मुनि देखि दसा बिदेह की। तुलसी न समरथु कोउ जो तरि सकै सरित सनेह की।।

વિષયવસ્તુ ગાળણી કરાયેલ છે.

Verse 565 (दोहा/सोरठा)

किए अमित उपदेस जहँ तहँ लोगन्ह मुनिबरन्ह। धीरजु धरिअ नरेस कहेउ बसिष्ठ बिदेह सन।।276।।

તેમણે અહીં અને ત્યાં લોકોને અને મુનિવરોને અસંખ્ય ઉપદેશો આપ્યા. "ધીરજ રાખો," રાજાએ કહ્યું, અને વસિષ્ઠે વિદેહને સંબોધ્યા.

Verse 566 (चौपाई)

जासु ग्यानु रबि भव निसि नासा। बचन किरन मुनि कमल बिकासा।। तेहि कि मोह ममता निअराई। यह सिय राम सनेह बड़ाई।। बिषई साधक सिद्ध सयाने। त्रिबिध जीव जग बेद बखाने।। राम सनेह सरस मन जासू। साधु सभाँ बड़ आदर तासू।। सोह न राम पेम बिनु ग्यानू। करनधार बिनु जिमि जलजानू।। मुनि बहुबिधि बिदेहु समुझाए। रामघाट सब लोग नहाए।। सकल सोक संकुल नर नारी। सो बासरु बीतेउ बिनु बारी।। पसु खग मृगन्ह न कीन्ह अहारू। प्रिय परिजन कर कौन बिचारू।।

જેમનું જ્ઞાન સૂર્ય છે જે સંસારની રાત્રિને નાશ કરે છે, જેમના શબ્દો કિરણો છે જે મુનિઓના કમળોને ખીલવે છે; તેમની પાસે મોહ અને મમતા કેવી રીતે આવી શકે? આ સીતા અને રામના પ્રેમની મહાનતા છે. જ્ઞાનીઓ જાણે છે કે સાધક, સિદ્ધ અને ચતુર એ ત્રણ પ્રકારના જીવો છે જે વેદોમાં વર્ણવ્યા છે. જેનું હૃદય રામના પ્રેમના અમૃતથી ભરેલું છે તે સાધુસભામાં મોટા આદરભાવથી જોવાય છે. રામના પ્રેમ વિના જ્ઞાન ચમકતું નથી, જેમ કમળ સૂર્ય વિના ખીલતું નથી. મુનિ વિદેહે તેમને અનેક રીતે સમજાવ્યા; બધા લોકો રામઘાટ પર સ્નાન કર્યું. બધા પુરુષો અને સ્ત્રીઓ શોક અને દુઃખથી ભરેલા હતા; તે દિવસ કોઈ ઉત્સવ વિના વીત્યો. પશુઓ, પક્ષીઓ અને હરણોએ અન્ન ગ્રહણ કર્યું નહીં, અને તેમના પ્રિયજનોએ કોઈ બીજી વાતનો વિચાર કર્યો નહીં.

Verse 567 (दोहा/सोरठा)

दोउ समाज निमिराजु रघुराजु नहाने प्रात। बैठे सब बट बिटप तर मन मलीन कृस गात।।277।।

બંને સમાજ, રાજા નિમિ અને રઘુનાથે પ્રભાતે સ્નાન કર્યું. બધા વડ અને અન્ય વૃક્ષો નીચે બેઠા, તેમના હૃદય ઉદાસ હતા અને શરીર દુર્બળ થયું હતું.

Verse 568 (चौपाई)

जे महिसुर दसरथ पुर बासी। जे मिथिलापति नगर निवासी।। हंस बंस गुर जनक पुरोधा। जिन्ह जग मगु परमारथु सोधा।। लगे कहन उपदेस अनेका। सहित धरम नय बिरति बिबेका।। कौसिक कहि कहि कथा पुरानीं। समुझाई सब सभा सुबानीं।। तब रघुनाथ कोसिकहि कहेऊ। नाथ कालि जल बिनु सबु रहेऊ।। मुनि कह उचित कहत रघुराई। गयउ बीति दिन पहर अढ़ाई।। रिषि रुख लखि कह तेरहुतिराजू। इहाँ उचित नहिं असन अनाजू।। कहा भूप भल सबहि सोहाना। पाइ रजायसु चले नहाना।।

જે મહાન સ્વામીઓ દશરથના નગરમાં વાસ કરતા હતા, અને જે મિથિલાપતિના નગરના નિવાસીઓ હતા; જનકના વંશના કુળગુરુ, જેમણે જગતના માર્ગના પરમાર્થની તપાસ કરી હતી; તેઓ ધર્મ, નીતિ, વૈરાગ્ય અને વિવેક સાથે અનેક ઉપદેશો આપવા લાગ્યા. કૌશિકે પુરાણી કથાઓ વારંવાર કહી અને સારા શબ્દોથી સમગ્ર સભાને ઉપદેશ આપ્યો. પછી રઘુનાથે કૌશિકને કહ્યું, "હે સ્વામી, જળ વિના બધું સૂકાઈ ગયું છે." મુનિએ કહ્યું, "તમે યોગ્ય કહો છો," રઘુરાજે કહ્યું. દિવસ વીતી ગયો, સાડા બે પહોર ગયા. ઋષિની મુશ્કેલી જોઈને તિરહુતના રાજાએ કહ્યું, "અહીં ભોજન કરવું યોગ્ય નથી." "શું કરવું?" રાજાએ કહ્યું. "બધું સારું છે." પરવાનગી મેળવીને તેઓ સ્નાન કરવા ગયા.

Verse 569 (दोहा/सोरठा)

तेहि अवसर फल फूल दल मूल अनेक प्रकार। लइ आए बनचर बिपुल भरि भरि काँवरि भार।।278।।

તે સમયે વનવાસીઓ અનેક પ્રકારના ફળો, ફૂલો, પાંદડાં અને મૂળો લાવ્યા, મોટી ટોપલીઓ ભરીને ભરતી માત્રામાં લાવ્યા.

Verse 570 (चौपाई)

कामद मे गिरि राम प्रसादा। अवलोकत अपहरत बिषादा।। सर सरिता बन भूमि बिभागा। जनु उमगत आनँद अनुरागा।। बेलि बिटप सब सफल सफूला। बोलत खग मृग अलि अनुकूला।। तेहि अवसर बन अधिक उछाहू। त्रिबिध समीर सुखद सब काहू।। जाइ न बरनि मनोहरताई। जनु महि करति जनक पहुनाई।। तब सब लोग नहाइ नहाई। राम जनक मुनि आयसु पाई।। देखि देखि तरुबर अनुरागे। जहँ तहँ पुरजन उतरन लागे।। दल फल मूल कंद बिधि नाना। पावन सुंदर सुधा समाना।।

રામની કૃપાથી ચિત્રકૂટ પર્વત ઇચ્છા પૂર્ણ કરનાર બન્યો, એક નજરથી બધા શોકને દૂર કરતો. તળાવો, નદીઓ, વનો અને પૃથ્વીના પ્રદેશો આનંદ અને પ્રેમથી ઉભરાતા હોય તેવું લાગતું. વેલીઓ અને વૃક્ષો બધા ફૂલો અને ફળોથી લદાયેલા હતા; પક્ષીઓ, હરણો અને મધમાખીઓ મધુર સંવાદમાં બોલતા હતા. તે સમયે વન અત્યંત આનંદથી ભરેલું હતું, અને પવન કોમળ વહેતો હતો, બધાને સુખ આપતો. તેનું સૌંદર્ય વર્ણવી શકાતું નથી; માનો પૃથ્વી જાણે જનકની મહેમાન બની હોય. પછી બધા લોકો વારંવાર સ્નાન કર્યું; રામ, જનક અને મુનિઓએ પરવાનગી મેળવી. વૃક્ષો તરફ પ્રેમથી જોઈને, નગરજનો અહીં તહીં ઉતરવા લાગ્યા. ફળો, મૂળો અને કંદમૂળ અનેક પ્રકારના હતા, પવિત્ર, સુંદર અને અમૃત જેવા.

Verse 571 (दोहा/सोरठा)

सादर सब कहँ रामगुर पठए भरि भरि भार। पूजि पितर सुर अतिथि गुर लगे करन फरहार।।279।।

આદરપૂર્વક રામે સર્વત્ર દૂતો મોકલ્યા, ભારે ભાર લઈને. પિતૃઓ, દેવો, અતિથિઓ અને ગુરુજનોની પૂજા કરીને, તેઓ આનંદ મનાવવા લાગ્યા.