राजधर्म से वनधर्म की ओर संक्रमण—यह सोपान ‘वैराग्य-प्रवेश’ का द्वार है। अयोध्या का लोक-शोक, मिथिला का शोक, और भरत की निर्मल निष्ठा मिलकर साधक को यह सिखाते हैं कि ईश्वर-इच्छा के सामने सांसारिक व्यवस्था (राज्य, कुल, प्रतिष्ठा) भी अस्थिर है। इस चरण में मुक्ति की सीढ़ी ‘त्याग’ नहीं, बल्कि ‘अनासक्ति सहित कर्तव्य’ है—राम की मौन-लीला, भरत की सत्य-भावना, और वसिष्ठ का धीरज-उपदेश मन को शरणागति की ओर चढ़ाते हैं।
આ અંશનો પ્રધાન રસ કરુણ છે, પરંતુ કરુણા અહીં માત્ર શોક નથી—ભક્તિ-પરિણતિનું સાધન છે. ભરત-વચન સાંભળીને દેવતાઓનો હર્ષ અને પુષ્પ-વૃષ્ટિ એક સાથે બે સ્તર ખોલે છે: લોકમાં અસંજસ, પરંતુ દૈવી દૃષ્ટિમાં ધર્મની પ્રતિષ્ઠા. જનક-દૂતનું આગમન મિથિલાને અયોધ્યાના શોક-સાગર સાથે જોડે છે; પરિણામે કરુણ-રસ ‘સામૂહિક’ બની જાય છે—બે સમાજ, બે રાજ, એક જ રામ-વિયોગ. તુલસીનું સમુદ્ર/નાવ/કેવટ રૂપક (જ્ઞાન-વૈરાગ્યની નાવ પણ પ્રેમ-સરિતા પાર નથી કરી શકતી) માનસ-સિદ્ધાંતને તીક્ષ્ણ કરે છે: માત્ર તર્ક-જ્ઞાન પૂરતું નથી; રામ-પ્રેમ જ પારાવાર છે. વશિષ્ઠનો ઉપદેશ શોક વચ્ચે સ્થિર ધીરજનો સ્તંભ બને છે, અને અંતે ફળ-મૂલ-આહારની વ્યવસ્થા ‘વનધર્મ’ને ‘આશ્રમ-ધર્મ’માં રૂપાંતરિત કરે છે. આ ખંડ સોપાનમાં સાધકને કરુણાથી શરણાગતિ સુધી લઈ જતું મધ્ય-પગથિયું છે.
ચોપાઈ 270.1-4
भरत बचन सुचि सुनि सुर हरषे।साधु सराहि सुमन सुर बरषे।।
असमंजस बस अवध नेवासी।प्रमुदित मन तापस बनबासी।।
चुपहिं रहे रघुनाथ सँकोची।प्रभु गति देखि सभा सब सोची।।
जनक दूत तेहि अवसर आए।मुनि बसिष्ठँ सुनि बेगि बोलाए।।
करि प्रनाम तिन्ह रामु निहारे।बेषु देखि भए निपट दुखारे।।
दूतन्ह मुनिबर बूझी बाता।कहहु बिदेह भूप कुसलाता।।
सुनि सकुचाइ नाइ महि माथा।बोले चर बर जोरें हाथा।।
बूझब राउर सादर साईं।कुसल हेतु सो भयउ गोसाईं।।
bharata bacana suci suni sura haraṣe |sādhu sarāhi sumana sura baraṣe ||
asamaṁjasa basa avadha nevāsī |pramudita mana tāpasa banabāsī ||
cupahiṁ rahe raghunātha sãkocī |prabhu gati dekhi sabhā saba socī ||
janaka dūta tehi avasara āe |muni basiṣṭhã suni begi bolāe ||
kari pranāma tinha rāmu nihāre |beṣu dekhi bhae nipaṭa dukhāre ||
dūtanha munibara būjhī bātā |kahahu bideha bhūpa kusalātā ||
suni sakucāi nāi mahi māthā |bole cara bara joreṁ hāthā ||
būjhaba rāura sādara sāīṁ |kusala hetu so bhayau gosāīṁ ||
ભરતના શુદ્ધ વચન સાંભળીને દેવો આનંદિત થયા; તેમને સાધુ કહી સ્તુતિ કરી દેવોએ ફૂલો વર્ષાવ્યા. અયોધ્યાના નિવાસીઓ દ્વિધામાં પડ્યા, જ્યારે તપસ્વી અને વનવાસી મનથી પ્રસન્ન થયા. રઘુનાથ સંકોચથી મૌન રહ્યા; પ્રભુની અવસ્થા જોઈને સભાના બધા ચિંતિત થયા. તે જ સમયે જનકના દૂત આવી પહોંચ્યા; મુનિ વશિષ્ઠે સાંભળીને ઝડપથી તેમને બોલાવ્યા. પ્રણામ કરીને તેમણે રામને નિહાળ્યા અને તેમનો વેશ જોઈને અત્યંત દુઃખી થયા. મુનિશ્રેષ્ઠે દૂતોને પૂછ્યું: "કહો, વિદેહ રાજા કુશલ છે?" એ સાંભળીને ઉત્તમ દૂત સંકોચાયા, ભૂમિ પર માથું નમાવ્યું અને હાથ જોડીને બોલ્યા. "તમારી સસ્નેહ પૂછપરછ, હે સ્વામી, પોતે જ તેમના કુશલનું કારણ બની, હે ગોસાઈં."
દોહા 270
नाहि त कोसल नाथ कें साथ कुसल गइ नाथ।मिथिला अवध बिसेष तें जगु सब भयउ अनाथ।।270।।
nāhi ta kosala nātha keṁ sātha kusala gai nātha |mithilā avadha biseṣa teṁ jagu saba bhayau anātha ||270||
નહીં તો હે નાથ, કોસલ નાથની સાથે કુશલ ચાલ્યું ગયું, અને મિથિલા તથા અયોધ્યા વિશેષથી આખું જગ અનાથ થઈ ગયું.
ચોપાઈ 271.1-4
कोसलपति गति सुनि जनकौरा।भे सब लोक सोक बस बौरा।।
जेहिं देखे तेहि समय बिदेहू।नामु सत्य अस लाग न केहू।।
रानि कुचालि सुनत नरपालहि।सूझ न कछु जस मनि बिनु ब्यालहि।।
भरत राज रघुबर बनबासू।भा मिथिलेसहि हृदयँ हराँसू।।
नृप बूझे बुध सचिव समाजू।कहहु बिचारि उचित का आजू।।
समुझि अवध असमंजस दोऊ।चलिअ कि रहिअ न कह कछु कोऊ।।
नृपहि धीर धरि हृदयँ बिचारी।पठए अवध चतुर चर चारी।।
बूझि भरत सति भाउ कुभाऊ।आएहु बेगि न होइ लखाऊ।।
kosalapati gati suni janakaurā |bhe saba loka soka basa baurā ||
jehiṁ dekhe tehi samaya bidehū |nāmu satya asa lāga na kehū ||
rāni kucāli sunata narapālahi |sūjha na kachu jasa mani binu byālahi ||
bharata rāja raghubara banabāsū |bhā mithilesahi hṛdayã harā̃sū ||
nṛpa būjhe budha saciva samājū |kahahu bicāri ucita kā ājū ||
samujhi avadha asamaṁjasa doū |calia ki rahia na kaha kachu koū ||
nṛpahi dhīra dhari hṛdayã bicārī |paṭhae avadha catura cara cārī ||
būjhi bharata sati bhāu kubhāū |āehu begi na hoi lakhāū ||
જનકનગરીના નિવાસીઓએ કોસલપતિની ગતિ સાંભળી, અને સઘળા લોક શોકમાં ડૂબીને વ્યાકુળ થયા. જેણે પણ તે સમયે વિદેહને જોયા, તેને તેમનું 'વિદેહ' નામ સત્ય લાગ્યું, કોઈને એમ ન લાગ્યું. જ્યારે રાજાએ રાણીની દુષ્ટ યોજના સાંભળી, ત્યારે તે મણિવિહીન સર્પની જેમ કંઈ સમજી શક્યા નહીં. ભરતનું રાજ્ય અને રઘુવરનો વનવાસ, એ સાંભળીને મિથિલેશના હૃદયમાં ઊંડો દુઃખ ઉત્પન્ન થયો. રાજાએ બુદ્ધિમાનોની અને સચિવોની સભાને પૂછ્યું, "વિચારીને કહો, આજે શું યોગ્ય છે." અયોધ્યાનો દ્વિગુણ ગોંધળ વિચારીને, જવું કે રોકાવું, એવું કોઈ કંઈ બોલ્યું નહીં. રાજાએ ધીરજ ધરીને હૃદયમાં વિચાર કર્યો, અને અયોધ્યાને ચાર ચતુર ગુપ્તચર મોકલ્યા. "ભરતનો સત્ય ભાવ સારો કે ખરાબ, તે ઓળખીને શીઘ્ર પાછા આવો, જેથી તમે કોઈને દેખાશો નહીં."
દોહા 271
गए अवध चर भरत गति बूझि देखि करतूति।चले चित्रकूटहि भरतु चार चले तेरहूति।।271।।
gae avadha cara bharata gati būjhi dekhi karatūti |cale citrakūṭahi bharatu cāra cale terahūti ||271||
ગુપ્તચર અયોધ્યા ગયા, ભરતની મનોદશા સમજી અને તેના કૃત્ય જોયા. ભરત ચિત્રકૂટ તરફ ચાલ્યો અને ગુપ્તચર તિરહુત તરફ ચાલ્યા.
ચોપાઈ 272.1-4
दूतन्ह आइ भरत कइ करनी।जनक समाज जथामति बरनी।।
सुनि गुर परिजन सचिव महीपति।भे सब सोच सनेहँ बिकल अति।।
धरि धीरजु करि भरत बड़ाई।लिए सुभट साहनी बोलाई।।
घर पुर देस राखि रखवारे।हय गय रथ बहु जान सँवारे।।
दुघरी साधि चले ततकाला।किए बिश्रामु न मग महीपाला।।
भोरहिं आजु नहाइ प्रयागा।चले जमुन उतरन सबु लागा।।
खबरि लेन हम पठए नाथा।तिन्ह कहि अस महि नायउ माथा।।
साथ किरात छ सातक दीन्हे।मुनिबर तुरत बिदा चर कीन्हे।।
dūtanha āi bharata kai karanī |janaka samāja jathāmati baranī ||
suni gura parijana saciva mahīpati |bhe saba soca sanehã bikala ati ||
dhari dhīraju kari bharata baṛāī |lie subhaṭa sāhanī bolāī ||
ghara pura desa rākhi rakhavāre |haya gaya ratha bahu jāna sãvāre ||
dugharī sādhi cale tatakālā |kie biśrāmu na maga mahīpālā ||
bhorahiṁ āju nahāi prayāgā |cale jamuna utarana sabu lāgā ||
khabari lena hama paṭhae nāthā |tinha kahi asa mahi nāyau māthā ||
sātha kirāta cha sātaka dīnhe |munibara turata bidā cara kīnhe ||
દૂતો આવીને જનકની સભામાં ભરતના કૃત્યનું યથાશક્તિ વર્ણન કર્યું. સાંભળીને ગુરુ, પરિવાર, મંત્રીઓ અને રાજા બધા ચિંતાથી અને અત્યંત પ્રેમથી વ્યાકુળ થઈ ગયા. ધૈર્ય ધરીને અને ભરતની પ્રશંસા કરીને તેમણે પોતાના વીર યોદ્ધાઓ અને અધિકારીઓને બોલાવ્યા. ઘર, નગર અને દેશમાં રક્ષકો રાખ્યા, અને ઘોડા, હાથી, રથ તથા અનેક પ્રકારનાં વાહનો તૈયાર કર્યાં. બે ઘડીમાં બધું તૈયાર કરીને તત્કાળ નીકળ્યા, અને રાજાએ માર્ગમાં ક્યાંય વિશ્રામ ન કર્યો. આજ પહેલા પ્રયાગમાં સ્નાન કર્યું, અને બધા યમુના પાર કરવા લાગ્યા. હે નાથ, અમે ખબર લેવા માટે આગળ મોકલાયા છીએ, એમ કહીને તેમણે ભૂમિ પર માથું ટેકવ્યું. મુનિવરે તેમની સાથે છ કે સાત કિરાત આપ્યા અને તરત જ દૂતોને વિદા કર્યા.
દોહા 272
सुनत जनक आगवनु सबु हरषेउ अवध समाजु।रघुनंदनहि सकोचु बड़ सोच बिबस सुरराजु।।272।।
sunata janaka āgavanu sabu haraṣeu avadha samāju |raghunaṁdanahi sakocu baṛa soca bibasa surarāju ||272||
જનકના આગમનની વાત સાંભળીને અયોધ્યાનો સમગ્ર સમાજ આનંદિત થયો, પણ રઘુનંદનને મોટો સંકોચ થયો અને સુરરાજ ઇન્દ્ર ચિંતાથી વ્યાકુળ થયા.
ચોપાઈ 273.1-4
गरइ गलानि कुटिल कैकेई।काहि कहै केहि दूषनु देई।।
अस मन आनि मुदित नर नारी।भयउ बहोरि रहब दिन चारी।।
एहि प्रकार गत बासर सोऊ।प्रात नहान लाग सबु कोऊ।।
करि मज्जनु पूजहिं नर नारी।गनप गौरि तिपुरारि तमारी।।
रमा रमन पद बंदि बहोरी।बिनवहिं अंजुलि अंचल जोरी।।
राजा रामु जानकी रानी।आनँद अवधि अवध रजधानी।।
सुबस बसउ फिरि सहित समाजा।भरतहि रामु करहुँ जुबराजा।।
एहि सुख सुधाँ सींची सब काहू।देव देहु जग जीवन लाहू।।
garai galāni kuṭila kaikeī |kāhi kahai kehi dūṣanu deī ||
asa mana āni mudita nara nārī |bhayau bahori rahaba dina cārī ||
ehi prakāra gata bāsara soū |prāta nahāna lāga sabu koū ||
kari majjanu pūjahiṁ nara nārī |ganapa gauri tipurāri tamārī ||
ramā ramana pada baṁdi bahorī |binavahiṁ aṁjuli aṁcala jorī ||
rājā rāmu jānakī rānī |ānãda avadhi avadha rajadhānī ||
subasa basau phiri sahita samājā |bharatahi rāmu karahũ jubarājā ||
ehi sukha sudhā̃ sīṁcī saba kāhū |deva dehu jaga jīvana lāhū ||
કુટિલ કૈકેઈને લાજ ખાવા લાગી; તે કોને કહે અને કોને દોષ આપે? મનમાં એમ આણીને કે હવે ચાર દિવસ વધુ રહેવું છે, સ્ત્રી-પુરુષો આનંદિત થયા. આ પ્રકારે તે દિવસ પણ વીતી ગયો, અને પ્રાત:કાળે સૌ સ્નાન કરવા લાગ્યા. સ્નાન કરીને સ્ત્રી-પુરુષો ગણેશ, ગૌરી, ત્રિપુરારિ શિવ અને તમારી સૂર્યની પૂજા કરવા લાગ્યા. પછી લક્ષ્મીપતિ રામના ચરણોને વંદન કરીને, અંજલિ બાંધીને અને આંચલ જોડીને પ્રાર્થના કરવા લાગ્યા. રામ રાજા થાય અને જાનકી રાણી, અને અયોધ્યા રાજધાની આનંદની અવધિ થાય. તે ફરી સમાજ સહિત સુવાસિત વસે, અને રામ ભરતને યુવરાજ કરે. હે દેવ, આ સુખના અમૃતથી સૌને સીંચી દો, અને જગને જીવનનો લાભ આપો.
દોહા 273
गुर समाज भाइन्ह सहित राम राजु पुर होउ।अछत राम राजा अवध मरिअ माग सबु कोउ।।273।।
gura samāja bhāinha sahita rāma rāju pura hou |achata rāma rājā avadha maria māga sabu kou ||273||
ગુરુ, સભા અને ભાઈઓ સહિત રામ અયોધ્યા પુરીમાં રાજ્ય કરે, અને રામ અયોધ્યાના રાજા રહેતાં આપણે બધા મરી જઈએ - એવી બધાએ પ્રાર્થના કરી.
ચોપાઈ 274.1-4
सुनि सनेहमय पुरजन बानी।निंदहिं जोग बिरति मुनि ग्यानी।।
एहि बिधि नित्यकरम करि पुरजन।रामहि करहिं प्रनाम पुलकि तन।।
ऊँच नीच मध्यम नर नारी।लहहिं दरसु निज निज अनुहारी।।
सावधान सबही सनमानहिं।सकल सराहत कृपानिधानहिं।।
लरिकाइहि ते रघुबर बानी।पालत नीति प्रीति पहिचानी।।
सील सकोच सिंधु रघुराऊ।सुमुख सुलोचन सरल सुभाऊ।।
कहत राम गुन गन अनुरागे।सब निज भाग सराहन लागे।।
हम सम पुन्य पुंज जग थोरे।जिन्हहि रामु जानत करि मोरे।।
suni sanehamaya purajana bānī |niṁdahiṁ joga birati muni gyānī ||
ehi bidhi nityakarama kari purajana |rāmahi karahiṁ pranāma pulaki tana ||
ū̃ca nīca madhyama nara nārī |lahahiṁ darasu nija nija anuhārī ||
sāvadhāna sabahī sanamānahiṁ |sakala sarāhata kṛpānidhānahiṁ ||
larikāihi te raghubara bānī |pālata nīti prīti pahicānī ||
sīla sakoca siṁdhu raghurāū |sumukha sulocana sarala subhāū ||
kahata rāma guna gana anurāge |saba nija bhāga sarāhana lāge ||
hama sama punya puṁja jaga thore |jinhahi rāmu jānata kari more ||
નગરવાસીઓના પ્રેમમય વચન સાંભળીને યોગ, વૈરાગ્ય અને જ્ઞાનમાં રમેલા મુનિ અને જ્ઞાનીઓ પોતપોતાના સાધનોની નિંદા કરવા લાગ્યા। આ રીતે નિત્યકર્મ કરીને નગરના લોકો રોમાંચિત શરીરે રામને પ્રણામ કરવા લાગ્યા। ઊંચા, નીચા અને મધ્યમ, સ્ત્રી-પુરુષ બધા પોતપોતાની યોગ્યતાનુસાર તેમના દર્શન પામતા। તે સાવધાનપણે સૌનું સન્માન કરતા અને સઘળા લોક કૃપાનિધાન સ્વામીની સ્તુતિ કરતા। બાળપણથી જ રઘુવર નીતિનું પાલન કરતા અને પ્રેમને ઓળખતા। રઘુરાજ શીલ અને વિનયના સિંધુ, સુંદર મુખ, સુંદર નેત્ર અને સરળ સ્વભાવવાળા હતા। રામના ગુણસમૂહનું વર્ણન કરતા તે સૌ પ્રેમમાં તન્મય થઈને પોતપોતાના ભાગ્યની સ્તુતિ કરવા લાગ્યા। જગતમાં આપણા જેવા પુણ્યપુંજ ઓછા જ છે જેમને રામ પોતાના જાણીને સ્નેહ કરે છે.
દોહા 274
प्रेम मगन तेहि समय सब सुनि आवत मिथिलेसु।सहित सभा संभ्रम उठेउ रबिकुल कमल दिनेसु।।274।।
prema magana tehi samaya saba suni āvata mithilesu |sahita sabhā saṁbhrama uṭheu rabikula kamala dinesu ||274||
તે સમયે બધા પ્રેમમાં મગ્ન હતા, ત્યારે તેમણે સાંભળ્યું કે મિથિલેશ્વર આવી રહ્યા છે. રવિકુલ કમળનો સૂર્ય રામ સભા સહિત સંભ્રમથી ઊઠ્યા.
ચોપાઈ 275.1-4
भाइ सचिव गुर पुरजन साथा।आगें गवनु कीन्ह रघुनाथा।।
गिरिबरु दीख जनकपति जबहीं।करि प्रनाम रथ त्यागेउ तबहीं।।
राम दरस लालसा उछाहू।पथ श्रम लेसु कलेसु न काहू।।
मन तहँ जहँ रघुबर बैदेही।बिनु मन तन दुख सुख सुधि केही।।
आवत जनकु चले एहि भाँती।सहित समाज प्रेम मति माती।।
आए निकट देखि अनुरागे।सादर मिलन परसपर लागे।।
लगे जनक मुनिजन पद बंदन।रिषिन्ह प्रनामु कीन्ह रघुनंदन।।
भाइन्ह सहित रामु मिलि राजहि।चले लवाइ समेत समाजहि।।
bhāi saciva gura purajana sāthā |āgeṁ gavanu kīnha raghunāthā ||
giribaru dīkha janakapati jabahīṁ |kari pranāma ratha tyāgeu tabahīṁ ||
rāma darasa lālasā uchāhū |patha śrama lesu kalesu na kāhū ||
mana tahã jahã raghubara baidehī |binu mana tana dukha sukha sudhi kehī ||
āvata janaku cale ehi bhā̃tī |sahita samāja prema mati mātī ||
āe nikaṭa dekhi anurāge |sādara milana parasapara lāge ||
lage janaka munijana pada baṁdana |riṣinha pranāmu kīnha raghunaṁdana ||
bhāinha sahita rāmu mili rājahi |cale lavāi sameta samājahi ||
ભાઈઓ, સચિવ, ગુરુ અને નગરવાસીઓને સાથે લઈને રઘુનાથ આગળ ચાલ્યા. જ્યારે જનકપતિએ પર્વત જોયો, ત્યારે પ્રણામ કરીને તેમણે તરત જ રથ છોડી દીધો. રામના દર્શનની લાલસા અને ઉત્સાહમાં માર્ગનો શ્રમ કે ક્લેશ કોઈને લાગ્યો નહીં. જ્યાં રઘુવર અને વૈદેહી હતા ત્યાં તેમનું મન હતું; મન વિના શરીરના દુઃખ-સુખની જાણ કોને રહે? જનક પોતાના સમાજ સહિત આ રીતે આવતા ગયા, પ્રેમમાં તેમનું મન મસ્ત થઈ ગયું. નજીક આવીને એકબીજાને અનુરાગથી જોયું અને સાદર એકબીજાને મળવા લાગ્યા. જનક મુનિઓના ચરણોમાં વંદન કરવા લાગ્યા અને રઘુનંદને ઋષિઓને પ્રણામ કર્યું. રામે ભાઈઓ સહિત રાજાને ગળે લગાવ્યા અને સંપૂર્ણ સમાજ સહિત તેમને આગળ ચલાવ્યા.
દોહા 275
आश्रम सागर सांत रस पूरन पावन पाथु।सेन मनहुँ करुना सरित लिएँ जाहिं रघुनाथु।।275।।
āśrama sāgara sāṁta rasa pūrana pāvana pāthu |sena manahũ karunā sarita liẽ jāhiṁ raghunāthu ||275||
આશ્રમ શાંતિ રસથી પૂર્ણ પવિત્ર જળનો સાગર હતો. સેના મને કરુણાની નદી જેવી, અને રઘુનાથ તેને લઈને તે સાગરને મળવા જતા હતા.
ચોપાઈ 276.1-4
बोरति ग्यान बिराग करारे।बचन ससोक मिलत नद नारे।।
सोच उसास समीर तंरगा।धीरज तट तरुबर कर भंगा।।
बिषम बिषाद तोरावति धारा।भय भ्रम भवँर अबर्त अपारा।।
केवट बुध बिद्या बड़ि नावा।सकहिं न खेइ ऐक नहिं आवा।।
बनचर कोल किरात बिचारे।थके बिलोकि पथिक हियँ हारे।।
आश्रम उदधि मिली जब जाई।मनहुँ उठेउ अंबुधि अकुलाई।।
सोक बिकल दोउ राज समाजा।रहा न ग्यानु न धीरजु लाजा।।
भूप रूप गुन सील सराही।रोवहिं सोक सिंधु अवगाही।।
borati gyāna birāga karāre |bacana sasoka milata nada nāre ||
soca usāsa samīra taṁragā |dhīraja taṭa tarubara kara bhaṁgā ||
biṣama biṣāda torāvati dhārā |bhaya bhrama bhavãra abarta apārā ||
kevaṭa budha bidyā baṛi nāvā |sakahiṁ na khei aika nahiṁ āvā ||
banacara kola kirāta bicāre |thake biloki pathika hiyã hāre ||
āśrama udadhi milī jaba jāī |manahũ uṭheu aṁbudhi akulāī ||
soka bikala dou rāja samājā |rahā na gyānu na dhīraju lājā ||
bhūpa rūpa guna sīla sarāhī |rovahiṁ soka siṁdhu avagāhī ||
તે જ્ઞાન અને વૈરાગ્યના ઊંચા કિનારાઓને બોળી લે છે, અને શોકયુક્ત વચનો તેમાં ભળતી નદીઓ અને નાળાઓ છે. ચિંતા અને ઉછાસા એ તેના પવન અને તરંગો છે, જે તેના કિનારા પરના ધૈર્યરૂપ વૃક્ષોને તોડી નાખે છે. ભયંકર વિષાદ એ તેની તીવ્ર અને ફાડતી ધારા છે, અને ભય અને ભ્રમ એ તેના અસંખ્ય ભંવર છે. જ્ઞાની પુરુષો એ તેના નાવિક અને વિદ્યા એ તેની મોટી નાવ છે, પણ તે તેને ઓળંગી શકતા નથી, અને કોઈ ઉપાય હાથમાં આવતો નથી. વનવાસી કોલ અને કિરાત યાત્રીઓ છે, જે નદી જોઈને થાકી જાય છે અને હૃદયથી હારી જાય છે. જ્યારે આ નદી આશ્રમરૂપ સમુદ્રને મળવા ગઈ, ત્યારે જણું સમુદ્ર જ આકુલ થઈને ઊઠી ઊભો થયો. બંને રાજસભાઓ શોકથી વ્યાકુળ થઈ ગઈ, અને ન જ્ઞાન રહ્યું, ન ધૈર્ય, ન લાજ. રાજાના રૂપ, ગુણ અને સ્વભાવની સરાહના કરતા તે શોકસિંધુમાં ડૂબકી મારી રડવા લાગ્યા.
છંદ 276
अवगाहि सोक समुद्र सोचहिं नारि नर ब्याकुल महा।दै दोष सकल सरोष बोलहिं बाम बिधि कीन्हो कहा।।
सुर सिद्ध तापस जोगिजन मुनि देखि दसा बिदेह की।तुलसी न समरथु कोउ जो तरि सकै सरित सनेह की।।
avagāhi soka samudra socahiṁ nāri nara byākula mahā |dai doṣa sakala saroṣa bolahiṁ bāma bidhi kīnho kahā ||
sura siddha tāpasa jogijana muni dekhi dasā bideha kī |tulasī na samarathu kou jo tari sakai sarita saneha kī ||
શોકના સમુદ્રમાં ડૂબેલા સ્ત્રી-પુરુષો અત્યંત વ્યાકુલ થઈ શોક કરતા હતા. બધાને દોષ આપતા તે ક્રોધથી બોલ્યા: આ વિકૃત સર્જનહારે શું કર્યું? દેવ, સિદ્ધ, તપસ્વી, યોગી અને મુનિઓએ વિદેહ (રાજા જનક) ની સ્થિતિ જોઈને, તુલસીદાસ કહે છે, તે પ્રેમની નદીને પાર કરવામાં કોઈ સમર્થ ન હતું.
સોરઠા 276
किए अमित उपदेस जहँ तहँ लोगन्ह मुनिबरन्ह।धीरजु धरिअ नरेस कहेउ बसिष्ठ बिदेह सन।।276।।
kie amita upadesa jahã tahã loganha munibaranha |dhīraju dharia naresa kaheu basiṣṭha bideha sana ||276||
શ્રેષ્ઠ મુનિઓએ અહીં તહીં લોકોને અનંત ઉપદેશ આપ્યા. વસિષ્ઠએ વિદેહને કહ્યું, હે રાજન, ધીરજ ધરો.
ચોપાઈ 277.1-4
जासु ग्यानु रबि भव निसि नासा।बचन किरन मुनि कमल बिकासा।।
तेहि कि मोह ममता निअराई।यह सिय राम सनेह बड़ाई।।
बिषई साधक सिद्ध सयाने।त्रिबिध जीव जग बेद बखाने।।
राम सनेह सरस मन जासू।साधु सभाँ बड़ आदर तासू।।
सोह न राम पेम बिनु ग्यानू।करनधार बिनु जिमि जलजानू।।
मुनि बहुबिधि बिदेहु समुझाए।रामघाट सब लोग नहाए।।
सकल सोक संकुल नर नारी।सो बासरु बीतेउ बिनु बारी।।
पसु खग मृगन्ह न कीन्ह अहारू।प्रिय परिजन कर कौन बिचारू।।
jāsu gyānu rabi bhava nisi nāsā |bacana kirana muni kamala bikāsā ||
tehi ki moha mamatā niarāī |yaha siya rāma saneha baṛāī ||
biṣaī sādhaka siddha sayāne |tribidha jīva jaga beda bakhāne ||
rāma saneha sarasa mana jāsū |sādhu sabhā̃ baṛa ādara tāsū ||
soha na rāma pema binu gyānū |karanadhāra binu jimi jalajānū ||
muni bahubidhi bidehu samujhāe |rāmaghāṭa saba loga nahāe ||
sakala soka saṁkula nara nārī |so bāsaru bīteu binu bārī ||
pasu khaga mṛganha na kīnha ahārū |priya parijana kara kauna bicārū ||
જેમનું જ્ઞાન સંસારરૂપી રાતનો નાશ કરનાર સૂર્ય છે, અને જેમના વચન મુનિઓના કમળને ખીલાવનાર કિરણો છે. તેમની પાસે મોહ અને મમતા કેવી રીતે આવી શકે? આ તો સીતા અને રામ પ્રતિ તેમના પ્રેમની મહાનતા છે. વેદોએ આ જગતમાં ત્રણ પ્રકારના જ્ઞાની પુરુષો કહ્યા છે: વિષયી, સાધક અને સિદ્ધ. જેમનું મન રામના પ્રેમથી ભીનું થયું છે, તેમનો સંતોની સભામાં મોટો આદર થાય છે. રામના પ્રેમ વિના જ્ઞાન શોભતું નથી, જેમ નાવિક વિના જહાજ. મુનિએ વિદેહને અનેક પ્રકારે સમજાવ્યા, અને રામઘાટ પર બધા લોકોએ સ્નાન કર્યું. બધા સ્ત્રી-પુરુષો શોકથી ભરાઈ ગયા હતા, અને તે દિવસ એક બુંદ પાણી વિના વીતી ગયો. પશુ, પક્ષી અને હરણોએ અન્ન ન લીધું; તો પ્રિય સગાવાળાઓનો શો વિચાર?
દોહા 277
दोउ समाज निमिराजु रघुराजु नहाने प्रात।बैठे सब बट बिटप तर मन मलीन कृस गात।।277।।
dou samāja nimirāju raghurāju nahāne prāta |baiṭhe saba baṭa biṭapa tara mana malīna kṛsa gāta ||277||
બંને સમાજ સાથે મિથિલાના રાજા અને રઘુરાજ પહેલા સ્નાન કરવા ગયા। પછી બધા વડના ઝાડ નીચે બેઠા, મન ઉદાસ અને શરીર કૃશ હતું।
ચોપાઈ 278.1-4
जे महिसुर दसरथ पुर बासी।जे मिथिलापति नगर निवासी।।
हंस बंस गुर जनक पुरोधा।जिन्ह जग मगु परमारथु सोधा।।
लगे कहन उपदेस अनेका।सहित धरम नय बिरति बिबेका।।
कौसिक कहि कहि कथा पुरानीं।समुझाई सब सभा सुबानीं।।
तब रघुनाथ कोसिकहि कहेऊ।नाथ कालि जल बिनु सबु रहेऊ।।
मुनि कह उचित कहत रघुराई।गयउ बीति दिन पहर अढ़ाई।।
रिषि रुख लखि कह तेरहुतिराजू।इहाँ उचित नहिं असन अनाजू।।
कहा भूप भल सबहि सोहाना।पाइ रजायसु चले नहाना।।
je mahisura dasaratha pura bāsī |je mithilāpati nagara nivāsī ||
haṁsa baṁsa gura janaka purodhā |jinha jaga magu paramārathu sodhā ||
lage kahana upadesa anekā |sahita dharama naya birati bibekā ||
kausika kahi kahi kathā purānīṁ |samujhāī saba sabhā subānīṁ ||
taba raghunātha kosikahi kaheū |nātha kāli jala binu sabu raheū ||
muni kaha ucita kahata raghurāī |gayau bīti dina pahara aṛhāī ||
riṣi rukha lakhi kaha terahutirājū |ihā̃ ucita nahiṁ asana anājū ||
kahā bhūpa bhala sabahi sohānā |pāi rajāyasu cale nahānā ||
જે બ્રાહ્મણો દશરથના નગરમાં વસતા હતા, અને જે મિથિલાપતિના નગરના નિવાસી હતા, સૂર્યવંશના ગુરુ વશિષ્ઠ અને જનકના પુરોહિત સહિત, જેમણે જગતનો માર્ગ અને પરમાર્થનો માર્ગ શોધ્યો હતો, ધર્મ, નીતિ, વૈરાગ્ય અને વિવેકથી યુક્ત અનેક ઉપદેશ આપવા લાગ્યા. કૌશિકે પણ જૂની-જૂની કથાઓ કહી, અને મીઠી વાણીથી સંપૂર્ણ સભાને સમજાવી. ત્યારે રઘુનાથે કૌશિકને કહ્યું, "સ્વામી, કાલથી જળ વિના સૌ રહ્યા છે." મુનિએ કહ્યું, "રઘુરાય જે કહે છે તે યોગ્ય છે. દિવસના અઢી પહર વીતી ગયા." ઋષિનો ઝુકાવ જોઈને તિરહુટના રાજાએ કહ્યું, "અહીં અન્ન અને ભોજન યોગ્ય નથી." રાજાએ જે કહ્યું તે સૌને ભલું અને સુંદર લાગ્યું. તેમની આજ્ઞા મળીને સૌ નહાવા ગયા.
દોહા 278
तेहि अवसर फल फूल दल मूल अनेक प्रकार।लइ आए बनचर बिपुल भरि भरि काँवरि भार।।278।।
tehi avasara phala phūla dala mūla aneka prakāra |lai āe banacara bipula bhari bhari kā̃vari bhāra ||278||
તે સમયે વનવાસીઓ અનેક પ્રકારનાં ફળ, ફૂલ, પાંદડાં અને મૂળ લઈને આવ્યા, તેમની કાવડી ટોપલી-ટોપલીએ ભરાયેલા ભારે ભારથી લદાયેલી હતી।
ચોપાઈ 279.1-4
कामद मे गिरि राम प्रसादा।अवलोकत अपहरत बिषादा।।
सर सरिता बन भूमि बिभागा।जनु उमगत आनँद अनुरागा।।
बेलि बिटप सब सफल सफूला।बोलत खग मृग अलि अनुकूला।।
तेहि अवसर बन अधिक उछाहू।त्रिबिध समीर सुखद सब काहू।।
जाइ न बरनि मनोहरताई।जनु महि करति जनक पहुनाई।।
तब सब लोग नहाइ नहाई।राम जनक मुनि आयसु पाई।।
देखि देखि तरुबर अनुरागे।जहँ तहँ पुरजन उतरन लागे।।
दल फल मूल कंद बिधि नाना।पावन सुंदर सुधा समाना।।
kāmada me giri rāma prasādā |avalokata apaharata biṣādā ||
sara saritā bana bhūmi bibhāgā |janu umagata ānãda anurāgā ||
beli biṭapa saba saphala saphūlā |bolata khaga mṛga ali anukūlā ||
tehi avasara bana adhika uchāhū |tribidha samīra sukhada saba kāhū ||
jāi na barani manoharatāī |janu mahi karati janaka pahunāī ||
taba saba loga nahāi nahāī |rāma janaka muni āyasu pāī ||
dekhi dekhi tarubara anurāge |jahã tahã purajana utarana lāge ||
dala phala mūla kaṁda bidhi nānā |pāvana suṁdara sudhā samānā ||
શ્રી રામની કૃપાથી પર્વત કામદ (ઇચ્છાપૂર્તિ કરનાર) બન્યો, તેના દર્શનમાત્રથી સઘળો શોક દૂર થઈ જતો। સરોવર, નદીઓ, વન અને ભૂમિના વિભાગો આનંદ અને પ્રેમથી ઉમંગતા હોય તેવા લાગતા હતા। સઘળી વેલી અને વૃક્ષો ફળ તથા પુષ્પોથી ભરાયેલા હતા, અને પક્ષી, હરણ અને ભમરીઓના સ્વર અનુકૂળ અને મધુર હતા। તે સમયે વનમાં અત્યંત ઉત્સાહ હતો, અને ત્રિવિધ (શીતળ, મંદ અને સુગંધિત) વાયુ સઘણાને સુખ આપતો હતો। તેની મનોહરતાનું વર્ણન કરી શકાય નહિ; જાણે પૃથ્વી પોતે જનકનો અતિથિ સત્કાર કરતી હોય। ત્યારે સઘળા લોકો સ્નાન કરી શ્રી રામ, જનક અને મુનિની આજ્ઞા મેળવે છે। વૃક્ષોને જોતા જોતા તેમના પ્રત્યે અનુરાગ વધતો ગયો, અને નગરના લોકો જ્યાં ત્યાં ઉતરવા લાગ્યા। પાંદડાં, ફળ, મૂળ અને કંદ અનેક પ્રકારના હતા, પવિત્ર, સુંદર અને અમૃત સમાન।
દોહા 279
सादर सब कहँ रामगुर पठए भरि भरि भार।पूजि पितर सुर अतिथि गुर लगे करन फरहार।।279।।
sādara saba kahã rāmagura paṭhae bhari bhari bhāra |pūji pitara sura atithi gura lage karana pharahāra ||279||
રામના ગુરુએ સૌને આદરપૂર્વક ભરી ભરી ભાર મોકલ્યા. પિતૃ, દેવ, અતિથિ અને ગુરુની પૂજા કરીને તે ફળાહાર કરવા લાગ્યા.
परम्परा में यह अंश ‘भरत-चरित्र’ और ‘वसिष्ठ-धीरज’ के कारण शोक-निवारण, मन की स्थिरता, तथा परिवार/समाज में धर्म-बुद्धि जागरण का फलदायी माना जाता है—विशेषकर वियोग, संकट, और निर्णय-काल में पाठ से धैर्य व शरणागति बढ़ती है।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-संपुट या ‘राम राम’ जप-संपुट; और भरत-प्रसंग में कई परम्पराएँ ‘भरत चरित्र बिनु बिनु’ नहीं, बल्कि ‘राम-नाम’ को ही सार्वभौम संपुट मानती हैं (स्थान-परम्परा अनुसार भेद)।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.