Ayodhya KandaPrakarana 2920 Verses

Prakarana 29

त्याग-दीक्षा का सोपान: राज्य-सुख और गृह-रमणीयता के बीच ‘राम-आज्ञा’ को सर्वोच्च मानकर वैराग्य, करुणा, और धर्म-निष्ठा की परीक्षा। यह चरण साधक को सिखाता है कि प्रेम (स्नेह) को आसक्ति न बनने देकर उसे ‘आज्ञा-पालन’ और ‘राम-चरणानुराग’ में रूपान्तरित किया जाए।

Ang bahaging ito ng Ayodhyā Kāṇḍa ay ginagawang dharma-karunungan ang "habag na buhat sa pagkakahiwalay." Pagkatapos ng apat na araw, ang pagpipilit ng lungsod, "Nang walang Sītā at Rāma, ang pagbabalik ay hindi mabuti", ay nagtatag sa puso ng mga tao ng hindi pagkakahiwalay ng magkaparehang Rāma, Sītā, at sa pagtawag sa buhay-kagubatan na "kasing aliwalas ng isang crore ng mga imortal na lungsod," ipinapahayag nito na ang pagpapakasakit ay siyang kataas-taasang kaligayahan. Pagkatapos, sa mga usapan ng mga reyna at sambahayan ni Janaka, lumalalim ang Karuṇā, ngunit hindi pinahihintulutan ni Tulasīdāsa na ito ay maging kawalan ng pag-asa: ang mga salita ni Sumitrā at Kauśalyā ay nagbabawal ng pagbibintang bago ang "kautusan ni Īśa." Sa saligang ito nagmumula ang kadakilaan ng karakter ni Bharata, isang ideal ng bhakti na sumasailalim sa "utos ni Rāma," higit pa sa pansariling interes at maging sa kalkulo ng merito. Kaya't itinuturo ng bahaging ito sa naghahangad na pulutin ang pagmamahal sa dalisay at matatag na anurāga, ito ang galaw ng baitang.

In this prakarana

People

  • RamaRāma
  • SitaSītā
  • KausalyaKausalyā
  • SumitraSumitrā
  • Bharata
  • LakshmanaLakṣmaṇa
  • Janaka
  • TulsidasSpeaksTulsīdās

Verses

Chaupai 280.1-4

एहि बिधि बासर बीते चारी।रामु निरखि नर नारि सुखारी।।

दुहु समाज असि रुचि मन माहीं।बिनु सिय राम फिरब भल नाहीं।।

सीता राम संग बनबासू।कोटि अमरपुर सरिस सुपासू।।

परिहरि लखन रामु बैदेही।जेहि घरु भाव बाम बिधि तेही।।

दाहिन दइउ होइ जब सबही।राम समीप बसिअ बन तबही।।

मंदाकिनि मज्जनु तिहु काला।राम दरसु मुद मंगल माला।।

अटनु राम गिरि बन तापस थल।असनु अमिअ सम कंद मूल फल।।

सुख समेत संबत दुइ साता।पल सम होहिं न जनिअहिं जाता।।

ehi bidhi bāsara bīte cārī |rāmu nirakhi nara nāri sukhārī ||

duhu samāja asi ruci mana māhīṁ |binu siya rāma phiraba bhala nāhīṁ ||

sītā rāma saṁga banabāsū |koṭi amarapura sarisa supāsū ||

parihari lakhana rāmu baidehī |jehi gharu bhāva bāma bidhi tehī ||

dāhina daiu hoi jaba sabahī |rāma samīpa basia bana tabahī ||

maṁdākini majjanu tihu kālā |rāma darasu muda maṁgala mālā ||

aṭanu rāma giri bana tāpasa thala |asanu amia sama kaṁda mūla phala ||

sukha sameta saṁbata dui sātā |pala sama hohiṁ na janiahiṁ jātā ||

Sa ganitong paraan ay lumipas ang apat na araw, at masayang-masaya ang mga lalaki at babae habang tinitingnan si Rama. Sa dalawang pangkat ay iisa ang nasa bawat puso: na hindi marapat na bumalik nang wala si Sita at si Rama. Manirahan sa gubat kasama si Sita at si Rama ay magiging kaligayahang katumbas ng sampung milyong langit. Sinumang iiwanan si Lakshmana, si Rama at si Sita, at hahangarin ang tahanan, ay may kapalarang bumalik laban sa kanya. Kapag lamang ang kapalaran sa kanilang lahat, saka lamang sila makatatahan sa gubat na malapit kay Rama. Makakaligo sila sa Mandakini sa tatlong oras ng araw, at ang pagkakita kay Rama ay magiging kuwintas ng galak at pagpapala. Maglalakad-lakad sila sa bundok ni Rama, sa gubat at sa mga pook ng mga tapat, at ang kanilang pagkain ay mga ugat, bunla at prutas, na parang nektar. Sa gayong kaligayahan ay lilipas ang labing-apat na taon na parang isang sandali, at walang makakapansin na lumipas na ito.

Doha 280

एहि सुख जोग न लोग सब कहहिं कहाँ अस भागु।सहज सुभायँ समाज दुहु राम चरन अनुरागु।।⁠280।।

ehi sukha joga na loga saba kahahiṁ kahā̃ asa bhāgu |sahaja subhāyã samāja duhu rāma carana anurāgu ||⁠280||

Nakikita ang gayong kasiyahan, ang lahat ng tao ay nagsabi, 'Saan may gayong kapalaran gaya nito?' Ang dalawang pulutong ay likas at mapagmahal na naghahandog sa mga paa ni Rama.

Chaupai 281.1-4

एहि बिधि सकल मनोरथ करहीं।बचन सप्रेम सुनत मन हरहीं।।

सीय मातु तेहि समय पठाईं।दासीं देखि सुअवसरु आईं।।

सावकास सुनि सब सिय सासू।आयउ जनकराज रनिवासू।।

कौसल्याँ सादर सनमानी।आसन दिए समय सम आनी।।

सीलु सनेह सकल दुहु ओरा।द्रवहिं देखि सुनि कुलिस कठोरा।।

पुलक सिथिल तन बारि बिलोचन।महि नख लिखन लगीं सब सोचन।।

सब सिय राम प्रीति कि सि मूरती।जनु करुना बहु बेष बिसूरति।।

सीय मातु कह बिधि बुधि बाँकी।जो पय फेनु फोर पबि टाँकी।।

ehi bidhi sakala manoratha karahīṁ |bacana saprema sunata mana harahīṁ ||

sīya mātu tehi samaya paṭhāīṁ |dāsīṁ dekhi suavasaru āīṁ ||

sāvakāsa suni saba siya sāsū |āyau janakarāja ranivāsū ||

kausalyā̃ sādara sanamānī |āsana die samaya sama ānī ||

sīlu saneha sakala duhu orā |dravahiṁ dekhi suni kulisa kaṭhorā ||

pulaka sithila tana bāri bilocana |mahi nakha likhana lagīṁ saba socana ||

saba siya rāma prīti ki si mūratī |janu karunā bahu beṣa bisūrati ||

sīya mātu kaha bidhi budhi bā̃kī |jo paya phenu phora pabi ṭā̃kī ||

Sa ganitong paraan ay ipinahayag nilang lahat ang mga pithaya ng kanilang puso, at ang kanilang mga salitang puno ng pagmamahal ay nakahikayat sa isip ng lahat ng nakikinig. Sa panahong iyon ay ipinadala ng ina ni Sita ang kanyang mga aliping babae, na nakakita na ang panahon ay nababagay at bumalik. Nang marinig na ang lahat ng biyenan ni Sita ay walang ginagawa, ang mga babae sa palasyo ni Haring Janaka ay dumating na bumisita. Si Kausalya ay tinanggap sila ng may galang at pagpaparangal, at nagpadala at nagbigay ng mga upuan ayon sa pagkakataon. Ang kahinahunan at pagmamahal sa magkabilang panig ay ganito kaya pati ang matigas na kidlat ay matutunaw sa pagkakita at pagdinig nito. Ang kanilang mga katawan ay nanginginig at nanghina, ang kanilang mga mata ay napuno ng luha, at silang lahat, na naliligaw sa malungkot na pag-iisip, ay nagsimulang kumamot sa lupa ng kanilang mga kuko. Sila lahat ay parang pagkatawan ng pagmamahal kay Sita at Rama, na parang ang Awa mismo ay kumuha ng maraming anyo at umiiyak. Ang ina ni Sita ay nagsabi: "Ang hatol ng Manlilikha ay baluktot, na parang kinuha niya ang kidlat bilang pait upang putulin at wasakin ang bula ng gatas."

Doha 281

सुनिअ सुधा देखिअहिं गरल सब करतूति कराल।जहँ तहँ काक उलूक बक मानस सकृत मराल।।⁠281।।

sunia sudhā dekhiahiṁ garala saba karatūti karāla |jahã tahã kāka ulūka baka mānasa sakṛta marāla ||⁠281||

Naririnig natin ang tungkol sa nektar, ngunit lason ang nakikita natin; lahat ng gawa ng Kapalaran ay kakila-kilabot. Saan man may uwak, kuwago, at tagak, habang ang angsa ay matatagpuan lamang paminsan-minsan.

Chaupai 282.1-4

सुनि ससोच कह देबि सुमित्रा।बिधि गति बड़ि बिपरीत बिचित्रा।।

जो सृजि पालइ हरइ बहोरी।बाल केलि सम बिधि मति भोरी।।

कौसल्या कह दोसु न काहू।करम बिबस दुख सुख छति लाहू।।

कठिन करम गति जान बिधाता।जो सुभ असुभ सकल फल दाता।।

ईस रजाइ सीस सबही कें।उतपति थिति लय बिषहु अमी कें।।

देबि मोह बस सोचिअ बादी।बिधि प्रपंचु अस अचल अनादी।।

भूपति जिअब मरब उर आनी।सोचिअ सखि लखि निज हित हानी।।

सीय मातु कह सत्य सुबानी।सुकृती अवधि अवधपति रानी।।

suni sasoca kaha debi sumitrā |bidhi gati baṛi biparīta bicitrā ||

jo sṛji pālai harai bahorī |bāla keli sama bidhi mati bhorī ||

kausalyā kaha dosu na kāhū |karama bibasa dukha sukha chati lāhū ||

kaṭhina karama gati jāna bidhātā |jo subha asubha sakala phala dātā ||

īsa rajāi sīsa sabahī keṁ |utapati thiti laya biṣahu amī keṁ ||

debi moha basa socia bādī |bidhi prapaṁcu asa acala anādī ||

bhūpati jiaba maraba ura ānī |socia sakhi lakhi nija hita hānī ||

sīya mātu kaha satya subānī |sukṛtī avadhi avadhapati rānī ||

Nang marinig ito, nagsalita ang Reyna Sumitra na may kalungkutan: "Ang mga daan ng Kapalaran ay lubhang salungat at kakaiba. Lumilikha at nag-aalaga ito, pagkatapos ay sumisira muli; ang isip ng Kapalaran ay parang larong bata. Sinabi ni Kausalya: "Walang dapat sisihin. Kalungkutan at kagalakan, pagkawala at pakinabang, lahat ay nakasalalay sa sariling gawa. Mahirap unawain ang daan ng gawa; alam lamang ng Manlilikha, na nagbibigay ng lahat ng bunga, maging mabuti man o masama. Ang utos ng Panginoon ay nasa ulo ng lahat: sa kapanganakan, sa pagpapatuloy, at sa pagkawala, sa lason man o sa nektar. O ginang, walang saysay na magdalamhati sa ilalim ng kalituhan; ang lambat ng Kapalaran ay gayon na hindi nagagalaw at walang simula. Iniisip ang buhay o kamatayan ng hari, kaibigan, tayo'y nagdadalamhati dahil nakikita natin ang sariling kapahamakan at pagkawala." Sinabi ng ina ni Sita: "Totoo at mainam ang sinasabi mo, O reyna ng panginoon ng Ayodhya, ang nangunguna sa mga matuwid."

Doha 282

लखनु राम सिय जाहुँ बन भल परिनाम न पोचु।गहबरि हियँ कह कौसिला मोहि भरत कर सोचु।।⁠282।।

lakhanu rāma siya jāhũ bana bhala parināma na pocu |gahabari hiyã kaha kausilā mohi bharata kara socu ||⁠282||

Pabayaang si Lakshmana, Rama, at Sita ay pumunta sa kagubatan; ang kalabasan ay magiging mabuti, huwag kang magdalamhati. Ng may mabigat na puso, sinabi ni Kausalya: "Ang tanging kalungkutan ko ay para kay Bharat."

Chaupai 283.1-4

ईस प्रसाद असीस तुम्हारी।सुत सुतबधू देवसरि बारी।।

राम सपथ मैं कीन्ह न काऊ।सो करि कहउँ सखी सति भाऊ।।

भरत सील गुन बिनय बड़ाई।भायप भगति भरोस भलाई।।

कहत सारदहु कर मति हीचे।सागर सीप कि जाहिं उलीचे।।

जानउँ सदा भरत कुलदीपा।बार बार मोहि कहेउ महीपा।।

कसें कनकु मनि पारिखि पाएँ।पुरुष परिखिअहिं समयँ सुभाएँ।।

अनुचित आजु कहब अस मोरा।सोक सनेहँ सयानप थोरा।।

सुनि सुरसरि सम पावनि बानी।भईं सनेह बिकल सब रानी।।

īsa prasāda asīsa tumhārī |suta sutabadhū devasari bārī ||

rāma sapatha maiṁ kīnha na kāū |so kari kahaũ sakhī sati bhāū ||

bharata sīla guna binaya baṛāī |bhāyapa bhagati bharosa bhalāī ||

kahata sāradahu kara mati hīce |sāgara sīpa ki jāhiṁ ulīce ||

jānaũ sadā bharata kuladīpā |bāra bāra mohi kaheu mahīpā ||

kaseṁ kanaku mani pārikhi pāẽ |puruṣa parikhiahiṁ samayã subhāẽ ||

anucita āju kahaba asa morā |soka sanehã sayānapa thorā ||

suni surasari sama pāvani bānī |bhaīṁ saneha bikala saba rānī ||

Sa biyaya ng Diyos at sa basbas mo, ang aking anak at manugang ay kasing dalisay ng tubig ng banal na ilog. Hindi pa ako kailanman sumumpa sa pangalan ni Rama; ngunit ngayon ay sumumpa ako sa Kanya, kaibigan, at sinasabi ko ang katotohanan ng aking puso. Ang kabutihan, kagandahang-loob, pagpapakumbaba at kadakilaan ni Bharata, ang pagmamahal sa kapatid, debosyon, tiwala at kabutihan ng puso. Pati ang isip ni Saraswati ay mangangatal sa pagkukwento nito. Kayang maubos ang karagatan ng kabibi? Lagi kong nalalaman na si Bharata ang ilaw ng kanyang angkan, at ang hari ay paulit-ulit na nagsabi nito sa akin. Ang ginto ay nasusuri sa pamamagitan ng batong pagsusuri, at ang hiyas kapag sinuri ng panday; ang tao ay sinusuri sa panahon ng pagsubok, sa pamamagitan ng kanyang likas na ugali. Hindi nararapat na sabihin ko ngayon ang ganito, ngunit sa kalungkutan at pagmamahal, kaunti na lamang ang natitirang karunungan. Sa pagdinig ng mga salitang kasing dalisay ng ilog Ganges, ang lahat ng reyna ay napalubha ng pagmamahal.

Doha 283

कौसल्या कह धीर धरि सुनहु देबि मिथिलेसि।को बिबेकनिधि बल्लभहि तुम्हहि सकइ उपदेसि।।⁠283।।

kausalyā kaha dhīra dhari sunahu debi mithilesi |ko bibekanidhi ballabhahi tumhahi sakai upadesi ||⁠283||

Kausalya ay nagsabi habang pinatatag ang kanyang loob: "Makinig ka, O Reyna ng Mithila. Sino ang makakapagpayo sa iyo, na asawang minamahal ng isang taong kayamanan ng karunungan?"

Chaupai 284.1-4

रानि राय सन अवसरु पाई।अपनी भाँति कहब समुझाई।।

रखिअहिं लखनु भरतु गबनहिं बन।जौं यह मत मानै महीप मन।।

तौ भल जतनु करब सुबिचारी।मोरें सौचु भरत कर भारी।।

गूढ़ सनेह भरत मन माही।रहें नीक मोहि लागत नाहीं।।

लखि सुभाउ सुनि सरल सुबानी।सब भइ मगन करुन रस रानी।।

नभ प्रसून झरि धन्य धन्य धुनि।सिथिल सनेहँ सिद्ध जोगी मुनि।।

सबु रनिवासु बिथकि लखि रहेऊ।तब धरि धीर सुमित्राँ कहेऊ।।

देबि दंड जुग जामिनि बीती।राम मातु सुनी उठी सप्रीती।।

rāni rāya sana avasaru pāī |apanī bhā̃ti kahaba samujhāī ||

rakhiahiṁ lakhanu bharatu gabanahiṁ bana |jauṁ yaha mata mānai mahīpa mana ||

tau bhala jatanu karaba subicārī |moreṁ saucu bharata kara bhārī ||

gūṛha saneha bharata mana māhī |raheṁ nīka mohi lāgata nāhīṁ ||

lakhi subhāu suni sarala subānī |saba bhai magana karuna rasa rānī ||

nabha prasūna jhari dhanya dhanya dhuni |sithila sanehã siddha jogī muni ||

sabu ranivāsu bithaki lakhi raheū |taba dhari dhīra sumitrā̃ kaheū ||

debi daṁḍa juga jāmini bītī |rāma mātu sunī uṭhī saprītī ||

Reyna, kapag nakahanap ka ng pagkakataon, ipaliwanag mo sa hari sa sarili mong paraan. Iwanan si Lakshmana, at pabayaang pumunta si Bharata sa gubat, kung pumapayag ang isip ng hari sa payong ito. Kung gayon ay gumawa ka ng mabuting plano nang may maingat na pag-iisip, sapagkat ako'y labis na nag-aalala kay Bharata. May malalim at nakatagong pag-ibig sa puso ni Bharata; kung siya'y mananatili, hindi ito maganda sa aking paningin. Nakikita ang kanyang kalikasan at pinakikinggan ang kanyang simpleng at magandang salita, lahat ng reyna ay nalubog sa damdamin ng habag. Bumubuhos na bulaklak mula sa kalangitan na may sigaw na "Pinagpala, pinagpala!", at ang mga Siddha, yogi, at rishi ay nanghina dahil sa pag-ibig. Buong bahay ng mga babae ay natigil na nakatingin sa kanya; pagkatapos ay naglakas-loob si Sumitra at nagsalita. "Ginang, dalawang danda ng gabi ang nakalipas." Marinig ito, ang ina ni Rama ay bumangon nang may pagmamahal.

Doha 284

बेगि पाउ धारिअ थलहि कह सनेहँ सतिभाय।हमरें तौ अब ईस गति के मिथिलेस सहाय।।⁠284।।

begi pāu dhāria thalahi kaha sanehã satibhāya |hamareṁ tau aba īsa gati ke mithilesa sahāya ||⁠284||

Na may pagmamahal at katapatan ay sinabi niya, "Ibalik mo na kaagad ang iyong mga paa patungo sa iyong tahanan. Para sa atin ngayon, ang tanging kanlungan ay ang Diyos, o kaya ang Panginoon ng Mithila na siyang tumutulong sa atin."

Chaupai 285.1-4

लखि सनेह सुनि बचन बिनीता।जनकप्रिया गह पाय पुनीता।।

देबि उचित असि बिनय तुम्हारी।दसरथ घरिनि राम महतारी।।

प्रभु अपने नीचहु आदरहीं।अगिनि धूम गिरि सिर तिनु धरहीं।।

सेवकु राउ करम मन बानी।सदा सहाय महेसु भवानी।।

रउरे अंग जोगु जग को है।दीप सहाय कि दिनकर सोहै।।

रामु जाइ बनु करि सुर काजू।अचल अवधपुर करिहहिं राजू।।

अमर नाग नर राम बाहुबल।सुख बसिहहिं अपनें अपने थल।।

यह सब जागबलिक कहि राखा।देबि न होइ मुधा मुनि भाषा।।

lakhi saneha suni bacana binītā |janakapriyā gaha pāya punītā ||

debi ucita asi binaya tumhārī |dasaratha gharini rāma mahatārī ||

prabhu apane nīcahu ādarahīṁ |agini dhūma giri sira tinu dharahīṁ ||

sevaku rāu karama mana bānī |sadā sahāya mahesu bhavānī ||

raure aṁga jogu jaga ko hai |dīpa sahāya ki dinakara sohai ||

rāmu jāi banu kari sura kājū |acala avadhapura karihahiṁ rājū ||

amara nāga nara rāma bāhubala |sukha basihahiṁ apaneṁ apane thala ||

yaha saba jāgabalika kahi rākhā |debi na hoi mudhā muni bhāṣā ||

Nakakita sa kanyang pagmamahal at pinakikinggan ang kanyang mga salitang mahinahon, ang minamahal na reyna ni Janaka niyakap ang kanyang mga banal na paa. "O reyna, ang gayong pagpapakumbaba ay nararapat lamang sa inyo, asawa ni Dasharatha at ina ni Rama." "Ang mga panginoon ay iginagalang pati ang mga hamak: ang apoy ay nagtatangkilik ng usok sa kanyang ulo, at ang bundok ay nagtatangkilik ng damo sa kanyang tuktok." "Haring Janaka ay alipin ninyo sa gawa, isip at salita, at si Mahesha at Bhavani ay lagi ninyong mga katulong." "Sino sa mundo ang nararapat maging katulong ninyo? Bagay bang tutulong ang ilawan sa araw upang siya'y sumikat?" "Pupunta si Rama sa gubat at gagawin ang gawain ng mga diyos, at pagkatapos ay maghahari sila sa Ayodhya nang hindi nagugulo." "Sa lakas ng braso ni Rama, mga diyos, ahas at tao ay maninirahan nang masaya, bawat isa sa kanyang sariling pook." "Lahat ng ito ay hula ni Yajnavalkya; o reyna, ang salita ng isang rishi ay hindi mapapatunayang huwad."

Doha 285

अस कहि पग परि पेम अति सिय हित बिनय सुनाइ।सिय समेत सियमातु तब चली सुआयसु पाइ।।⁠285।।

asa kahi paga pari pema ati siya hita binaya sunāi |siya sameta siyamātu taba calī suāyasu pāi ||⁠285||

Sa pagsasabi nito, siya ay nagpatirapa sa kanyang mga paa, na nagpapakita ng malaking pagmamahal at gumagawa ng pakiusap para sa kapakanan ni Sita. Pagkatapos si Sita, kasama ang kanyang ina, ay lumabas, na nakakuha ng pahintulot.

Chaupai 286.1-4

प्रिय परिजनहि मिली बैदेही।जो जेहि जोगु भाँति तेहि तेही।।

तापस बेष जानकी देखी।भा सबु बिकल बिषाद बिसेषी।।

जनक राम गुर आयसु पाई।चले थलहि सिय देखी आई।।

लीन्हि लाइ उर जनक जानकी।पाहुन पावन पेम प्रान की।।

उर उमगेउ अंबुधि अनुरागू।भयउ भूप मनु मनहुँ पयागू।।

सिय सनेह बटु बाढ़त जोहा।ता पर राम पेम सिसु सोहा।।

चिरजीवी मुनि ग्यान बिकल जनु।बूड़त लहेउ बाल अवलंबनु।।

मोह मगन मति नहिं बिदेह की।महिमा सिय रघुबर सनेह की।।

priya parijanahi milī baidehī |jo jehi jogu bhā̃ti tehi tehī ||

tāpasa beṣa jānakī dekhī |bhā sabu bikala biṣāda biseṣī ||

janaka rāma gura āyasu pāī |cale thalahi siya dekhī āī ||

līnhi lāi ura janaka jānakī |pāhuna pāvana pema prāna kī ||

ura umageu aṁbudhi anurāgū |bhayau bhūpa manu manahũ payāgū ||

siya saneha baṭu bāṛhata johā |tā para rāma pema sisu sohā ||

cirajīvī muni gyāna bikala janu |būṛata laheu bāla avalaṁbanu ||

moha magana mati nahiṁ bideha kī |mahimā siya raghubara saneha kī ||

Nakipagkita si Vaidehi sa mga minamahal na kasambahay, bawat isa sa paraang angkop sa kanya. Nang makita nila si Janaki sa kasuotan ng isang asketiko, lahat ay nalupig ng kalungkutan, at ang kanilang dalamha'y lalong malalim. Matapos makakuha ng pahintulot mula kay Rama at sa guru, nagpunta si Janaka sa pook at dumating at nakita si Sita. Yakap ni Janaka si Janaki sa kanyang dibdib, na parang isang panauying nagdadalisay na siyang pag-ibig ng kanyang buhay. Isang karagatan ng pag-ibig ang sumigla sa kanyang dibdib, at ang isip ng hari ay naging parang Prayaga. Nakita niya ang puno ng banyan na pag-ibig kay Sita na lumalago roon, at sa ibabaw nito ang sanggol na pag-ibig kay Rama ay nagningning. Parang ang matagal na muni, na naliligalig sa kanyang kaalaman, ay nakasumpong ng bata bilang sandigan habang nalulunod. Hindi nalubog sa ilusyon ang isip ni Videha; ito ay ang kadakilaan ng kanyang pag-ibig kay Sita at kay Raghupati na lumupig sa kanya.

Doha 286

सिय पितु मातु सनेह बस बिकल न सकी सँभारि।धरनिसुताँ धीरजु धरेउ समउ सुधरमु बिचारि।।⁠286।।

siya pitu mātu saneha basa bikala na sakī sãbhāri |dharanisutā̃ dhīraju dhareu samau sudharamu bicāri ||⁠286||

Si Sita, na nagapi ng pagmamahal sa kanyang ama at ina, ay nabalisa at hindi makayang muling magkomposo ng kanyang sarili; ngunit ang anak ng Lupa, na isinasaalang-alang ang pagkakataon at kanyang tungkulin, ay naglakas-loob.

Chaupai 287.1-4

तापस बेष जनक सिय देखी।भयउ पेमु परितोषु बिसेषी।।

पुत्रि पवित्र किए कुल दोऊ।सुजस धवल जगु कह सबु कोऊ।।

जिति सुरसरि कीरति सरि तोरी।गवनु कीन्ह बिधि अंड करोरी।।

गंग अवनि थल तीनि बड़ेरे।एहिं किए साधु समाज घनेरे।।

पितु कह सत्य सनेहँ सुबानी।सीय सकुच महुँ मनहुँ समानी।।

पुनि पितु मातु लीन्ह उर लाई।सिख आसिष हित दीन्हि सुहाई।।

कहति न सीय सकुचि मन माहीं।इहाँ बसब रजनीं भल नाहीं।।

लखि रुख रानि जनायउ राऊ।हृदयँ सराहत सीलु सुभाऊ।।

tāpasa beṣa janaka siya dekhī |bhayau pemu paritoṣu biseṣī ||

putri pavitra kie kula doū |sujasa dhavala jagu kaha sabu koū ||

jiti surasari kīrati sari torī |gavanu kīnha bidhi aṁḍa karorī ||

gaṁga avani thala tīni baṛere |ehiṁ kie sādhu samāja ghanere ||

pitu kaha satya sanehã subānī |sīya sakuca mahũ manahũ samānī ||

puni pitu mātu līnha ura lāī |sikha āsiṣa hita dīnhi suhāī ||

kahati na sīya sakuci mana māhīṁ |ihā̃ basaba rajanīṁ bhala nāhīṁ ||

lakhi rukha rāni janāyau rāū |hṛdayã sarāhata sīlu subhāū ||

Nang makita ni Janaka si Sita na nakapang-alam ng pertapa, umusbong sa kanya ang malaking pag-ibig at malalim na kasiyahan. "Anak, pinadakila mo ang dalawang pamilya; lahat ng tao sa mundo ay nagpapuri sa iyong walang bahid na kabunyian." "Ang ilog ng iyong kaluwalhatian ay lumampas sa Gangga, at dumadaloy sa milyun-milyong sansinukob ni Brahma." "Ang Gangga ay may tatlo lamang na dakilang lugar sa lupa, ngunit ikaw ay nagdala ng mga kapulungan ng mga banal na hindi mabilang." Ang kanyang ama ay nagsalita ng mga salitang totoo, mapagmahal, at maawain, at si Sita ay parang lumubog sa kanyang sariling hiya. Pagkatapos ay niyakap ng kanyang ama at ina siya sa kanilang dibdib at binigyan siya ng patnubay at pagpapala na puno ng pagmamahal. Si Sita ay hindi nagsalita, ngunit nag-alinlangan sa kanyang puso, na nag-iisip: "Hindi mabuti na dito magpalipas ng gabi." Ang reyna ay nakabasa ng kanyang damdamin at ipinaalam sa hari, habang pinupuri sa kanyang puso ang mahinahon na kalikasan at pag-uugali ni Sita.

Doha 287

बार बार मिलि भेंट सिय बिदा कीन्ह सनमानि।कही समय सिर भरत गति रानि सुबानि सयानि।।⁠287।।

bāra bāra mili bheṁṭa siya bidā kīnha sanamāni |kahī samaya sira bharata gati rāni subāni sayāni ||⁠287||

Muling-muli sila niyakap si Sita, at may paggalang ay nagpaalam sa kanya. Pagkatapos ang reyna na marunong at mahinahong magsalita, sa tamang panahon ay nagsalita tungkol sa gagawin ni Bharata.

Chaupai 288.1-4

सुनि भूपाल भरत ब्यवहारू।सोन सुगंध सुधा ससि सारू।।

मूदे सजल नयन पुलके तन।सुजसु सराहन लगे मुदित मन।।

सावधान सुनु सुमुखि सुलोचनि।भरत कथा भव बंध बिमोचनि।।

धरम राजनय ब्रह्मबिचारू।इहाँ जथामति मोर प्रचारू।।

सो मति मोरि भरत महिमाही।कहै काह छलि छुअति न छाँही।।

बिधि गनपति अहिपति सिव सारद।कबि कोबिद बुध बुद्धि बिसारद।।

भरत चरित कीरति करतूती।धरम सील गुन बिमल बिभूती।।

समुझत सुनत सुखद सब काहू।सुचि सुरसरि रुचि निदर सुधाहू।।

suni bhūpāla bharata byavahārū |sona sugaṁdha sudhā sasi sārū ||

mūde sajala nayana pulake tana |sujasu sarāhana lage mudita mana ||

sāvadhāna sunu sumukhi sulocani |bharata kathā bhava baṁdha bimocani ||

dharama rājanaya brahmabicārū |ihā̃ jathāmati mora pracārū ||

so mati mori bharata mahimāhī |kahai kāha chali chuati na chā̃hī ||

bidhi ganapati ahipati siva sārada |kabi kobida budha buddhi bisārada ||

bharata carita kīrati karatūtī |dharama sīla guna bimala bibhūtī ||

samujhata sunata sukhada saba kāhū |suci surasari ruci nidara sudhāhū ||

Nakinig sa asal ni Bharata, na parang ginto na may halong samyo, parang nektar, parang diwa ng buwan, ang hari Isinara niya ang kanyang mga matang puno ng luha, ang kanyang katawa'y nanginig sa tuwa, at may maligayang puso siya'y nagsimulang purihin ang kaluwalhatian ni Bharata. "Makinig nang may pag-iingat, o magandang mukha ng magagandang mata: ang kuwento ni Bharata ay nagpapalaya sa tao mula sa gapos ng pag-iral sa mundo. Sa katuwiran, sining ng pamamahala at pagmumuni-muni tungkol sa Brahma, ang aking kakayahan ay hangga't pinapahintulutan ng aking pag-unawa. Ano nga bang masasabi ng pag-unawang iyon ko tungkol sa kadakilaan ni Bharata? Kahit sa daya ay hindi nito mahahawakan ang anino nito. Brahma, Ganapati, Panginoon ng mga Ahas, Shiva at Saraswati, mga makata, mga iskolar at mga pantas, lahat bihasa sa isip, ang mga gawa ni Bharata, ang kanyang katanyagan, ang kanyang mga marangal na gawa, ang kanyang katuwiran, ang kanyang kabutihan, ang kanyang pagbuti, at ang kanyang kalinisang walang batik, ay kaligayahan ng lahat, maging naunawaan o narinig; ang kanyang kagandahan ay dalisay tulad ng Ganges at higit pa sa nektar.

Doha 288

निरवधि गुन निरुपम पुरुषु भरतु भरत सम जानि।कहिअ सुमेरु कि सेर सम कबिकुल मति सकुचानि।।⁠288।।

niravadhi guna nirupama puruṣu bharatu bharata sama jāni |kahia sumeru ki sera sama kabikula mati sakucāni ||⁠288||

Si Bharata ay isang taong may walang hanggang kabutihan at walang katulad; alamin na si Bharata ay katulad lamang ni Bharata. Mabanggit ba na ang Bundok Sumeru ay katumbas ng isang ser sa timbang? Ang buong lahi ng mga makata ay nahihiya sa isip.

Chaupai 289.1-4

अगम सबहि बरनत बरबरनी।जिमि जलहीन मीन गमु धरनी।।

भरत अमित महिमा सुनु रानी।जानहिं रामु न सकहिं बखानी।।

बरनि सप्रेम भरत अनुभाऊ।तिय जिय की रुचि लखि कह राऊ।।

बहुरहिं लखनु भरतु बन जाहीं।सब कर भल सब के मन माहीं।।

देबि परंतु भरत रघुबर की।प्रीति प्रतीति जाइ नहिं तरकी।।

भरतु अवधि सनेह ममता की।जद्यपि रामु सीम समता की।।

परमारथ स्वारथ सुख सारे।भरत न सपनेहुँ मनहुँ निहारे।।

साधन सिद्ध राम पग नेहू।मोहि लखि परत भरत मत एहू।।

agama sabahi baranata barabaranī |jimi jalahīna mīna gamu dharanī ||

bharata amita mahimā sunu rānī |jānahiṁ rāmu na sakahiṁ bakhānī ||

barani saprema bharata anubhāū |tiya jiya kī ruci lakhi kaha rāū ||

bahurahiṁ lakhanu bharatu bana jāhīṁ |saba kara bhala saba ke mana māhīṁ ||

debi paraṁtu bharata raghubara kī |prīti pratīti jāi nahiṁ tarakī ||

bharatu avadhi saneha mamatā kī |jadyapi rāmu sīma samatā kī ||

paramāratha svāratha sukha sāre |bharata na sapanehũ manahũ nihāre ||

sādhana siddha rāma paga nehū |mohi lakhi parata bharata mata ehū ||

O ikaw na may magandang kutis, si Bharata ay hindi maabot ng lahat ng sumusubok na ilarawan siya, tulad ng lupa na hindi malakbay ng isda na walang tubig. Pakinggan mo, o reyna: ang kadakilaan ni Bharata ay walang hangganan. Alam ito ni Rama, ngunit hindi rin niya maipahayag sa salita. Matapos ilarawan ang kapangyarihan ni Bharata na may pag-ibig, ang hari, nakakita ng kasiyahan sa puso ng kanyang asawa, ay nagpatuloy sa pagsasalita. "Pabalikin si Lakshmana, at pumunta si Bharata sa gubat: lahat sa kanilang mga puso ay nag-iisip na ito ay mabuti para sa lahat." "Ngunit, o ginang, ang pag-ibig at tiwala sa pagitan ni Bharata at ni Rama ay hindi masusumpungan sa haka-haka." "Si Bharata ang pinakadulo ng pagmamahal at pagkakabit, bagama't si Rama ang hangganan ng pantay na isip." "Si Bharata ay hindi kailanman tumingin sa kaligayahan ng pinakamataas na kabutihan o ng makamundong pakinabang, kahit sa panaginip o sa isip." "Ang pag-ibig sa mga paa ni Rama ay siyang disiplina at kasakdalan niya. Kaya't ganito ang lumilitaw sa akin na paniniwala ni Bharata."

Doha 289

भोरेहुँ भरत न पेलिहहिं मनसहुँ राम रजाइ।करिअ न सोचु सनेह बस कहेउ भूप बिलखाइ।।⁠289।।

bhorehũ bharata na pelihahiṁ manasahũ rāma rajāi |karia na socu saneha basa kaheu bhūpa bilakhāi ||⁠289||

Kahit sa isipan, si Bharata ay hindi lalabag sa utos ni Rama; huwag mangulila, sabi ng hari, na napagana ng pagmamahal.

Inside Prakarana 29

The dialogue

  • Listenerसामान्य श्रोता/सत्संगी-समाज (अन्तःकरण ‘मन’ सहित)

Frequently Asked Questions

परम्परानुसार यह खण्ड ‘वैराग्य-प्रबोध’ और ‘राम-आज्ञा-परायणता’ देता है: गृह-शोक/वियोग को धर्म-बुद्धि में बदलकर मन को स्थिर करता है, तथा भरत-चरित के श्रवण से ‘भव-बन्धन-बिमोचनि’ (पाठ में ही संकेत) फल माना जाता है।

सत्संग-परम्परा में प्रसंगानुसार ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-संपुट या ‘राम रामेति’ जप-संपुट जोड़ा जाता है; विशेषतः भरत-चरित/आज्ञा-पालन के भाव में ‘राम-आज्ञा गुरु समान’ भाव-स्मरण हेतु नाम-संपुट प्रचलित है।

Ask anything about Prakarana 29 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play