
Sānandūra-māhātmya
Ancient-Geography (Tīrtha-Māhātmya) and Ritual-Manual
เมื่อได้สดับมหิมาแห่งทวารกาแล้ว ปฤถิวี (วสุธรา) แสดงความกตัญญูและทูลขอให้วราหะ (วิษณุ) เปิดเผยคำสอนศักดิ์สิทธิ์ที่ลี้ลับยิ่งกว่าเดิม วราหะจึงพรรณนา “สานันทูระ” กษेत्रอันเร้นลับและสูงสุด ตั้งอยู่เหนือมหาสมุทรและใต้แคว้นมลยะ ที่ซึ่งรูปเคารพของพระองค์ประดิษฐานหันหน้าไปทางทิศเหนือ จากนั้นทรงแจกแจงลำดับทีรถะและแหล่งน้ำ—รามสระ, พรหมสระ, สังคมนะ, ศักรสระ, สูรปารกะ และชฏากุณฑะ—แต่ละแห่งกำหนดระยะเวลาสรงน้ำและผลหลังมรณกรรม (พุธโลก, พรหมโลก, โลกของโลกปาละ และโลกของวิษณุ) เรื่องราวย้ำว่าปรากฏการณ์เหล่านี้ปรากฏแก่ผู้ภักดีผู้มีวินัยเป็นหลัก และเชื่อมพิธีกรรมกับความประพฤติชอบ พร้อมทั้งผูกภูมิทัศน์ศักดิ์สิทธิ์ของปฤถิวีเข้ากับระเบียบและการอภิบาลโลกมนุษย์
Verse 1
अथ सानन्दूरमाहात्म्यम् ॥ सूत उवाच ॥ द्वारकायास्तु माहात्म्यं श्रुत्वा ह्येतत्सुभाषितम् ॥ हृष्टावोचत्तदा देवं धर्मकामा वसुन्धरा ॥
บัดนี้ว่าด้วยมหาตมยะของสานันทูระ สุทกล่าวว่า: ครั้นได้สดับถ้อยคำอันไพเราะว่าด้วยความยิ่งใหญ่แห่งทวารกาแล้ว วสุธรา ผู้ปรารถนาธรรม ได้กล่าวต่อพระผู้เป็นเจ้าด้วยความปีติในกาลนั้น
Verse 2
धरण्युवाच ॥ अहो देव प्रसादश्च यत्त्वया परिकीर्तितम् ॥ श्रुत्वैतत्परमं पुण्यं प्राप्तास्मि परमां श्रियम् ॥
ธรณีกล่าวว่า: ข้าแต่พระผู้เป็นเจ้า สิ่งที่พระองค์ทรงประกาศนั้นเป็นพระกรุณาประสาทแท้จริง ครั้นได้สดับเรื่องอันเป็นบุญยิ่งนี้ ข้าพเจ้าได้บรรลุศรีอันสูงสุดแล้ว
Verse 3
एतस्मादपि चेद्गुह्यं लोकनाथ जनार्दन ॥ यद्यस्ति प्रोच्यतां मह्यं कृपा चेत्परमा मयि ॥
หากยังมีสิ่งใดลี้ลับยิ่งกว่านี้ ข้าแต่โลกนาถ ชนารทนะ หากมีอยู่ ขอได้โปรดตรัสแก่ข้าพเจ้าเถิด หากพระกรุณาสูงสุดประทับอยู่แก่ข้าพเจ้า
Verse 4
ततो महीवचः श्रुत्वा विष्णुः कमललोचनः ॥ वराहरूपी भगवान्प्रत्युवाच वसुन्धराम् ॥
ครั้นได้สดับวาจาของมหีแล้ว พระวิษณุผู้มีเนตรดุจดอกบัว—พระผู้เป็นเจ้าผู้ทรงอวตารเป็นวราหะ—ได้ตรัสตอบวสุธรา
Verse 5
श्रीवराह उवाच ॥ सानन्दूरेति विख्यातं भूमे गुह्यं परं मम ॥ उत्तरे तु समुद्रस्य मलयस्य तु दक्षिणे ॥
พระศรีวราหะตรัสว่า: “โอ้พระแม่ธรณี สถานที่ลับยิ่งและสูงสุดของเรามีชื่อเลื่องลือว่า ‘สานันทูระ’ ตั้งอยู่ทางเหนือของมหาสมุทร และทางใต้ของเทือกเขามลยะ”
Verse 6
तत्र तिष्ठामि वसुधे उदीचीं दिशमाश्रितः ॥ प्रतिमा वै मदीयास्ति नात्युच्छा नातिनीचका ॥
“ที่นั่น โอ้พระแม่วสุธา เราสถิตอยู่โดยหันพระพักตร์สู่ทิศเหนือ แท้จริง ณ ที่นั้นมีพระปฏิมาของเรา—ไม่สูงเกินไป และไม่ต่ำเกินไป”
Verse 7
आयसीं तां वदन्त्येके अन्ये ताम्रमयीं तया ॥ कांस्यां रीतिमयीमन्ये केचित्सीसकनिर्मिताम् ॥
“บางพวกกล่าวว่า (ปฏิมานั้น) ทำด้วยเหล็ก; บางพวกกล่าวว่าเป็นทองแดง. บางพวกพรรณนาว่าเป็นสำริด หรือหล่อด้วยโลหะระฆัง; และบางคนกล่าวว่าสร้างด้วยตะกั่ว”
Verse 8
शिलामयीमित्यपरे महदाश्चर्यरूपिणीम् ॥ तत्र स्थानानि वै भूमे कथ्यमानानि वै शृणु ॥
“ส่วนผู้อื่นกล่าวว่าเป็นศิลา—มีรูปอันน่าอัศจรรย์ยิ่งนัก บัดนี้ โอ้พระแม่ธรณี จงสดับสถานที่ทั้งหลายในที่นั้นตามที่กำลังพรรณนาอยู่เถิด”
Verse 9
मनुजा यत्र मुच्यन्ते गताः संसारसागरम् ॥ तत्राश्चर्यं प्रवक्ष्यामि सानन्दूरे यशस्विनि ॥
“ณ ที่ซึ่งมนุษย์ทั้งหลาย ครั้นไปถึงมหาสมุทรแห่งสังสารวัฏแล้ว ย่อมหลุดพ้นจากมัน—ที่นั่น ในสานันทูระ โอ้ผู้ทรงเกียรติ เราจักกล่าวถึงความอัศจรรย์ประการหนึ่ง”
Verse 10
तत्रापि शृणु चाश्चर्यं यश्चापि परिवर्तते ॥ एका तत्र लता वृक्षे उच्छैः स्थूलो महाद्रुमः ॥
ที่นั่นด้วย จงฟังอัศจรรย์ประการหนึ่ง ซึ่งย่อมแปรเปลี่ยนได้ด้วย ที่นั่นมีเถาวัลย์เพียงหนึ่งเลื้อยอยู่บนต้นไม้ และมีมหาพฤกษาสูงใหญ่ หนาทึบและมโหฬาร
Verse 11
समुद्रमध्ये तिष्ठन्तं कोऽपि तत्र न पश्यति ॥ अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि महाश्चर्यं वसुन्धरे ॥
สิ่งนั้นตั้งอยู่กลางมหาสมุทร แต่ที่นั่นไม่มีผู้ใดมองเห็นได้ และโอ้ วสุธรา (แผ่นดินเอ๋ย) เราจักกล่าวอัศจรรย์อันยิ่งใหญ่อีกประการแก่เจ้า
Verse 12
मम भक्ताः हि पश्यन्ति विद्यमाना स्वकर्मणा ॥ बहुमत्स्यसहस्राणि कोट्यो ह्यर्बुदमेव च ॥
แต่เหล่าภักตะของเราเห็นได้ ด้วยอานุภาพแห่งกรรมของตนเอง ที่นั่นมีปลามากมายนับพัน—แท้จริงถึงเป็นโกฏิ และถึงอรพุทะ (สิบล้าน) ด้วย
Verse 13
क्षिप्तः पिण्डश्च तन्मध्ये येन केन विकर्मिणा ॥ एकस्तत्र स्थूलमत्स्यो भूमे चक्रेण चाङ्कितः ॥
และมีก้อนเครื่องบูชาถูกโยนลงไปกลางนั้น โดยผู้กระทำทุจริตผู้ใดผู้หนึ่ง ที่นั่น โอ้ ภูมิ (แผ่นดินเอ๋ย) มีปลาตัวมหึมาหนึ่ง ถูกประทับด้วยเครื่องหมายจักร
Verse 14
तावत्कश्चिन्न गृह्णाति यावत्तेन न भक्षितः ॥ तत्र रामसरो नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥
ตราบใดที่ (ปลานั้น) ยังมิได้กินมัน ก็ไม่มีผู้ใดหยิบเอาไป ที่นั่นมีเขตศักดิ์สิทธิ์ลี้ลับของเรา อันสูงสุด ชื่อว่า ‘รามสร’
Verse 15
अगाधं चाप्यपारं च रक्तपद्मविभूषितम् ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत एकरात्रोषितो नरः ॥
ที่นั้นกล่าวว่า ลึกหยั่งไม่ถึงและไร้ขอบเขต ประดับด้วยดอกบัวแดง ผู้ใดพักอยู่ที่นั่นหนึ่งราตรีแล้ว พึงลงอาบน้ำชำระตน ณ ที่นั้น
Verse 16
बुधस्य भवनं गत्वा मोदते नात्र संशयः ॥ अथ प्राणान्प्रमुच्येत तस्मिन्सरसि सुन्दरी ॥
ครั้นไปถึงวิมานของพระพุธแล้ว ย่อมบังเกิดความปีติ—ปราศจากข้อสงสัย และหากผู้ใดละทิ้งลมหายใจในสระนั้น โอ้ผู้มีรูปงาม,
Verse 17
बुधस्य भवनं त्यक्त्वा मम लोकं प्रपद्यते ॥ तस्मिन्रामसरस्युच्चैराश्चर्यं शृणु सुन्दरी ॥
ครั้นละวิมานของพระพุธแล้ว ย่อมบรรลุถึงโลกของเรา เรื่องอัศจรรย์อันสูงส่งในสระนามว่า รามะ-สรัส นั้น จงฟังเถิด โอ้ผู้มีรูปงาม
Verse 18
मनुजास्तन्न पश्यन्ति मम कर्मरता न ये ॥ तत्सरः क्रोशविस्तारं बहुगुल्मलतावृतम् ॥
มนุษย์ทั้งหลายย่อมไม่เห็นสิ่งนั้น—คือผู้ที่มิได้ตั้งมั่นในกรรมวัตรที่เรากำหนด สระนั้นกว้างหนึ่งโกรศ และปกคลุมด้วยพุ่มไม้และเถาวัลย์นานาประการ
Verse 19
एकं तु दृश्यते श्वेतमब्जं रुक्ममयं तथा ॥ तत्र ब्रह्मसरस्युच्चैरुत्तरं पार्श्वमाश्रिता ॥
ที่นั่นเห็นดอกบัวขาวดอกหนึ่ง และดอกบัวทองคำดอกหนึ่ง ณ พรหมะ-สรัสอันสูงส่งนั้น มันตั้งอยู่ทางด้านทิศเหนือ
Verse 20
धारा चैका प्रपतति स्थूला मुसलसन्निभा ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत षष्ठकालोषितो नरः ॥
ที่นั่นมีธาราเดียวตกลงมา หนาแน่นดุจสาก ผู้ใดพำนักครบหกกาล พึงกระทำสรงน้ำบูชาที่นั่น
Verse 21
ब्रह्मलोकं समासाद्य मोदते नात्र संशयः ॥ अथात्र मुंचते प्राणैर्भूमे ब्रह्मसरस्यपि ॥
ครั้นบรรลุพรหมโลกแล้ว ย่อมรื่นรมย์แน่นอน และหากในแผ่นดินนี้ ณ พรหมสระ เขาละลมหายใจสิ้นชีพด้วย
Verse 22
ब्रह्मणा समनुज्ञातो मम लोकं च गच्छति ॥ तत्राश्चर्यं महाभागे रम्ये ब्रह्मसरे शृणु ॥
เมื่อได้รับอนุญาตโดยพระพรหมแล้ว เขาย่อมไปสู่โลกของเราเช่นกัน บัดนี้ โอ้ผู้มีบุญยิ่ง จงฟังอัศจรรย์ในพรหมสระอันรื่นรมย์นั้น
Verse 23
मद्भक्ता यच्च पश्यन्ति घोरसंसारमोक्षणम् ॥ चतुर्विंशतिद्वादश्यां सा धारा पृथुलेक्षणे ॥
และสิ่งที่ภักตะของเรามองเห็นว่าเป็นความหลุดพ้นจากสังสารอันน่ากลัว—โอ้ผู้มีนัยน์ตากว้าง—ในทวาทศีครั้งที่ยี่สิบสี่ ธารานั้นย่อมปรากฏ
Verse 24
भूमे पतति मध्याह्ने यावत्सूर्यस्तु तिष्ठति ॥ परिवृत्ते तु मध्याह्ने सा धारा न पतेद्भुवि ॥
ธารานั้นตกลงสู่พื้นดินในเวลาเที่ยง ตราบเท่าที่ดวงอาทิตย์ยังทรงอยู่ (ในตำแหน่งนั้น) แต่เมื่อเวลาเที่ยงล่วงไปแล้ว ธารานั้นย่อมไม่ตกต้องแผ่นดิน
Verse 25
एवं तत्र महाश्चर्यं पुण्यब्रह्मसरोवरे ॥ अस्ति सङ्गमनं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥
ดังนั้น ณ สระศักดิ์สิทธิ์ของพระพรหมนั้น มีอัศจรรย์ยิ่งใหญ่ประการหนึ่ง ที่นั่นมีเขตศักดิ์สิทธิ์ลับชื่อว่า “สังคมนะ (Saṅgamana)” อันกล่าวว่าเป็นสถานศักดิ์สิทธิ์สูงสุดอันพิเศษของเรา
Verse 26
समुद्रश्चैव रामश्च समेष्येते वराङ्गने ॥ तत्र कुण्डं महाभागे प्रसन्नविमलोदकम् ॥
โอ้สตรีผู้มีอวัยวะงดงาม กล่าวกันว่า ณ ที่นั้น มหาสมุทรและพระรามมาบรรจบกัน โอ้ผู้มีบุญยิ่ง ที่นั่นมีบ่อศักดิ์สิทธิ์หนึ่ง น้ำใส สงบ และบริสุทธิ์
Verse 27
बहुगुल्मलताकीर्णं शोभितं च विहङ्गमैः ॥ समुद्रस्य तु पार्श्वेन ह्यदूरात्तत्र योजनात् ॥
ที่นั้นมีพุ่มไม้และเถาวัลย์มากมายปกคลุม และงดงามด้วยหมู่นกทั้งหลาย อยู่เคียงข้างมหาสมุทร ไม่ไกลจากที่นั้น—ราวหนึ่งโยชนะ
Verse 28
समुद्रभवनं गत्वा मम लोकं प्रपद्यते ॥ तत्राश्चर्यं प्रवक्ष्यामि कुण्डं रामस्य सङ्गमे ॥
เมื่อไปถึงนิเวศน์แห่งมหาสมุทรแล้ว บุคคลย่อมบรรลุโลกของเรา ที่นั่นเราจักกล่าวถึงอัศจรรย์ประการหนึ่ง คือบ่อศักดิ์สิทธิ์ ณ สังคมะอันเกี่ยวเนื่องกับพระราม
Verse 29
यद्दृष्ट्वा मनुजास्तत्र भ्रमन्ति विगतज्वराः ॥ यानि कानि च पर्णानि पतन्ति जलसंसदि ॥
ครั้นได้เห็นสิ่งนั้นแล้ว ผู้คนที่นั่นย่อมเดินไปมาโดยปราศจากไข้และความทุกข์ร้อน และใบไม้ใด ๆ ที่ร่วงลงสู่หมู่น้ำ คือสู่ผิวน้ำ…
Verse 30
एकमप्यत्र पश्यन्ति न केपि वसुधे नराः ॥ अच्छिद्राणि च पत्राणि तस्मिन् रामस्य सङ्गमे ॥
โอ้แผ่นดินเอ๋ย ที่นี่ไม่มีผู้ใดเห็นแม้ใบไม้ใบเดียวว่ามีตำหนิ; ณ สังฆมแห่งพระราม ใบไม้ทั้งหลายไร้รูพรุน
Verse 31
प्रपन्नेनापि मार्गं तच्छिद्रं तत्र न पश्यति ॥ अस्ति शक्रसरो नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥
แม้ผู้ที่เข้าไปอย่างระมัดระวังก็มิได้เห็นรูใด ๆ ณ ที่นั้นตามทางนั้น อีกทั้งมีสถานที่ศักดิ์สิทธิ์ลับชื่อ “ศักระ-สรัส” อันกล่าวว่าเป็นเขตศักดิ์สิทธิ์สูงสุดของเรา
Verse 32
तत्र पूर्वेण पार्श्वेण ह्यदूरादर्धयोजनात् ॥ तस्य कुण्डस्य सुश्रोणि चतस्रो विषमाश्रिताः ॥
ณ ที่นั้น ทางด้านทิศตะวันออก ไม่ไกลนัก—ห่างครึ่งโยชนะ—โอ้ผู้มีสะโพกงาม มีธารน้ำสี่สายตั้งอยู่บนพื้นดินขรุขระ อันเนื่องกับสระนั้น
Verse 33
धाराः पतन्ति कल्याणि प्रसन्नसलिलास्तथा ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत चतुष्कालोषितो नरः ॥
โอ้กัลยาณี ที่นั่นธารน้ำไหลตกลงมา และน้ำก็ใสสงบ ผู้ใดพำนักอยู่ที่นั่นตลอดสี่กาลเวลา พึงกระทำการอาบน้ำชำระ (สนาน) ณ ที่นั้น
Verse 34
चतुर्णां लोकपालानां लोकानाप्नोति चोत्तमान् ॥ अस्मिंश्च शक्रसरसि यदि प्राणान्प्रमुञ्चति ॥
เขาย่อมบรรลุโลกอันประเสริฐของโลกบาลทั้งสี่ ผู้พิทักษ์ทิศทั้งหลาย และหากในศักระ-สรัสนี้ เขาละทิ้งลมหายใจชีวิต (ถึงมรณา)…
Verse 35
लोकपालान्समुत्सृज्य मम लोकेषु मोदते ॥ तत्राश्चर्यं महाभागे दृश्यते तच्छृणुष्व मे ॥
เมื่อวางเหล่าโลกบาลผู้พิทักษ์โลกไว้ก่อน เขาย่อมปีติยินดีในโลกทั้งหลายของเรา โอผู้มีบุญยิ่ง ที่นั่นปรากฏอัศจรรย์—จงฟังจากเราเถิด
Verse 36
शुद्धैर्भागवतैर्भूमे सर्वसंसारमोक्षणम् ॥ चतुर्धारास्ततो भद्रे पतन्ति चतुरो दिशः ॥
โอพระธรณี ด้วยเหล่าภาควตผู้บริสุทธิ์ ย่อมมีความหลุดพ้นจากสังสารวัฏทั้งปวง แล้วโอผู้เป็นมงคล กระแสทั้งสี่ก็ไหลออกไปสู่สี่ทิศ
Verse 37
श्रूयते गीतनिर्घोषः श्रुतिकर्ममनोहरः ॥ अस्ति सूर्पारकं नाम गुह्यं क्षेत्रं परं मम ॥
ได้ยินเสียงก้องแห่งบทเพลง อันรื่นรมย์ด้วยพิธีกรรมที่ตั้งอยู่บนศรุติ (วจนะศักดิ์สิทธิ์) มีเขตศักดิ์สิทธิ์ลับของเรา อันสูงสุด ชื่อว่า สูรปารกะ
Verse 38
जामदग्न्यस्य रामस्य स्वाश्रमोऽथ भविष्यति ॥ तत्र तिष्ठाम्यहं देवि समुद्रतटमाश्रितः ॥
ที่นั่นจักมีอาศรมของพระราม ชามทัคนยะ (ปรศุราม) และที่นั่น โอเทวี เราสถิตอยู่โดยอาศัยชายฝั่งมหาสมุทร
Verse 39
शाल्मलीं चाग्रतः कृत्वाधिष्ठितश्चोत्तरामुखः ॥ तत्र स्नानं प्रकुर्वीत पञ्चकालोषितो नरः ॥
เมื่อวางต้นศาลมลีไว้เบื้องหน้า แล้วนั่งหันหน้าไปทางทิศเหนือ บุรุษผู้ได้อยู่ตามกาลทั้งห้าแล้ว พึงกระทำการอาบน้ำศักดิ์สิทธิ์ ณ ที่นั้น
Verse 40
ऋषिलोकं ततो गत्वा पश्येत् तत्राप्यरुन्धतीम् ॥ अथ प्राणान्विमुञ्चेत कृत्वा कर्म सुदुष्करम् ॥
ครั้นแล้วไปยังโลกแห่งฤๅษี พึงได้เห็นพระอรุณธตี ณ ที่นั้นด้วย ต่อจากนั้น เมื่อประกอบพิธีกรรมอันยากยิ่งแล้ว พึงสละลมหายใจแห่งชีวิต
Verse 41
ऋषिलोकं परित्यज्य मम लोकं प्रपद्यते ॥ तत्राश्चर्यं महाभागे नमस्कारं च कुर्वते ॥
ครั้นละโลกแห่งฤๅษีแล้ว เขาย่อมบรรลุถึงโลกของเรา ณ ที่นั้น โอผู้มีบุญ เป็นสิ่งน่าอัศจรรย์ว่าเขากระทำการนมัสการด้วยความเคารพ
Verse 42
वर्षाणि द्वादशैतेन नमस्कारः कृतो भवेत् ॥ तस्मिन्क्षेत्रे महाभागे पश्यन्ति परिनिष्ठिताः ॥
ด้วยวิธีนี้ การนมัสการหนึ่งครั้งย่อมถือว่าได้กระทำตลอดสิบสองปี ในเขตศักดิ์สิทธิ์นั้น โอผู้มีบุญ ผู้ตั้งมั่นในวินัยย่อมได้เห็นนิมิตนั้น
Verse 43
पापात्मानो न पश्यन्ति मम मायाविमोहिताः ॥ चतुर्विंशतिद्वादश्यां समुपायान्ति शाल्मलीम् ॥
ผู้มีจิตบาปย่อมไม่เห็น เพราะถูกมายาของเราทำให้หลง ในวันทวาทศีตามการนับวันที่ยี่สิบสี่ เขาทั้งหลายย่อมเข้าไปใกล้ศาลมลี (ต้นไม้/สถานที่)
Verse 44
तत्र पश्यन्ति सुश्रोणि शुद्धा भागवता नराः ॥ तस्मिन्क्षेत्रे महाभागे अस्ति गुह्यं परं मम ॥
ณ ที่นั้น โอผู้มีสะโพกงาม เหล่ามนุษย์ผู้เป็นภาควตะอันบริสุทธิ์ย่อมได้เห็น ในเขตศักดิ์สิทธิ์นั้น โอผู้มีบุญ มีความลับอันสูงสุดของเราอยู่
Verse 45
जटाकुण्डमिति ख्यातं वायव्यां दिशि संस्थितम् ॥ तत्कुण्डस्य महाभागे समन्ताद्दशयोजनम्
สถานที่นี้เป็นที่เลื่องลือว่า “ชฏากุณฑะ” ตั้งอยู่ในทิศวายัพ (ตะวันตกเฉียงเหนือ) โอ้สตรีผู้มีบุญญาธิการ บริเวณรอบสระนั้นโดยรอบกว้างสิบโยชน์
Verse 46
अगस्तिभक्नं गत्वा मोदते नात्र संशयः ॥ अथ प्राणान्प्रमुञ्चेत मम चिन्तापरायणः
เมื่อไปถึงอคัสติภักนะแล้ว ย่อมบังเกิดความปีติ—ไม่ต้องสงสัย และหากผู้ใดตั้งมั่นในภาวนาระลึกถึงเรา แล้วจึงปล่อยลมหายใจชีวิตลง
Verse 47
अगस्तिभवनं त्यक्त्वा मम लोकं तु गच्छति ॥ तस्य कुण्डस्य सुश्रोणि नव धारा न किञ्चन
ครั้นละจากอาศรมของฤๅษีอคัสติแล้ว ผู้นั้นย่อมไปสู่โลกของเราโดยแท้ โอ้สตรีผู้สะเอวสะโพกงาม กุณฑะนั้นมีธาราเก้าสาย—ไม่ขาดพร่องสิ่งใด
Verse 48
विस्तारश्च महाभागे अगाधश्च महार्णवः ॥ आश्चर्यं सुमहत्तत्र कथ्यमानं मया शृणु
โอ้สตรีผู้มีบุญญาธิการ ที่นั่นกว้างใหญ่และหยั่งไม่ถึงดุจมหาสมุทร จงฟังจากเราเถิดถึงอัศจรรย์อันยิ่งใหญ่ยิ่งนัก ณ ที่นั้น ซึ่งเรากำลังกล่าวเล่าอยู่
Verse 49
यच्च पश्यति सुश्रोणि समन्तादितरो जनः ॥ चतुर्विंशतिद्वादश्यां रवावभ्युदिते सति
และโอ้สตรีผู้สะโพกงาม สิ่งที่คนอื่นเห็นโดยรอบทุกทิศ—ในวันที่ยี่สิบสี่ ในดิถีทวาทศี เมื่อดวงอาทิตย์ขึ้นแล้ว—
Verse 50
न वर्द्धते ततश्चाम्भो यावत्तिष्ठति तत्पुनः ॥ एतत्ते कथितं भद्रे सानन्दूरेति तन्मया
แล้วน้ำนั้นย่อมไม่เพิ่มขึ้น และตราบใดที่ยังตั้งอยู่ ก็เป็นอยู่อย่างนั้นเอง. โอ้สตรีผู้ประเสริฐ เราได้กล่าวแก่ท่านแล้วถึงเรื่อง ‘สานันทูระ’ ดังนี้.
Verse 51
आश्चर्यं च प्रमाणं च भक्तिकीर्तिविवर्धनम् ॥ गुह्यानां परमं गुह्यं स्थानानां परमं महत्
สิ่งนี้เป็นทั้งอัศจรรย์และเป็นพยานอันน่าเชื่อถือ เพิ่มพูนภักติและเกียรติยศ. เป็นความลับยิ่งในบรรดาความลับ และเป็นสถานที่ศักดิ์สิทธิ์อันยิ่งใหญ่ที่สุดในบรรดาสถานทั้งหลาย.
Verse 52
यस्तु गच्छति सुश्रोणि अष्टभक्तपथे स्थितः ॥ प्राप्नोति परमां सिद्धिं ममैव वचनं यथा
แต่ผู้ใดไปเถิด โอ้สตรีผู้มีสะโพกงาม เมื่อดำรงมั่นในมรรคแห่งภักติแปดประการ ย่อมบรรลุสิทธิอันสูงสุด ตามพระวาจาของเรานั่นเอง.
Verse 53
य एतत्पठते नित्यं यश्चैवं शृणुयान्मुदा ॥ कुलानि तेन तीर्णानि षट् च षट् च पुनश्च षट्
ผู้ใดสวดอ่านสิ่งนี้เป็นนิตย์ และผู้ใดฟังเช่นนี้ด้วยความยินดี—ด้วยผู้นั้น วงศ์ตระกูลย่อมข้ามพ้นได้: หก และหก และอีกหก.
Verse 54
एतन्मरणकाले न विस्मर्तव्यं कदाचन ॥ यदीच्छेद्विष्णुलोके हि निष्कलं गमनं नरः
ในกาลใกล้มรณะ ไม่พึงลืมสิ่งนี้เป็นอันขาด หากมนุษย์ปรารถนาจะไปสู่วิษณุโลกโดยปราศจากอุปสรรค.
Verse 55
सौवर्णं दृश्यते पद्मं मध्याह्ने तु दिवाकरे ॥ यत्र रामगृहं नाम मम गुह्यं यशस्विनि ॥
ในเวลาเที่ยง เมื่อดวงอาทิตย์อยู่เหนือศีรษะ จะเห็นดอกบัวทองคำ ณ ที่นั้นมีสถานที่ชื่อว่า “รามคฤหะ” เป็นที่ลับอันศักดิ์สิทธิ์ของเรา โอ้ผู้มีเกียรติยศ
Verse 56
मनोज्ञं रमणीयं च जलजैश्चापि संवृतम् ॥ तत्र रूढानि पद्मानि द्योतयन्ति दिशो दश ॥
สถานที่นั้นน่ารื่นรมย์และงดงาม อีกทั้งถูกโอบล้อมด้วยพืชน้ำ ที่นั่นดอกบัวซึ่งงอกงามส่องสว่างไปทั่วทั้งสิบทิศ
Verse 57
मण्डितं कुमुदैः पद्मैः सुगन्धैश्चोत्तमैस्तया ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत षष्ठकालोषितो नरः ॥
สถานที่นั้นประดับด้วยกุมุท (บัวขาว) และดอกบัว พร้อมด้วยกลิ่นหอมอันประเสริฐ ที่นั่นพึงกระทำการอาบน้ำชำระให้เป็นมงคล แม้บุรุษจะพำนักอยู่ครบหกกาลก็ตาม
Verse 58
न च तद्वर्धते चाम्भो न चैव परिहीयते ॥ मासे भाद्रपदे चैव शुक्लपक्षे तु द्वादशी ॥
และน้ำนั้นไม่เพิ่มขึ้น และไม่ลดลงเลย ในเดือนภาทรปท ในวันทวาทศีแห่งปักษ์สว่าง—
Verse 59
मलयस्य दक्षिणेन समुद्रस्योत्तरे तथा ॥ तत्र स्नानं तु कुर्वीत पञ्चकालोषितो नरः ॥
ทางทิศใต้ของมลยะ และเช่นเดียวกันทางทิศเหนือของมหาสมุทร ที่นั่นพึงอาบน้ำชำระให้เป็นมงคล แม้บุรุษจะพำนักอยู่ครบห้ากาลก็ตาม
Verse 60
एतत्ते कथितं भद्रे त्वया पृष्टं च मां प्रति ॥ उक्तं भागवतार्थाय किमन्यत्परिपृच्छसि ॥
ดูก่อนสตรีผู้ประเสริฐ ข้าพเจ้าได้กล่าวแก่ท่านแล้วตามที่ท่านถามมา ข้อความนี้กล่าวขึ้นเพื่อประโยชน์แห่งความหมายตามภควตะ/ปุราณะ—ท่านยังจะถามสิ่งใดอีกเล่า
The chapter frames sacred geography as an ethical-ritual ecology: Pṛthivī asks for a deeper ‘guhya’ teaching, and Varāha answers by linking disciplined devotion (bhakti, karmic fitness, observance of vows and stays) with access to sacred places and liberation. The internal logic emphasizes that moral-spiritual discipline governs perception and benefit—non-disciplined persons ‘do not see’ certain wonders—thereby presenting the landscape as a pedagogical field where conduct, restraint, and reverence maintain terrestrial order.
The text repeatedly specifies dvādaśī (the 12th lunar day), including ‘caturviṃśati-dvādaśyām’ as a key timing for visible phenomena (e.g., water-flow behavior and extraordinary sightings). It also names Bhādrapada māsa and śukla-pakṣa dvādaśī, and describes midday (madhyāhna) as a temporal marker for appearances/disappearances (e.g., a golden lotus seen at midday; a water-stream that falls only while the sun remains at midday).
Environmental balance is expressed through Pṛthivī-centered sacred topography: Varāha’s instructions map a network of ponds, streams, and confluences whose waters are described as ‘prasanna’ and ‘vimala,’ and whose flows exhibit regulated constancy (not increasing or decreasing). This portrays hydrology as ordered and meaningful, reinforcing an ethic of careful engagement with water-bodies (snāna with specified durations, restraint, and ritual discipline). The Earth (Pṛthivī) is treated as a living moral landscape where right practice sustains harmony between humans and place.
The chapter references Varāha (Viṣṇu) as instructor; Budha (as a post-mortem destination via Rāmasaras); Brahmā (authorization after Brahmasaras); Śakra/Indra (Śakrasaras); the lokapālas (guardians of directions) as destination-realms; Jāmadagnya Rāma (Paraśurāma) and his āśrama at Sūrpāraka; and Agasti (via Agasti-bhavana/association). These figures function as cosmological administrators and sage-anchors that situate the tīrthas within broader Purāṇic cultural memory.