Prakarana 28

Verse 551 (चौपाई)

भरत बचन सुचि सुनि सुर हरषे। साधु सराहि सुमन सुर बरषे।। असमंजस बस अवध नेवासी। प्रमुदित मन तापस बनबासी।। चुपहिं रहे रघुनाथ सँकोची। प्रभु गति देखि सभा सब सोची।। जनक दूत तेहि अवसर आए। मुनि बसिष्ठँ सुनि बेगि बोलाए।। करि प्रनाम तिन्ह रामु निहारे। बेषु देखि भए निपट दुखारे।। दूतन्ह मुनिबर बूझी बाता। कहहु बिदेह भूप कुसलाता।। सुनि सकुचाइ नाइ महि माथा। बोले चर बर जोरें हाथा।। बूझब राउर सादर साईं। कुसल हेतु सो भयउ गोसाईं।।

भरतांचे शुद्ध शब्द ऐकून देव आनंदले; संतांनी त्यांची स्तुती केली, आणि देवांनी फुलांचा वर्षाव केला. अनिश्चिततेने ग्रासलेले अयोध्येचे रहिवासी मनाने आनंदी झाले, आणि वनात राहणारे तपस्वी आनंदाने भरले. रघुनाथ, लाजून, शांत राहिले; प्रभूंची अवस्था पाहून संपूर्ण सभा चिंताग्रस्त झाली. त्याच वेळी जनकाचे दूत आले; मुनी वशिष्ठांनी हे ऐकून लगेच त्यांना बोलावले. त्यांनी नमस्कार करून रामांकडे पाहिले; त्यांचे वेश पाहून ते अत्यंत दुःखी झाले. दूतांनी महामुनींना बातमी विचारली; त्यांनी म्हटले, "विदेहाच्या राजांचे कुशल सांगा." हे ऐकून त्यांनी लाजून आपले डोके जमिनीवर टेकवले, आणि हात जोडून बोलले. "तुमचा सेवक आदराने विचारेल; कुशलासाठी प्रभूंनी आम्हाला पाठवले आहे."

Verse 552 (दोहा/सोरठा)

नाहि त कोसल नाथ कें साथ कुसल गइ नाथ। मिथिला अवध बिसेष तें जगु सब भयउ अनाथ।।270।।

जर कोसलाच्या स्वामींसोबत कुशल नसेल, तर हे स्वामी, कुशल स्वामींसह गेले आहे. मिथिला आणि अयोध्या यांच्यातील विशेष संबंधांमुळे संपूर्ण जग अनाथ झाले आहे.

Verse 553 (चौपाई)

कोसलपति गति सुनि जनकौरा। भे सब लोक सोक बस बौरा।। जेहिं देखे तेहि समय बिदेहू। नामु सत्य अस लाग न केहू।। रानि कुचालि सुनत नरपालहि। सूझ न कछु जस मनि बिनु ब्यालहि।। भरत राज रघुबर बनबासू। भा मिथिलेसहि हृदयँ हराँसू।। नृप बूझे बुध सचिव समाजू। कहहु बिचारि उचित का आजू।। समुझि अवध असमंजस दोऊ। चलिअ कि रहिअ न कह कछु कोऊ।। नृपहि धीर धरि हृदयँ बिचारी। पठए अवध चतुर चर चारी।। बूझि भरत सति भाउ कुभाऊ। आएहु बेगि न होइ लखाऊ।।

कोसलाधिपतीची गति ऐकून जनकपुत्री आणि सर्व लोक शोकाने वेडे झाले. ज्याने त्या वेळी विदेहाला पाहिले, त्याला 'विदेह' हे नाव खरे वाटले, कारण तो खरोखर देहरहित होता. राण्यांनी राजाची वार्ता ऐकताच त्यांना इंद्रियांचे ज्ञान राहिले नाही, जसे मणिविरहित सर्पाला राहत नाही. भरत राजा झाला आणि रघुश्रेष्ठ वनवासाला गेला; यामुळे मिथिलाधिपतीच्या हृदयात हताशा निर्माण झाली. राजाने विद्वान आणि मंत्र्यांचा परिषद बोलावला आणि म्हणाला, 'विचार करून सांगा आता काय योग्य आहे.' अयोध्या आणि मिथिला दोन्ही संकटात आहेत हे समजून, 'जावे की राहावे?' कोणीही स्पष्ट उत्तर दिले नाही. राजाने धीर धरून हृदयात विचार केला आणि अयोध्येला एका चतुर दूताला पाठवले. 'भरताचे आचरण चांगले की वाईट हे जाणून, लवकर या, विलंब करू नका.'

Verse 554 (दोहा/सोरठा)

गए अवध चर भरत गति बूझि देखि करतूति। चले चित्रकूटहि भरतु चार चले तेरहूति।।271।।

दूत अयोध्येला गेले, भरताची गति जाणली आणि त्याची कृत्ये पाहून परत आले. भरत चित्रकूटला निघाला आणि दूत मिथिलेला परत आले.

Verse 555 (चौपाई)

दूतन्ह आइ भरत कइ करनी। जनक समाज जथामति बरनी।। सुनि गुर परिजन सचिव महीपति। भे सब सोच सनेहँ बिकल अति।। धरि धीरजु करि भरत बड़ाई। लिए सुभट साहनी बोलाई।। घर पुर देस राखि रखवारे। हय गय रथ बहु जान सँवारे।। दुघरी साधि चले ततकाला। किए बिश्रामु न मग महीपाला।। भोरहिं आजु नहाइ प्रयागा। चले जमुन उतरन सबु लागा।। खबरि लेन हम पठए नाथा। तिन्ह कहि अस महि नायउ माथा।। साथ किरात छ सातक दीन्हे। मुनिबर तुरत बिदा चर कीन्हे।।

दूत आले आणि भरताने सांगितल्याप्रमाणे केले; त्यांनी जनकाच्या सभेला आपल्या बुद्धीप्रमाणे हकीकत सांगितली. हे ऐकून गुरु, नातेवाईक, मंत्री आणि राजा सर्व चिंतेने भरले आणि प्रेमाने अत्यंत व्याकुल झाले. भरताने धीर धरून आपली महत्ता दाखवत, शूर योद्धे घेतले आणि सारथीला बोलावले. घरे, नगर आणि राज्य यांच्यावर रक्षक नेमले; घोडे, गाई, रथ आणि अनेक वाहने सज्ज केली. सर्व तयारी करून ते तात्काळ निघाले; राजाने मार्गात एक क्षणही विश्रांती घेतली नाही. आज सकाळी त्यांनी प्रयागावर स्नान केले; सर्वजण यमुना ओलांडण्यासाठी निघाले. 'आम्ही आमच्या स्वामीला संदेश पाठवला आहे,' असे म्हणून त्यांनी भूमीला मान घालून नमस्कार केला. त्यांनी सहा हजार किरातांना अंगरक्षक म्हणून दिले; मुनिवरांनी लगेच विदा घेतली आणि प्रस्थान केले.

Verse 556 (दोहा/सोरठा)

सुनत जनक आगवनु सबु हरषेउ अवध समाजु। रघुनंदनहि सकोचु बड़ सोच बिबस सुरराजु।।272।।

जेव्हा जनकाने त्यांच्या येण्याची वार्ता ऐकली, तेव्हा अयोध्येची सभा आनंदाने भरली; परंतु रघुनंदनाला मोठी चिंता झाली आणि देवराज चिंतेने ग्रासले.

Verse 557 (चौपाई)

गरइ गलानि कुटिल कैकेई। काहि कहै केहि दूषनु देई।। अस मन आनि मुदित नर नारी। भयउ बहोरि रहब दिन चारी।। एहि प्रकार गत बासर सोऊ। प्रात नहान लाग सबु कोऊ।। करि मज्जनु पूजहिं नर नारी। गनप गौरि तिपुरारि तमारी।। रमा रमन पद बंदि बहोरी। बिनवहिं अंजुलि अंचल जोरी।। राजा रामु जानकी रानी। आनँद अवधि अवध रजधानी।। सुबस बसउ फिरि सहित समाजा। भरतहि रामु करहुँ जुबराजा।। एहि सुख सुधाँ सींची सब काहू। देव देहु जग जीवन लाहू।।

कुटिल कैकेयीला अपमान सहन व्हावा लागला; ती कोणाला दोष देईल, कोणावर आरोप लावेल? अशा विचारांनी पुरुष आणि स्त्रिया पुन्हा आनंदी झाले आणि दिवस जात राहिले. याप्रकारे तो दिवस गेला; पहाटे सर्वांनी स्नान करण्यास सुरुवात केली. स्नान करून पुरुष आणि स्त्रियांनी गणपती, गौरी, त्रिपुरारी आणि सूर्याची पूजा केली. त्यांनी लक्ष्मी आणि विष्णूच्या चरणांना नमस्कार केला आणि अंजली जोडून प्रार्थना केली. 'राजा राम आणि राणी जानकी अयोध्या नगरीला अनंत आनंद देवोत.' संपूर्ण सभा पुन्हा आनंदात रमली; 'राम भरताला युवराज करोत.' या सुखामृताने त्यांनी सर्वांना तृप्त केले; देवांनी जगाला जीवनाची संपत्ती दिली.

Verse 558 (दोहा/सोरठा)

गुर समाज भाइन्ह सहित राम राजु पुर होउ। अछत राम राजा अवध मरिअ माग सबु कोउ।।273।।

गुरु, सभा आणि भावांसह राम नगरीत राजा होवोत; राम अयोध्येत राज्य करत असताना, आमच्या सर्व इच्छा पूर्ण होवोत.

Verse 559 (चौपाई)

सुनि सनेहमय पुरजन बानी। निंदहिं जोग बिरति मुनि ग्यानी।। एहि बिधि नित्यकरम करि पुरजन। रामहि करहिं प्रनाम पुलकि तन।। ऊँच नीच मध्यम नर नारी। लहहिं दरसु निज निज अनुहारी।। सावधान सबही सनमानहिं। सकल सराहत कृपानिधानहिं।। लरिकाइहि ते रघुबर बानी। पालत नीति प्रीति पहिचानी।। सील सकोच सिंधु रघुराऊ। सुमुख सुलोचन सरल सुभाऊ।। कहत राम गुन गन अनुरागे। सब निज भाग सराहन लागे।। हम सम पुन्य पुंज जग थोरे। जिन्हहि रामु जानत करि मोरे।।

नागरिकांचे प्रेमळ शब्द ऐकून योगी, वैराग्यी मुनी आणि ज्ञानी लोकांनी त्यांची निंदा केली. याप्रकारे नागरिकांनी दैनंदिन कर्म करून, शरीर पुलकित होऊन रामाला नमस्कार केला. उच्च, नीच आणि मध्यम, पुरुष आणि स्त्रिया, प्रत्येकाने आपल्या योग्यतेनुसार दर्शन मिळवले. सर्वांनी सावधानपूर्वक त्यांचा सन्मान केला; सर्वजण कृपानिधानांची स्तुती करू लागले. तो त्यांच्याशी बालसारखे बोलत असला तरी रघुश्रेष्ठाने नीति आणि प्रेम ओळखून त्यांचे पालन केले. शील आणि विनयाचे सागर, रघुराज, सुंदर मुख, कमळनयन, सरळ आणि सुभावाचे होते. सर्वांनी अनुरागाने रामाच्या गुणांचे वर्णन केले; प्रत्येकाने आपल्या भाग्याची स्तुती करण्यास सुरुवात केली. 'जगात थोड्यांनाच असे पुण्यसंचय आहे ज्यांना राम आपला म्हणून ओळखतात.'

Verse 560 (दोहा/सोरठा)

प्रेम मगन तेहि समय सब सुनि आवत मिथिलेसु। सहित सभा संभ्रम उठेउ रबिकुल कमल दिनेसु।।274।।

हे सर्व ऐकून प्रेमाने भरलेले मिथिलाधिपती आले; आणि सूर्यवंशाचा सूर्य, जगाचा सूर्य, आश्चर्याने आपल्या सभेसह उदयास आला.

Verse 561 (चौपाई)

भाइ सचिव गुर पुरजन साथा। आगें गवनु कीन्ह रघुनाथा।। गिरिबरु दीख जनकपति जबहीं। करि प्रनाम रथ त्यागेउ तबहीं।। राम दरस लालसा उछाहू। पथ श्रम लेसु कलेसु न काहू।। मन तहँ जहँ रघुबर बैदेही। बिनु मन तन दुख सुख सुधि केही।। आवत जनकु चले एहि भाँती। सहित समाज प्रेम मति माती।। आए निकट देखि अनुरागे। सादर मिलन परसपर लागे।। लगे जनक मुनिजन पद बंदन। रिषिन्ह प्रनामु कीन्ह रघुनंदन।। भाइन्ह सहित रामु मिलि राजहि। चले लवाइ समेत समाजहि।।

भाऊ, मंत्री, गुरु आणि नागरिक यांच्या साथीने रघुनाथांनी प्रवासाला सुरुवात केली. जेव्हा जनकपतींना पर्वत दिसला, तेव्हा त्यांनी प्रणाम करून लगेच रथ सोडला. रामदर्शनाच्या उत्सुकतेने भरून, त्यांना मार्गाचा थकवा किंवा कष्ट जाणवला नाही. त्यांचे मन तिथे होते जिथे रघुश्रेष्ठ आणि विदेहपुत्री होते; मनाशिवाय त्यांच्या शरीराला दुःख किंवा सुखाची जाणीव राहिली नाही. अशाप्रकारे जनक प्रेमाने वेडे होऊन आपल्या सभेसह येत राहिले. जेव्हा ते जवळ आले आणि एकमेकांचे प्रेम पाहिले, तेव्हा ते आदराने भेटले. जनकांनी मुनींच्या चरणांना नमस्कार करण्यास सुरुवात केली, आणि रघुनंदनांनी ऋषींना प्रणाम केला. राम भावांसह राजाला भेटले आणि त्यांनी संपूर्ण सभा घेऊन प्रवास सुरू केला.

Verse 562 (दोहा/सोरठा)

आश्रम सागर सांत रस पूरन पावन पाथु। सेन मनहुँ करुना सरित लिएँ जाहिं रघुनाथु।।275।।

ते आश्रम शांत रसाने भरलेला सागर होता, पूर्ण आणि पावन; आणि रघुनाथ करुणेच्या नदीने वाहून नेल्यासारखे तिथे गेले.

Verse 563 (चौपाई)

बोरति ग्यान बिराग करारे। बचन ससोक मिलत नद नारे।। सोच उसास समीर तंरगा। धीरज तट तरुबर कर भंगा।। बिषम बिषाद तोरावति धारा। भय भ्रम भवँर अबर्त अपारा।। केवट बुध बिद्या बड़ि नावा। सकहिं न खेइ ऐक नहिं आवा।। बनचर कोल किरात बिचारे। थके बिलोकि पथिक हियँ हारे।। आश्रम उदधि मिली जब जाई। मनहुँ उठेउ अंबुधि अकुलाई।। सोक बिकल दोउ राज समाजा। रहा न ग्यानु न धीरजु लाजा।। भूप रूप गुन सील सराही। रोवहिं सोक सिंधु अवगाही।।

ते ज्ञान आणि वैराग्याच्या प्रवाहातून जात होते; त्यांचे शब्द शोकाने भरलेले होते, नद्या आणि वाहत्या प्रवाहांप्रमाणे मिळत होते. चिंता आणि उसासे या वाऱ्याच्या लाटा होते; धीराचे तट आणि वृक्षांच्या फांद्या तुटल्या. भयंकर शोकाच्या लाटा वाहत होत्या; भय, भ्रम आणि भ्रामक विचार अनंत वेलीप्रमाणे फिरत होते. केवटांचे ज्ञान आणि विद्या मोठ्या नौका होत्या; तरीही ते एकटेच पार करू शकत नव्हते. वनचर, कोल आणि किरात यांनी विचार केला; प्रवासी पाहून थकले, त्यांची हृदये तुटली. जेव्हा आश्रम आणि समुद्र एकत्र आले, तेव्हा मनोहर समुद्र उसळला. शोकाने व्याकुल दोन्ही राजसमाज; ज्ञान, धीर किंवा लज्जा राहिली नाही. राजांचे रूप, गुण आणि स्वभाव स्तुतला; ते शोकसागरात बुडून रडले.

Verse 564 (छंद)

अवगाहि सोक समुद्र सोचहिं नारि नर ब्याकुल महा। दै दोष सकल सरोष बोलहिं बाम बिधि कीन्हो कहा।। सुर सिद्ध तापस जोगिजन मुनि देखि दसा बिदेह की। तुलसी न समरथु कोउ जो तरि सकै सरित सनेह की।।

शोकाच्या सागरात बुडून, स्त्री-पुरुष अत्यंत व्याकुल होऊन विचार करू लागले; सर्वांवर दोष आरोपित करून, ते क्रोधाने म्हणू लागले, 'हे कोणत्या दुष्ट विधात्याने केले?' देव, सिद्ध, तपस्वी, योगी आणि मुनी, विदेहाची दशा पाहून, तुलसी म्हणतात, असा कोणीही समर्थ नाही जो प्रेमाच्या नदीचा पार करू शकेल.

Verse 565 (दोहा/सोरठा)

किए अमित उपदेस जहँ तहँ लोगन्ह मुनिबरन्ह। धीरजु धरिअ नरेस कहेउ बसिष्ठ बिदेह सन।।276।।

त्यांनी लोकांना आणि महर्षींना इथे तिथे असंख्य उपदेश दिले. "धीर धरा," राजा म्हणाले आणि वसिष्ठांनी विदेहांशी बोलले.

Verse 566 (चौपाई)

जासु ग्यानु रबि भव निसि नासा। बचन किरन मुनि कमल बिकासा।। तेहि कि मोह ममता निअराई। यह सिय राम सनेह बड़ाई।। बिषई साधक सिद्ध सयाने। त्रिबिध जीव जग बेद बखाने।। राम सनेह सरस मन जासू। साधु सभाँ बड़ आदर तासू।। सोह न राम पेम बिनु ग्यानू। करनधार बिनु जिमि जलजानू।। मुनि बहुबिधि बिदेहु समुझाए। रामघाट सब लोग नहाए।। सकल सोक संकुल नर नारी। सो बासरु बीतेउ बिनु बारी।। पसु खग मृगन्ह न कीन्ह अहारू। प्रिय परिजन कर कौन बिचारू।।

ज्यांचे ज्ञान सूर्यासारखे आहे, जे संसाररूपी रात्र नष्ट करते, ज्यांचे वचन किरणांसारखे आहेत, जे मुनींच्या कमळांना विकसित करतात; त्यांना मोह आणि ममता कशी जवळ येईल? हीच सीता आणि रामाच्या प्रेमाची महानता आहे. साधक, सिद्ध आणि कुशल हे तीन प्रकारचे जीव वेदांमध्ये वर्णिले आहेत, हे विद्वान जाणतात. ज्याचे हृदय रामप्रेमाच्या अमृताने भरलेले आहे, तो साधुसभेत मोठ्या आदराने पाहिला जातो. रामाच्या प्रेमाशिवाय ज्ञान तेवत नाही, ज्याप्रमाणे सूर्याशिवाय कुमुदिनी विकसित होत नाही. मुनी विदेहांनी अनेक प्रकारे समजावले; सर्व लोकांनी रामघाटावर स्नान केले. सर्व पुरुष आणि स्त्रिया शोक आणि दुःखाने भरलेल्या होत्या; ता दिवस उत्सवाशिवाय गेला. पशु, पक्षी आणि मृगांनी अन्न घेतले नाही, त्यांच्या प्रियजनांनीही दुसरे काही विचारले नाही.

Verse 567 (दोहा/सोरठा)

दोउ समाज निमिराजु रघुराजु नहाने प्रात। बैठे सब बट बिटप तर मन मलीन कृस गात।।277।।

दोन्ही समाज, राजा निमी आणि रघुराज, सकाळी स्नान करून बसले. सर्व वटवृक्ष आणि इतर झाडांखाली बसले, त्यांची मने उदास आणि शरीरे कृश झाली होती.

Verse 568 (चौपाई)

जे महिसुर दसरथ पुर बासी। जे मिथिलापति नगर निवासी।। हंस बंस गुर जनक पुरोधा। जिन्ह जग मगु परमारथु सोधा।। लगे कहन उपदेस अनेका। सहित धरम नय बिरति बिबेका।। कौसिक कहि कहि कथा पुरानीं। समुझाई सब सभा सुबानीं।। तब रघुनाथ कोसिकहि कहेऊ। नाथ कालि जल बिनु सबु रहेऊ।। मुनि कह उचित कहत रघुराई। गयउ बीति दिन पहर अढ़ाई।। रिषि रुख लखि कह तेरहुतिराजू। इहाँ उचित नहिं असन अनाजू।। कहा भूप भल सबहि सोहाना। पाइ रजायसु चले नहाना।।

जे दशरथाच्या नगरीचे महान स्वामी होते, आणि जे मिथिलाधिपतीच्या नगरीचे रहिवासी होते; जनकवंशाचे कुलगुरु, ज्यांनी जगाच्या मार्गाचे परमार्थ शोधला; ते धर्म, नीति, वैराग्य आणि विवेकासह अनेक उपदेश देऊ लागले. कौशिकांनी पुराणकथा सांगून सांगून संपूर्ण सभेला सुंदर शब्दांत समजावले. तेव्हा रघुनाथांनी कौशिकांना म्हटले, "स्वामी, पाण्याशिवाय सर्व कोरडे राहिले आहे." मुनी म्हणाले, "तुम्ही योग्यच बोलता," असे रघुराज म्हणाले. दिवस गेला, अडीच प्रहर उलटले. ऋषींचे संकट पाहून तिरहुतचा राजा म्हणाला, "इथे भोजन करणे योग्य नाही." राजा म्हणाले, "काय करावे? सर्व ठीक आहे." परवानगी मिळून ते स्नानास गेले.

Verse 569 (दोहा/सोरठा)

तेहि अवसर फल फूल दल मूल अनेक प्रकार। लइ आए बनचर बिपुल भरि भरि काँवरि भार।।278।।

त्या वेळी वनवासींनी अनेक प्रकारची फळे, फुले, पाने आणि मुळे आणली, मोठ्या टोपल्या भरून आणल्या.

Verse 570 (चौपाई)

कामद मे गिरि राम प्रसादा। अवलोकत अपहरत बिषादा।। सर सरिता बन भूमि बिभागा। जनु उमगत आनँद अनुरागा।। बेलि बिटप सब सफल सफूला। बोलत खग मृग अलि अनुकूला।। तेहि अवसर बन अधिक उछाहू। त्रिबिध समीर सुखद सब काहू।। जाइ न बरनि मनोहरताई। जनु महि करति जनक पहुनाई।। तब सब लोग नहाइ नहाई। राम जनक मुनि आयसु पाई।। देखि देखि तरुबर अनुरागे। जहँ तहँ पुरजन उतरन लागे।। दल फल मूल कंद बिधि नाना। पावन सुंदर सुधा समाना।।

रामाच्या कृपेने चित्रकूट पर्वत इच्छापूर्ती करणारा झाला, एक नजरेत सर्व शोक दूर करणारा. सरोवर, नद्या, वने आणि पृथ्वीचे प्रदेश आनंद आणि प्रेमाने उसळल्यासारखे वाटले. वेली आणि वृक्ष सर्व फुलांनी आणि फळांनी लचकल होते; पक्षी, हरीण आणि मधमाश्या मधुर स्वरात गुंजल्या. त्या वेळी वन अधिक उल्हासाने भरले होते, वारा सर्वांना सुख देणारा वाहत होता. त्याचे सौंदर्य वर्णन करता येत नाही; जणू पृथ्वी जनकांची पाहुणचार करत होती. तेव्हा सर्व लोकांनी स्नान केले; राम, जनक आणि मुनींनी परवानगी घेतली. वृक्षांकडे प्रेमाने पाहून, नागरिक इथे तिथे उतरू लागले. पाने, फळे, मुळे आणि कंद अनेक प्रकारचे होते, पवित्र, सुंदर आणि अमृतासारखे.

Verse 571 (दोहा/सोरठा)

सादर सब कहँ रामगुर पठए भरि भरि भार। पूजि पितर सुर अतिथि गुर लगे करन फरहार।।279।।

आदराने रामांनी सर्वत्र दूत पाठवले, भारावर भार वाहून. पितर, देव, अतिथी आणि गुरुंची पूजा करून, ते आनंदोत्सव करू लागले.