Prakarana 19
यह सोपान ‘धर्म-संकट’ से ‘शरणागति’ की ओर चढ़ने का द्वार है: राज्य-व्यवस्था (राजधर्म) टूटती दिखती है, पर भक्त-हृदय में राम-नाम का राज्य (रामराज्य-तत्त्व) स्थापित होता है। यहाँ वियोग, लोक-लज्जा, और अपजस के बीच ‘राम-पद-संमुखता’ ही मुक्ति-सीढ़ी का अगला पायदान बनती है।
Ang paghabi ng rasa sa Ayodhyā Kāṇḍa ay umaugoy sa pagitan ng karuṇa at śānta: sa isang dako, ang pagkakagulo na dulot ni Kaikeyī ay nagtatanim ng lumbay sa kaayusang panlipunan; sa kabilang dako, ang pag-ibig ni Bharata kay Rāma ay nagpapadalisay dito at nagpapabago nito sa rasa ng śaraṇāgati. Sa talatang ito, kahit sa gitna ng matitinding paratang ni Kaikeyī, si Bharata ay itinuturo ang kanyang isipan sa mga paa ni Rāma, ito ang rurok ng dāsya-bhakti. Ipinapakita ni Tulasī na ang kapangyarihang hari ay sakop ng pariṇāma-dharma, ang batas ng mga bunga: ang yaman, lungsod, at hukbo, ang lahat ay pag-aari ni Raghupati; ang dharma ng alipin ay ang kabutihan ng panginoon. Sa parehong panahon, ang pagdududa ni Niṣāda-rāja Guha ay isang katotohanan ng mundo, sa landas ng debosyon din, ang pagkilala at pag-iingat ay kailangan. Ang lugar ng Kāṇḍang ito sa Sopāna ay mapagpasya: sa loob ng panlabas na pagkawala ay naroon ang tagumpay ng panloob na pagkatao, ang simpleng paglalakad patungo kay Rāma ay nagiging matibay na hakbang sa hagdan ng kalayaan.
Verses
Chaupai 180.1-4
कैकेई भव तनु अनुरागे।पाँवर प्रान अघाइ अभागे।।
जौं प्रिय बिरहँ प्रान प्रिय लागे।देखब सुनब बहुत अब आगे।।
लखन राम सिय कहुँ बनु दीन्हा।पठइ अमरपुर पति हित कीन्हा।।
लीन्ह बिधवपन अपजसु आपू।दीन्हेउ प्रजहि सोकु संतापू।।
मोहि दीन्ह सुखु सुजसु सुराजू।कीन्ह कैकेईं सब कर काजू।।
एहि तें मोर काह अब नीका।तेहि पर देन कहहु तुम्ह टीका।।
कैकई जठर जनमि जग माहीं।यह मोहि कहँ कछु अनुचित नाहीं।।
मोरि बात सब बिधिहिं बनाई।प्रजा पाँच कत करहु सहाई।।
kaikeī bhava tanu anurāge |pā̃vara prāna aghāi abhāge ||
jauṁ priya birahã prāna priya lāge |dekhaba sunaba bahuta aba āge ||
lakhana rāma siya kahũ banu dīnhā |paṭhai amarapura pati hita kīnhā ||
līnha bidhavapana apajasu āpū |dīnheu prajahi soku saṁtāpū ||
mohi dīnha sukhu sujasu surājū |kīnha kaikeīṁ saba kara kājū ||
ehi teṁ mora kāha aba nīkā |tehi para dena kahahu tumha ṭīkā ||
kaikaī jaṭhara janami jaga māhīṁ |yaha mohi kahã kachu anucita nāhīṁ ||
mori bāta saba bidhihiṁ banāī |prajā pā̃ca kata karahu sahāī ||
Ang sawi at malas kong buhay ay nakadikit sa katawang ipinanganak mula kay Kaikeyi, at nabusog na. Kung mahal pa rin ang buhay kahit hiwalay sa irog, marami pa akong makikita at maririnig ngayon pagkatapos. Ibinigay niya ang gubat kay Rama, Sita, at Lakshmana, at sa pagpapadala ng asawa niya sa lungsod ng mga imortal, ginawa niyang kabutihan sa kanya. Kinuha niya ang pagkabalo at kahihiyan sa sarili, at ibinigay sa mga tao ang kalungkutan at pagdurusa. Sa akin ay ibinigay niya ang kaligayahan, magandang pangalan, at kaharian. Si Kaikeyi nga ay nagsilbi sa layunin ng lahat. Ano ang mabuti para sa akin ngayon sa lahat ng ito? At bukod doon, sinasabi ninyong tanggapin ko ang tanda ng pagkahari. Yamang ipinanganak sa mundo mula sa sinapupunan ni Kaikeyi, walang anumang dumating sa akin na hindi nararapat. Itinakda na ng kapalaran ang lahat ng aking usapin. Bakit nga kayo, mabubuting tao ng konseho, nag-aalok ng tulong?
Doha 180
ग्रह ग्रहीत पुनि बात बस तेहि पुनि बीछी मार।तेहि पिआइअ बारुनी कहहु काह उपचार।।180।।
graha grahīta puni bāta basa tehi puni bīchī māra |tehi piāia bārunī kahahu kāha upacāra ||180||
Isang taong sinapian ng masamang espirito, pagkatapos inatake ng sakit sa hangin, pagkatapos nakagat ng alakdan: kung paiinumin ng alak, sabihin mo, anong uri ng gamot iyon?
Chaupai 181.1-4
कैकइ सुअन जोगु जग जोई।चतुर बिरंचि दीन्ह मोहि सोई।।
दसरथ तनय राम लघु भाई।दीन्हि मोहि बिधि बादि बड़ाई।।
तुम्ह सब कहहु कढ़ावन टीका।राय रजायसु सब कहँ नीका।।
उतरु देउँ केहि बिधि केहि केही।कहहु सुखेन जथा रुचि जेही।।
मोहि कुमातु समेत बिहाई।कहहु कहिहि के कीन्ह भलाई।।
मो बिनु को सचराचर माहीं।जेहि सिय रामु प्रानप्रिय नाहीं।।
परम हानि सब कहँ बड़ लाहू।अदिनु मोर नहि दूषन काहू।।
संसय सील प्रेम बस अहहू।सबुइ उचित सब जो कछु कहहू।।
kaikai suana jogu jaga joī |catura biraṁci dīnha mohi soī ||
dasaratha tanaya rāma laghu bhāī |dīnhi mohi bidhi bādi baṛāī ||
tumha saba kahahu kaṛhāvana ṭīkā |rāya rajāyasu saba kahã nīkā ||
utaru deũ kehi bidhi kehi kehī |kahahu sukhena jathā ruci jehī ||
mohi kumātu sameta bihāī |kahahu kahihi ke kīnha bhalāī ||
mo binu ko sacarācara māhīṁ |jehi siya rāmu prānapriya nāhīṁ ||
parama hāni saba kahã baṛa lāhū |adinu mora nahi dūṣana kāhū ||
saṁsaya sīla prema basa ahahū |sabui ucita saba jo kachu kahahū ||
Anumang kapalaran sa sanlibutang ito na angkop sa anak ni Kaikeyi, iyon nga ang ibinigay sa akin ng matalinong Brahma. Maging anak ni Dasharatha at nakababatang kapatid ni Rama: ang kadakilaang ito ay ibinigay din sa akin ng Manlilikha nang walang saysay. Kayong lahat ay nagsasabi sa akin na ipalagay ang tanda ng paghahari sa akin; at ang utos ng hari ay mabuti sa paningin ng lahat. Sa anong paraan, at kanino sa inyo, ako magbibigay ng sagot? Kayong lahat, magsalita nang malaya, ayon sa inyong kagustuhan. Iwanan ninyo ako at ang aking masamang ina, sabihin ninyo, sino ang magsasabing may gumawa ng kabutihan? Liban sa akin, sino ang naroon sa buong sanlibutan, gumagalaw man o hindi, na hindi minamahal si Sita at si Rama na parang sariling buhay? Ang pinakamalaking kawalan ng lahat ay malaking pakinabang sa akin. Ito ay aking sariling masamang kapalaran; walang kasalanan ninuman. Kayo ay nagsasalita dahil sa pag-aalinlangan, kagandahang-asal, at pag-ibig; lahat ng inyong sinasabi ay nararapat.
Doha 181
राम मातु सुठि सरलचित मो पर प्रेमु बिसेषि।कहइ सुभाय सनेह बस मोरि दीनता देखि।।181।।
rāma mātu suṭhi saralacita mo para premu biseṣi |kahai subhāya saneha basa mori dīnatā dekhi ||181||
Ang ina ni Rama ay may lubos na simpleng puso, na may natatanging pag-ibig para sa akin. Siya ay nagsasalita nang natural, na napagana ng pagmamahal, pagkakita sa aking kababaan.
Chaupai 182.1-4
गुर बिबेक सागर जगु जाना।जिन्हहि बिस्व कर बदर समाना।।
मो कहँ तिलक साज सज सोऊ।भएँ बिधि बिमुख बिमुख सबु कोऊ।।
परिहरि रामु सीय जग माहीं।कोउ न कहिहि मोर मत नाहीं।।
सो मैं सुनब सहब सुखु मानी।अंतहुँ कीच तहाँ जहँ पानी।।
डरु न मोहि जग कहिहि कि पोचू।परलोकहु कर नाहिन सोचू।।
एकइ उर बस दुसह दवारी।मोहि लगि भे सिय रामु दुखारी।।
जीवन लाहु लखन भल पावा।सबु तजि राम चरन मनु लावा।।
मोर जनम रघुबर बन लागी।झूठ काह पछिताउँ अभागी।।
gura bibeka sāgara jagu jānā |jinhahi bisva kara badara samānā ||
mo kahã tilaka sāja saja soū |bhaẽ bidhi bimukha bimukha sabu koū ||
parihari rāmu sīya jaga māhīṁ |kou na kahihi mora mata nāhīṁ ||
so maiṁ sunaba sahaba sukhu mānī |aṁtahũ kīca tahā̃ jahã pānī ||
ḍaru na mohi jaga kahihi ki pocū |paralokahu kara nāhina socū ||
ekai ura basa dusaha davārī |mohi lagi bhe siya rāmu dukhārī ||
jīvana lāhu lakhana bhala pāvā |sabu taji rāma carana manu lāvā ||
mora janama raghubara bana lāgī |jhūṭha kāha pachitāũ abhāgī ||
Kilala ng mundo ang aking guru bilang karagatan ng karunungan, na sa kanya ang buong sansinukob ay parang prutas na bidara sa palad ng kanyang kamay. Siya man ay naghanda ng mga paghahanda para sa aking koronasyon. Kapag ang Tadhana ay tumalikod, lahat ay tumatalikod. Itinabi si Rama at si Sita, walang sinuman sa mundo na hindi sasabihing ito ay sarili kong plano. Diririnig ko ito at babatahin ko ito, itinuturing na kaligayahan; sapagkat sa huli may putik saan man may tubig. Wala akong takot na tatawagin akong hamak ng mundo, ni wala akong pag-aalala tungkol sa kabilang buhay. Isang di-matinding apoy ng gubat lamang ang naninirahan sa aking puso: na dahil sa akin, si Sita at si Rama ay ginawang dukha. Nakuha ni Lakshmana ang totoong gantimpala ng buhay, sapagkat iniwan niya ang lahat at itinanim ang isip sa mga paa ni Rama. Ang aking kapanganakan ay alang-alang sa pagpapatapon ni Rama sa gubat. Ako na malas, bakit ako nagsisisi nang walang kabuluhan?
Doha 182
आपनि दारुन दीनता कहउँ सबहि सिरु नाइ।देखें बिनु रघुनाथ पद जिय कै जरनि न जाइ।।182।।
āpani dāruna dīnatā kahaũ sabahi siru nāi |dekheṁ binu raghunātha pada jiya kai jarani na jāi ||182||
Yumuyuko ng ulo sa lahat, inihahayag ko ang aking kahindik-hindik na kasawian: nang walang pagkakita sa mga paa ni Raghunath, Panginoon ng mga Raghu, ang pag-aalab sa aking puso ay hindi matatahimik.
Chaupai 183.1-4
आन उपाउ मोहि नहि सूझा।को जिय कै रघुबर बिनु बूझा।।
एकहिं आँक इहइ मन माहीं।प्रातकाल चलिहउँ प्रभु पाहीं।।
जद्यपि मैं अनभल अपराधी।भै मोहि कारन सकल उपाधी।।
तदपि सरन सनमुख मोहि देखी।छमि सब करिहहिं कृपा बिसेषी।।
सील सकुच सुठि सरल सुभाऊ।कृपा सनेह सदन रघुराऊ।।
अरिहुक अनभल कीन्ह न रामा।मैं सिसु सेवक जद्यपि बामा।।
तुम्ह पै पाँच मोर भल मानी।आयसु आसिष देहु सुबानी।।
जेहिं सुनि बिनय मोहि जनु जानी।आवहिं बहुरि रामु रजधानी।।
āna upāu mohi nahi sūjhā |ko jiya kai raghubara binu būjhā ||
ekahiṁ ā̃ka ihai mana māhīṁ |prātakāla calihaũ prabhu pāhīṁ ||
jadyapi maiṁ anabhala aparādhī |bhai mohi kārana sakala upādhī ||
tadapi sarana sanamukha mohi dekhī |chami saba karihahiṁ kṛpā biseṣī ||
sīla sakuca suṭhi sarala subhāū |kṛpā saneha sadana raghurāū ||
arihuka anabhala kīnha na rāmā |maiṁ sisu sevaka jadyapi bāmā ||
tumha pai pā̃ca mora bhala mānī |āyasu āsiṣa dehu subānī ||
jehiṁ suni binaya mohi janu jānī |āvahiṁ bahuri rāmu rajadhānī ||
Wala akong maisip na ibang paraan. Sino maliban kay Rama ang nakakaalam ng nasa puso? Isang pasya lamang ang nakapako sa isip ko ito: sa pagbubukang liwayway ay pupunta ako sa aking Panginoon. Bagama't ako ay isang makasalanan at tampalasan, at ang lahat ng kaguluhan ay nangyari dahil sa akin, gayon man, kapag nakita niya akong lumalapit sa kanya na humihingi ng kanlungan, papatawarin niya ang lahat at magpapakita ng espesyal na habag sa akin. Ang Hari ng mga Raghu ay mabait at mahiyain, ganap na tapat sa kanyang kalikasan, tahanan ng awa at pag-ibig. Si Rama ay hindi kailanman nagsakit kahit sa kaaway; at ako ay kanyang anak at alipin, bagama't ako ay suwail. Kayong lahat, ituturing ito para sa ikabubuti ko, ibigay ninyo sa akin ang inyong pahintulot at pagpapala, ng mabubuting salita. Upang, sa pandinig ng aking pakiusap at pagkilala sa akin bilang kanyang sarili, si Rama ay makabalik sa kanyang kabisera.
Doha 183
जद्यपि जनमु कुमातु तें मैं सठु सदा सदोस।आपन जानि न त्यागिहहिं मोहि रघुबीर भरोस।।183।।
jadyapi janamu kumātu teṁ maiṁ saṭhu sadā sadosa |āpana jāni na tyāgihahiṁ mohi raghubīra bharosa ||183||
Bagama't ipinanganak ako sa masamang ina, at ako'y isang hamak na laging puno ng kakulangan, gayunman umasa ako sa bayani ng angkan ng Raghu: kikilalanin niya akong kanya at hindi niya ako pababayaan.
Chaupai 184.1-4
भरत बचन सब कहँ प्रिय लागे।राम सनेह सुधाँ जनु पागे।।
लोग बियोग बिषम बिष दागे।मंत्र सबीज सुनत जनु जागे।।
मातु सचिव गुर पुर नर नारी।सकल सनेहँ बिकल भए भारी।।
भरतहि कहहि सराहि सराही।राम प्रेम मूरति तनु आही।।
तात भरत अस काहे न कहहू।प्रान समान राम प्रिय अहहू।।
जो पावँरु अपनी जड़ताई।तुम्हहि सुगाइ मातु कुटिलाई।।
सो सठु कोटिक पुरुष समेता।बसिहि कलप सत नरक निकेता।।
अहि अघ अवगुन नहि मनि गहई।हरइ गरल दुख दारिद दहई।।
bharata bacana saba kahã priya lāge |rāma saneha sudhā̃ janu pāge ||
loga biyoga biṣama biṣa dāge |maṁtra sabīja sunata janu jāge ||
mātu saciva gura pura nara nārī |sakala sanehã bikala bhae bhārī ||
bharatahi kahahi sarāhi sarāhī |rāma prema mūrati tanu āhī ||
tāta bharata asa kāhe na kahahū |prāna samāna rāma priya ahahū ||
jo pāvãru apanī jaṛatāī |tumhahi sugāi mātu kuṭilāī ||
so saṭhu koṭika puruṣa sametā |basihi kalapa sata naraka niketā ||
ahi agha avaguna nahi mani gahaī |harai garala dukha dārida dahaī ||
Ang mga salita ni Bharata ay ikinatuwa ng lahat; parang nalubog sa nektar ng pag-ibig kay Rama. Ang mga tao, na sinunog ng matinding lason ng paghihiwalay, ay parang nabuhay muli sa pagdinig ng mga salitang ito, na parang binasang anting-anting na may pantig na binhi. Ang mga inang reyna, ang mga ministro, ang guru, at lahat ng lalaki at babae sa lungsod ay lubhang naantig ng pagmamahal. Sila ay nagsalita na pinupuri si Bharata nang paulit-ulit: "Ang iyong katawan ay mismong larawan ng pag-ibig kay Rama." "Bharata na minamahal, bakit hindi mo sasabihin ganoon? Ikaw ay kasing mahal ni Rama tulad ng kanyang sariling buhay." Sinumang hamak na dahil sa kanyang sariling kamangmangan ay inaawit ka na nagkakasama ng kasamaan ng iyong ina, ang hangal na iyon, kasama ang sampung milyong lahi ng kanyang linya, ay mananatili sa tahanan ng impyerno sa loob ng isang daang panahon. Ang hiyas ay hindi pinapasan ang kasalanan at masamang katangian ng ahas; inaalis nito ang lason at sinusunog ang pagdurusa at kahirapan.
Doha 184
अवसि चलिअ बन रामु जहँ भरत मंत्रु भल कीन्ह।सोक सिंधु बूड़त सबहि तुम्ह अवलंबनु दीन्ह।।184।।
avasi calia bana rāmu jahã bharata maṁtru bhala kīnha |soka siṁdhu būṛata sabahi tumha avalaṁbanu dīnha ||184||
Kailangan naming pumunta sa gubat kung nasaan si Rama. Mabuting payo ang ibinigay ni Bharata. Tayong lahat ay lumulubog sa karagatan ng kalungkutan, at ikaw ay nagbigay sa amin ng sandigan.
Chaupai 185.1-4
भा सब कें मन मोदु न थोरा।जनु घन धुनि सुनि चातक मोरा।।
चलत प्रात लखि निरनउ नीके।भरतु प्रानप्रिय भे सबही के।।
मुनिहि बंदि भरतहि सिरु नाई।चले सकल घर बिदा कराई।।
धन्य भरत जीवनु जग माहीं।सीलु सनेहु सराहत जाहीं।।
कहहि परसपर भा बड़ काजू।सकल चलै कर साजहिं साजू।।
जेहि राखहिं रहु घर रखवारी।सो जानइ जनु गरदनि मारी।।
कोउ कह रहन कहिअ नहिं काहू।को न चहइ जग जीवन लाहू।।
bhā saba keṁ mana modu na thorā |janu ghana dhuni suni cātaka morā ||
calata prāta lakhi niranau nīke |bharatu prānapriya bhe sabahī ke ||
munihi baṁdi bharatahi siru nāī |cale sakala ghara bidā karāī ||
dhanya bharata jīvanu jaga māhīṁ |sīlu sanehu sarāhata jāhīṁ ||
kahahi parasapara bhā baṛa kājū |sakala calai kara sājahiṁ sājū ||
jehi rākhahiṁ rahu ghara rakhavārī |so jānai janu garadani mārī ||
kou kaha rahana kahia nahiṁ kāhū |ko na cahai jaga jīvana lāhū ||
Hindi maliit ang galak sa puso ng lahat, tulad ng mga ibong chataka at peacock kapag narinig ang tunog ng mga ulap. Nakikita na ang pag-alis sa kinaumagahan ay magandang pasya, si Bharata ay naging mas mahal sa buhay ng lahat. Nagyukod sa santo at yumuko kay Bharata, lahat ay nagpaalam at umuwi sa kanilang mga tahanan. "Pinagpala ang buhay ni Bharata sa sanlibutan!" ganoon nila pinupuri ang kanyang kabutihan at pag-ibig habang naglalakad. Sinasabi nila sa isa't isa, "Isang malaking gawain ang lumitaw," at lahat ay nagsimulang ihanda ang kanilang mga kagamitan para sa paglalakbay. Sinumang iniiwan upang bantayan ang bahay ay parang pinupugutan ang kanyang leeg. May nagsabi, "Huwag na sinuman ang utusan na manatili; sino ba sa mundo ang ayaw sa gantimpala ng buhay?"
Doha 185
जरउ सो संपति सदन सुखु सुहद मातु पितु भाइ।सनमुख होत जो राम पद करै न सहस सहाइ।।185।।
jarau so saṁpati sadana sukhu suhada mātu pitu bhāi |sanamukha hota jo rāma pada karai na sahasa sahāi ||185||
Sunugin na ang yaman, tahanan, ginhawa, mga kaibigan, ina, ama, at kapatid, na hindi masuyuing tumutulong sa sinuman na lumapit sa mga paa ni Rama.
Chaupai 186.1-4
घर घर साजहिं बाहन नाना।हरषु हृदयँ परभात पयाना।।
भरत जाइ घर कीन्ह बिचारू।नगरु बाजि गज भवन भँडारू।।
संपति सब रघुपति कै आही।जौ बिनु जतन चलौं तजि ताही।।
तौ परिनाम न मोरि भलाई।पाप सिरोमनि साइँ दोहाई।।
करइ स्वामि हित सेवकु सोई।दूषन कोटि देइ किन कोई।।
अस बिचारि सुचि सेवक बोले।जे सपनेहुँ निज धरम न डोले।।
कहि सबु मरमु धरमु भल भाषा।जो जेहि लायक सो तेहिं राखा।।
करि सबु जतनु राखि रखवारे।राम मातु पहिं भरतु सिधारे।।
ghara ghara sājahiṁ bāhana nānā |haraṣu hṛdayã parabhāta payānā ||
bharata jāi ghara kīnha bicārū |nagaru bāji gaja bhavana bhãḍārū ||
saṁpati saba raghupati kai āhī |jau binu jatana calauṁ taji tāhī ||
tau parināma na mori bhalāī |pāpa siromani sāĩ dohāī ||
karai svāmi hita sevaku soī |dūṣana koṭi dei kina koī ||
asa bicāri suci sevaka bole |je sapanehũ nija dharama na ḍole ||
kahi sabu maramu dharamu bhala bhāṣā |jo jehi lāyaka so tehiṁ rākhā ||
kari sabu jatanu rākhi rakhavāre |rāma mātu pahiṁ bharatu sidhāre ||
Sa bawat bahay ay inihahanda nila ang sasakyan ng iba't ibang uri, at galak ang nasa puso nila, sapagkat sa madaling araw ang paglalakbay. Pumunta si Bharata sa bahay at nag-isip: ang lungsod, ang mga kabayo at elepante, ang mga palasyo at ang mga kabang-yaman, lahat ng yaman ay pag-aari ng Panginoon ng mga Raghu. Kung aalisin ko ito nang walang ingat at lalayo, kung gayon sa wakas ay hindi magiging mabuti sa akin; ang pagtaksil sa panginoon ay pinakamataas na kasalanan. Siya lamang ang tapat na alipin na nagsisilbi sa ikabubuti ng kanyang panginoon, kahit na sinuman ay maaaring magtapon ng milyun-milyong paratang sa kanya. Sa ganitong pag-iisip, kinausap niya ang mga tapat na alipin, mga taong kahit sa panaginip ay hindi kailanman naligaw sa kanilang tungkulin. Ipinahayag niya ang buong layunin at pinayuhan sila tungkol sa tungkulin nang mabuti, at inilagay ang bawat tao sa kung saan nararapat siya. Matapos gawin ang lahat ng paghahanda at ilagay ang mga bantay, nagtungo si Bharata sa bahay ng ina ni Rama.
Doha 186
आरत जननी जानि सब भरत सनेह सुजान।कहेउ बनावन पालकीं सजन सुखासन जान।।186।।
ārata jananī jāni saba bharata saneha sujāna |kaheu banāvana pālakīṁ sajana sukhāsana jāna ||186||
Sa pag-alam na ang kanyang mga ina ay nasa matinding kalumbayan, at puspos ng pagmamahal, ang matalinong si Bharata ay nag-utos na ihanda ang mga palanquin at maghanda ng komportableng upuan.
Chaupai 187.1-4
चक्क चक्कि जिमि पुर नर नारी।चहत प्रात उर आरत भारी।।
जागत सब निसि भयउ बिहाना।भरत बोलाए सचिव सुजाना।।
कहेउ लेहु सबु तिलक समाजू।बनहिं देब मुनि रामहिं राजू।।
बेगि चलहु सुनि सचिव जोहारे।तुरत तुरग रथ नाग सँवारे।।
अरुंधती अरु अगिनि समाऊ।रथ चढ़ि चले प्रथम मुनिराऊ।।
बिप्र बृंद चढ़ि बाहन नाना।चले सकल तप तेज निधाना।।
नगर लोग सब सजि सजि जाना।चित्रकूट कहँ कीन्ह पयाना।।
सिबिका सुभग न जाहिं बखानी।चढ़ि चढ़ि चलत भई सब रानी।।
cakka cakki jimi pura nara nārī |cahata prāta ura ārata bhārī ||
jāgata saba nisi bhayau bihānā |bharata bolāe saciva sujānā ||
kaheu lehu sabu tilaka samājū |banahiṁ deba muni rāmahiṁ rājū ||
begi calahu suni saciva johāre |turata turaga ratha nāga sãvāre ||
aruṁdhatī aru agini samāū |ratha caṛhi cale prathama munirāū ||
bipra bṛṁda caṛhi bāhana nānā |cale sakala tapa teja nidhānā ||
nagara loga saba saji saji jānā |citrakūṭa kahã kīnha payānā ||
sibikā subhaga na jāhiṁ bakhānī |caṛhi caṛhi calata bhaī saba rānī ||
Ang mga lalaki at babae sa lungsod, tulad ng mga ibong chakwa at chakwi, na naghahangad ng pagdating ng umaga na may mabigat na puso. Ang buong gabi ay lumipas sa pagiging gising, at sumikat ang araw. Tinawag ni Bharata ang kanyang mga matalinong tagapayo. Sinabi niya: "Dalhin ninyong lahat ang kagamitan sa koronasyon. Sa gubat ay ibibigay natin ang kaharian sa resi na si Rama." "Magsipaglakad na kayo." Narinig ito ng mga tagapayo at nagbigay galang, at kaagad inihanda ang mga kabayo, karwahe, at elepante. Kasama si Arundhati at ang banal na apoy, ang pinuno ng mga resi ang unang sumakay sa kanyang karwahe at naglakad. Ang mga grupo ng Brahmana, lahat silang bantayan ng tapa at kapangyarihang espirituwal, ay sumakay sa iba't ibang sasakyan at naglakad. Lahat ng tao sa lungsod ay naghanda ng kani-kanilang sasakyan at naglakad patungo sa Chitrakuta. Ang ganda ng mga palanquin ay hindi maipapaliwanag. Lahat ng reyna ay sumakay nang isa-isa at naglakad.
Doha 187
सौंपि नगर सुचि सेवकनि सादर सकल चलाइ।सुमिरि राम सिय चरन तब चले भरत दोउ भाइ।।187।।
sauṁpi nagara suci sevakani sādara sakala calāi |sumiri rāma siya carana taba cale bharata dou bhāi ||187||
Sa pagpapatiwala sa lungsod sa tapat na mga lingkod at pagpapalayas sa kanilang lahat nang may karangalan, at sa pag-alaala sa mga paa ni Rama at Sita, si Bharata at ang kanyang kapatid ay naglakad.
Chaupai 188.1-4
राम दरस बस सब नर नारी।जनु करि करिनि चले तकि बारी।।
बन सिय रामु समुझि मन माहीं।सानुज भरत पयादेहिं जाहीं।।
देखि सनेहु लोग अनुरागे।उतरि चले हय गय रथ त्यागे।।
जाइ समीप राखि निज डोली।राम मातु मृदु बानी बोली।।
तात चढ़हु रथ बलि महतारी।होइहि प्रिय परिवारु दुखारी।।
तुम्हरें चलत चलिहि सबु लोगू।सकल सोक कृस नहिं मग जोगू।।
सिर धरि बचन चरन सिरु नाई।रथ चढ़ि चलत भए दोउ भाई।।
तमसा प्रथम दिवस करि बासू।दूसर गोमति तीर निवासू।।
rāma darasa basa saba nara nārī |janu kari karini cale taki bārī ||
bana siya rāmu samujhi mana māhīṁ |sānuja bharata payādehiṁ jāhīṁ ||
dekhi sanehu loga anurāge |utari cale haya gaya ratha tyāge ||
jāi samīpa rākhi nija ḍolī |rāma mātu mṛdu bānī bolī ||
tāta caṛhahu ratha bali mahatārī |hoihi priya parivāru dukhārī ||
tumhareṁ calata calihi sabu logū |sakala soka kṛsa nahiṁ maga jogū ||
sira dhari bacana carana siru nāī |ratha caṛhi calata bhae dou bhāī ||
tamasā prathama divasa kari bāsū |dūsara gomati tīra nivāsū ||
Lahat ng lalaki at babae, na may pangungulila na makita si Rama, naglakad na parang mga elepante at kanilang mga kabit na nakakita ng pool ng tubig. Pinag-isip-isip sa kanilang isip na si Sita at si Rama ay nasa gubat, si Bharata at ang kapatid niyang si Shatrughna ay naglakad nang paa. Nakita ang kanilang pag-ibig, ang mga tao ay naantig ng debosyon; sila ay bumaba, iniwan ang mga kabayo, elepante, at karo, at nagpatuloy. Ang ina ni Rama ay lumapit, hininto ang kanyang sariling palanquin, at nagsalita sa mahinahong tinig. "Anak ko, sumakay ka sa iyong karo, nakikiusap ako; kung hindi, ang iyong minamahal na sambahayan ay maiiwan sa kalungkutan." "Kung ikaw ay maglalakad, lahat ng tao ay maglalakad din, at sila ay napapayat ng kalungkutan at hindi kayat sa daan." Itinuring ang kanyang mga salita sa kanyang ulo at yumukod ang ulo sa kanyang paa, ang dalawang kapatid ay sumakay sa karo at nagpatuloy. Sa unang araw ay nagpahinga sila sa pampang ng Tamasa, at sa pangalawang araw ay nanirahan sila sa pampang ng Gomati.
Doha 188
पय अहार फल असन एक निसि भोजन एक लोग।करत राम हित नेम ब्रत परिहरि भूषन भोग।।188।।
paya ahāra phala asana eka nisi bhojana eka loga |karata rāma hita nema brata parihari bhūṣana bhoga ||188||
Ang iba ay nabubuhay sa gatas lamang, ang iba ay kumakain ng prutas lamang, at ang iba ay kumakain nang minsan sa gabi. Dahil kay Rama sila'y nagsasagawa ng pangako at pag-aayuno, iniwan ang mga palamuti at bawat kaluguran.
Chaupai 189.1-4
सई तीर बसि चले बिहाने।सृंगबेरपुर सब निअराने।।
समाचार सब सुने निषादा।हृदयँ बिचार करइ सबिषादा।।
कारन कवन भरतु बन जाहीं।है कछु कपट भाउ मन माहीं।।
जौं पै जियँ न होति कुटिलाई।तौ कत लीन्ह संग कटकाई।।
जानहिं सानुज रामहि मारी।करउँ अकंटक राजु सुखारी।।
भरत न राजनीति उर आनी।तब कलंकु अब जीवन हानी।।
सकल सुरासुर जुरहिं जुझारा।रामहि समर न जीतनिहारा।।
का आचरजु भरतु अस करहीं।नहिं बिष बेलि अमिअ फल फरहीं।।
saī tīra basi cale bihāne |sṛṁgaberapura saba niarāne ||
samācāra saba sune niṣādā |hṛdayã bicāra karai sabiṣādā ||
kārana kavana bharatu bana jāhīṁ |hai kachu kapaṭa bhāu mana māhīṁ ||
jauṁ pai jiyã na hoti kuṭilāī |tau kata līnha saṁga kaṭakāī ||
jānahiṁ sānuja rāmahi mārī |karaũ akaṁṭaka rāju sukhārī ||
bharata na rājanīti ura ānī |taba kalaṁku aba jīvana hānī ||
sakala surāsura jurahiṁ jujhārā |rāmahi samara na jītanihārā ||
kā ācaraju bharatu asa karahīṁ |nahiṁ biṣa beli amia phala pharahīṁ ||
Matapos magpalipas ng gabi sa pampang ng Sai, naglakad sila sa madaling araw, at lahat ay lumapit sa Shringaverapura. Ang Nishada ay nakarinig ng lahat ng balita, at sa kanyang puso ay pinag-isipan niya ito na may kalungkutan. "Anong dahilan kung bakit pumupunta si Bharata sa gubat? Mayroong daya sa kanyang isipan." "Kung walang baluktot sa kanyang puso, bakit nagdala siya ng hukbo kasama niya?" "Nais niyang patayin si Rama kasama ang kanyang nakababatang kapatid, at pagkatapos ay maghari nang maligaya, na walang tinik sa kanyang landas." "Hindi isinapuso ni Bharata ang mga prinsipyo ng sining ng pamamahala. Dati ay kahihiyan, ngayon ay pagkawala ng buhay din." "Kahit na ang lahat ng diyos at demonyo, lahat ng mandirigma, ay magsasama-sama, hindi nila makayang lupigin si Rama sa labanan." "Anong kamangha-mangha kung ganoon ang ginagawa ni Bharata? Sa puno ng lason hindi tumutubo ang bunga ng nektar."
Doha 189
अस बिचारि गुहँ ग्याति सन कहेउ सजग सब होहु।हथवाँसहु बोरहु तरनि कीजिअ घाटारोहु।।189।।
asa bicāri guhã gyāti sana kaheu sajaga saba hohu |hathavā̃sahu borahu tarani kījia ghāṭārohu ||189||
Pagkatapos mag-isip nang ganito, sinabi ni Guha sa mga kamag-anak niya, 'Maging handa kayong lahat. Itaklob ang mga bangka at palubigin ang mga ito, at harangan ang mga lugar ng pagdaong.'
Frequently Asked Questions
परंपरा में मान्यता है कि भरत-चरित्र (दीनता, स्वामी-हित, राम-पद-संमुखता) का पाठ ‘भ्रांति-निवारण’ और ‘शरणागति-स्थैर्य’ देता है—मन का संशय (गुह-जैसा) शांत होकर राम-भक्ति में निश्चय बनता है, तथा परिवार/समाज के कलह में भी धर्म-बुद्धि जागती है।
सामान्य मानस-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ का नाम-संपुट, तथा विनय-प्रधान प्रसंगों में ‘सियाराम मय सब जग जानी’/‘राम नाम’ का जप-संपुट जोड़ा जाता है (स्थानीय परंपरा के अनुसार)।
Ask anything about Prakarana 19 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
