Prakarana 6
राजधर्म बनाम प्रेम—यह सोपान साधक को ‘स्वत्व’ (अहं-हित) से उठाकर ‘धर्म-हित’ (ईश-आज्ञा) में स्थिर करता है। अयोध्या काण्ड में राम का राज्य-त्याग और वन-गमन बाह्य घटना नहीं, वैराग्य-दीक्षा है: आसक्ति का परित्याग, वचन-पालन, और लोक-कल्याण हेतु स्वेच्छा से कष्ट-स्वीकार। इस चरण पर साधक सीखता है कि मुक्ति-मार्ग में ‘उचित’ वही है जो ईश्वर-आज्ञा और सत्य-प्रतिज्ञा के साथ हो, चाहे मन-प्रिय न हो।
รสหลักของอโยธยากาณฑะคือกรุณารส ทว่าความกรุณานี้มิใช่ความทุกข์ใจ หากแต่เป็นความกรุณาที่เปล่งประกายด้วยความงามของธรรมะ เมื่อพิธีราชาภิเษกใกล้เข้ามา พรหมลิขิตอันผิดไปจากคาดกำหนดให้ต้องเนรเทศ ดังนั้นธรรมชาติของมนุษย์ อันได้แก่ ความโกรธ ความดื้อรั้น ความกลัว และความโลภ จึงต้องเผชิญหน้ากับธรรมชาติของพระเจ้า อันได้แก่ การให้อภัย ความจริง การสละ และการยอมจำนน ในภาคนี้ ที่ประจันหน้ากับความดื้อรั้นของไกยเกยี มีถ้อยคำอันรอบคอบของบริวารนาง แล้วก็คำครวญของปวงชน แล้วก็หัวใจมารดาของเกาศลยา ในวงกลมสามวงนี้ จิตสำนึกร่วมของอโยธยาสั่นไหว ความที่พระรามมิได้กระหายราชสมบัตินั้นชี้ถึงนิรฺคุณ-ไวราคยะ ส่วนความถ่อมตนของพระองค์และพระบาทของบิดามารดานั้นคือความหวานของสคุณ-ภักติ ดังนั้นตุลสีจึงรวมนิรฺคุณ-ตัตตวะ คือการไม่ยึดมั่น กับสคุณ-ลีลา คือความรักแม่ ความทุกข์โลกีย์ ไว้ในก้าวเดียวกัน ณ ที่นั้นการสละกลายเป็นภาษาอันสูงสุดแห่งความรัก
In this prakarana
People
Verses
เจาปาอี 50.1-4
अस बिचारि उर छाड़हु कोहू।सोक कलंक कोठि जनि होहू।।
भरतहि अवसि देहु जुबराजू।कानन काह राम कर काजू।।
नाहिन रामु राज के भूखे।धरम धुरीन बिषय रस रूखे।।
गुर गृह बसहुँ रामु तजि गेहू।नृप सन अस बरु दूसर लेहू।।
जौं नहिं लगिहहु कहें हमारे।नहिं लागिहि कछु हाथ तुम्हारे।।
जौं परिहास कीन्हि कछु होई।तौ कहि प्रगट जनावहु सोई।।
राम सरिस सुत कानन जोगू।काह कहिहि सुनि तुम्ह कहुँ लोगू।।
उठहु बेगि सोइ करहु उपाई।जेहि बिधि सोकु कलंकु नसाई।।
asa bicāri ura chāṛahu kohū |soka kalaṁka koṭhi jani hohū ||
bharatahi avasi dehu jubarājū |kānana kāha rāma kara kājū ||
nāhina rāmu rāja ke bhūkhe |dharama dhurīna biṣaya rasa rūkhe ||
gura gṛha basahũ rāmu taji gehū |nṛpa sana asa baru dūsara lehū ||
jauṁ nahiṁ lagihahu kaheṁ hamāre |nahiṁ lāgihi kachu hātha tumhāre ||
jauṁ parihāsa kīnhi kachu hoī |tau kahi pragaṭa janāvahu soī ||
rāma sarisa suta kānana jogū |kāha kahihi suni tumha kahũ logū ||
uṭhahu begi soi karahu upāī |jehi bidhi soku kalaṁku nasāī ||
ดังนั้นเมื่อไตร่ตรองแล้ว จงละความโกรธออกจากใจ และอย่าได้กลายเป็นที่เก็บแห่งความเศร้าโศกและความอัปยศ จงมอบตำแหน่งรัชทายาทแก่ภรตะโดยทุกวิถีทาง แต่พระรามจะมีกิจธุระอันใดในป่า พระรามมิได้หิวกระหายในราชสมบัติ พระองค์ทรงเป็นผู้สูงสุดในธรรมและทรงวางเฉยต่อรสแห่งวิสัยทัณฑ์ จงให้พระรามจากวังไปอาศัยอยู่ ณ สำนักครูอาจารย์ จงขอพรจากพระราชาเป็นพรประการที่สองเช่นนี้ หากท่านมิได้ปฏิบัติตามคำกล่าวของข้า สิ่งใดจะตกอยู่ในมือของท่านก็หามีมิได้ หากสิ่งที่ท่านกระทำไปเป็นเพียงการล้อเล่นบางอย่าง ก็จงกล่าวออกมาและแจ้งให้ประจักษ์ บุตรเช่นพระรามจะสมควรแก่การไปป่าหรือ ประชาชนจะกล่าวถึงท่านประการใดเมื่อได้ยินเช่นนั้น จงลุกขึ้นโดยเร็วและกระทำวิธีการอันใดที่จะขจัดความเศร้าโศกและความอัปยศนั้นเสีย
ฉันท์ 50
जेहि भाँति सोकु कलंकु जाइ उपाय करि कुल पालही।हठि फेरु रामहि जात बन जनि बात दूसरि चालही।।
जिमि भानु बिनु दिनु प्रान बिनु तनु चंद बिनु जिमि जामिनी।तिमि अवध तुलसीदास प्रभु बिनु समुझि धौं जियँ भामिनी।।
jehi bhā̃ti soku kalaṁku jāi upāya kari kula pālahī |haṭhi pheru rāmahi jāta bana jani bāta dūsari cālahī ||
jimi bhānu binu dinu prāna binu tanu caṁda binu jimi jāminī |timi avadha tulasīdāsa prabhu binu samujhi dhauṁ jiyã bhāminī ||
จงหาอุบายเพื่อให้ความเศร้าโศกและความอัปยศนี้ผ่านพ้นไป และปกป้องวงศ์ตระกูลของท่าน จงบังคับให้พระรามหันกลับจากการเสด็จไปป่า และอย่าได้ยกเรื่องอื่นใดขึ้นมา ดังที่กลางวันย่อมมืดมนไร้พระอาทิตย์ ร่างกายย่อมตายไร้ลมหายใจ และราตรีย่อมมืดมนไร้พระจันทร์ ฉะนั้นกรุงอโยธยาย่อมเป็นเช่นนั้นไร้พระผู้เป็นเจ้า ตุลสีทาสกล่าวแล้ว จงตรึกตรองเรื่องนี้ให้ดีในใจเถิด ข้าแต่นาง
โสรฐา 50
सखिन्ह सिखावनु दीन्ह सुनत मधुर परिनाम हित।तेइँ कछु कान न कीन्ह कुटिल प्रबोधी कूबरी।।50।।
sakhinha sikhāvanu dīnha sunata madhura parināma hita |teĩ kachu kāna na kīnha kuṭila prabodhī kūbarī ||50||
สหายทั้งหลายให้คำแนะนำที่ไพเราะต่อการฟังและเป็นประโยชน์ในผลลัพธ์ แต่นางมิได้ใส่ใจ เพราะนางกุพรีผู้คดเคืองคือมัณฐราได้สั่งสอนนางไว้แล้ว
เจาปาอี 51.1-4
उतरु न देइ दुसह रिस रूखी।मृगिन्ह चितव जनु बाघिनि भूखी।।
ब्याधि असाधि जानि तिन्ह त्यागी।चलीं कहत मतिमंद अभागी।।
राजु करत यह दैअँ बिगोई।कीन्हेसि अस जस करइ न कोई।।
एहि बिधि बिलपहिं पुर नर नारीं।देहिं कुचालिहि कोटिक गारीं।।
जरहिं बिषम जर लेहिं उसासा।कवनि राम बिनु जीवन आसा।।
बिपुल बियोग प्रजा अकुलानी।जनु जलचर गन सूखत पानी।।
अति बिषाद बस लोग लोगाई।गए मातु पहिं रामु गोसाई।।
मुख प्रसन्न चित चौगुन चाऊ।मिटा सोचु जनि राखै राऊ।।
utaru na dei dusaha risa rūkhī |mṛginha citava janu bāghini bhūkhī ||
byādhi asādhi jāni tinha tyāgī |calīṁ kahata matimaṁda abhāgī ||
rāju karata yaha daiã bigoī |kīnhesi asa jasa karai na koī ||
ehi bidhi bilapahiṁ pura nara nārīṁ |dehiṁ kucālihi koṭika gārīṁ ||
jarahiṁ biṣama jara lehiṁ usāsā |kavani rāma binu jīvana āsā ||
bipula biyoga prajā akulānī |janu jalacara gana sūkhata pānī ||
ati biṣāda basa loga logāī |gae mātu pahiṁ rāmu gosāī ||
mukha prasanna cita cauguna cāū |miṭā socu jani rākhai rāū ||
นางไม่ตอบประการใด ทรงนั่งด้วยความโกรธอันทนไม่ได้และกระด้าง ทอดมองสตรีทั้งหลายราวกับเสือโหยหิวจ้องมองกวาง รู้ว่าโรคของนางนั้นรักษาไม่ได้ พวกนางจึงทอดทิ้งนางแล้วจากไป กล่าวว่า ผู้เลวนั้นมีจิตปัญญาทึบและโชคร้าย พรหมลิขิตได้ทำลายนางในขณะที่ใกล้จะได้ครองราชย์ นางได้กระทำการเช่นนี้ซึ่งไม่มีผู้ใดจะกระทำเลย ด้วยประการฉะนี้ บุรุษและสตรีในนครต่างคร่ำครวญ และกล่าวคำสาปแช่งนับล้านต่อนางผู้ชั่วร้าย พวกเขาเผาผลาญด้วยไข้ร้อนระบมและถอนใจยาว จะมีความหวังในชีวิตใดอีกเล่าหากปราศจากพระราม ไพร่พลทั้งหลายเดือดร้อนด้วยความเจ็บปวดแห่งการพลัดพรากอันยิ่งใหญ่ ดังฝูงสัตว์น้ำเมื่อน้ำกำลังเหือดแห้ง ขณะที่ชายหญิงทั้งหลายจมดิ่งอยู่ในความเศร้าโศกอันสุดซึ้ง พระรามผู้เป็นองค์อิศวรเสด็จไปยังพระมารดา พระพักตร์เปี่ยมด้วยความยินดีและพระทัยเต็มไปด้วยความกระตือรือร้นเป็นสี่เท่า ความวิตกกังวลสิ้นไป เกรงว่ากษัตริย์จะทรงกักไว้
โทหา 51
नव गयंदु रघुबीर मनु राजु अलान समान।छूट जानि बन गवनु सुनि उर अनंदु अधिकान।।51।।
nava gayaṁdu raghubīra manu rāju alāna samāna |chūṭa jāni bana gavanu suni ura anaṁdu adhikāna ||51||
จิตใจของพระราม วีรบุรุษแห่งราชวงศ์รคู เปรียบดังช้างหนุ่ม และราชสมบัติเปรียบดังเสาผูกช้าง เมื่อทรงทราบเรื่องการเสด็จไปยังป่า ทรงเห็นว่าได้รับการปลดปล่อยแล้ว ความปิติยินดีก็เปี่ยมล้นในพระหฤทัยเป็นอย่างยิ่ง
เจาปาอี 52.1-4
रघुकुलतिलक जोरि दोउ हाथा।मुदित मातु पद नायउ माथा।।
दीन्हि असीस लाइ उर लीन्हे।भूषन बसन निछावरि कीन्हे।।
बार बार मुख चुंबति माता।नयन नेह जलु पुलकित गाता।।
गोद राखि पुनि हृदयँ लगाए।स्रवत प्रेमरस पयद सुहाए।।
प्रेमु प्रमोदु न कछु कहि जाई।रंक धनद पदबी जनु पाई।।
सादर सुंदर बदनु निहारी।बोली मधुर बचन महतारी।।
कहहु तात जननी बलिहारी।कबहिं लगन मुद मंगलकारी।।
सुकृत सील सुख सीवँ सुहाई।जनम लाभ कइ अवधि अघाई।।
raghukulatilaka jori dou hāthā |mudita mātu pada nāyau māthā ||
dīnhi asīsa lāi ura līnhe |bhūṣana basana nichāvari kīnhe ||
bāra bāra mukha cuṁbati mātā |nayana neha jalu pulakita gātā ||
goda rākhi puni hṛdayã lagāe |sravata premarasa payada suhāe ||
premu pramodu na kachu kahi jāī |raṁka dhanada padabī janu pāī ||
sādara suṁdara badanu nihārī |bolī madhura bacana mahatārī ||
kahahu tāta jananī balihārī |kabahiṁ lagana muda maṁgalakārī ||
sukṛta sīla sukha sīvã suhāī |janama lābha kai avadhi aghāī ||
อัญมณีแห่งราชวงศ์ราฆุ ทรงประนมมือทั้งสอง ทรงก้มพระเศียรลงยังพระบาทของพระมารดาด้วยความปีติ พระนางประทานพรแล้วทรงกอดแนบพระหทัย ทรงโบกเครื่องประดับและเครื่องนุ่งห่มรอบพระองค์แล้วทิ้งเป็นเครื่องบูชา พระมารดาทรงจูบพระพักตร์ซ้ำแล้วซ้ำเล่า พระเนตรเปี่ยมน้ำตาแห่งความรัก พระวรกายซาบซ่านด้วยความปีติ ทรงอุ้มไว้ในพระเพลาแล้วทรงกอดแนบพระหทัย น้ำน้ำนมแห่งความรักไหลจากพระถันอันงดงาม ความรักและความปีตินั้นกล่าวไม่ได้ประดุจคนยากจนได้บรรลุฐานะของกุเบร เทพผู้ประทานทรัพย์ ทรงเพ่งพระพักตร์อันงดงามด้วยความอาทร พระมารดาตรัสด้วยวาจาอันไพเราะ จงตรัสเถิดพ่อ มารดาสละชีพเพื่อเจ้า วันมงคลอันนำความปีติจักมาถึงเมื่อใด เจ้าคือขอบเขตอันงดงามแห่งบุญ คุณธรรม และความสุข เป็นผลสำเร็จแห่งการเกิด ซึ่งนางบรรลุความอิ่มเอมใจ
โทหา 52
जेहि चाहत नर नारि सब अति आरत एहि भाँति।जिमि चातक चातकि तृषित बृष्टि सरद रितु स्वाति।।52।।
jehi cāhata nara nāri saba ati ārata ehi bhā̃ti |jimi cātaka cātaki tṛṣita bṛṣṭi sarada ritu svāti ||52||
ชายและหญิงทั้งปวงผู้ปรารถนาพระองค์ต่างเศร้าโศกเจียนตายเป็นอย่างยิ่ง ดังนกจาตกะและคู่ของมันกระหายน้ำฝนแห่งดาวสวาติในฤดูใบไม้ร่วง
เจาปาอี 53.1-4
तात जाउँ बलि बेगि नहाहू।जो मन भाव मधुर कछु खाहू।।
पितु समीप तब जाएहु भैआ।भइ बड़ि बार जाइ बलि मैआ।।
मातु बचन सुनि अति अनुकूला।जनु सनेह सुरतरु के फूला।।
सुख मकरंद भरे श्रियमूला।निरखि राम मनु भवरुँ न भूला।।
धरम धुरीन धरम गति जानी।कहेउ मातु सन अति मृदु बानी।।
पिताँ दीन्ह मोहि कानन राजू।जहँ सब भाँति मोर बड़ काजू।।
आयसु देहि मुदित मन माता।जेहिं मुद मंगल कानन जाता।।
जनि सनेह बस डरपसि भोरें।आनँदु अंब अनुग्रह तोरें।।
tāta jāũ bali begi nahāhū |jo mana bhāva madhura kachu khāhū ||
pitu samīpa taba jāehu bhaiā |bhai baṛi bāra jāi bali maiā ||
mātu bacana suni ati anukūlā |janu saneha surataru ke phūlā ||
sukha makaraṁda bhare śriyamūlā |nirakhi rāma manu bhavarũ na bhūlā ||
dharama dhurīna dharama gati jānī |kaheu mātu sana ati mṛdu bānī ||
pitā̃ dīnha mohi kānana rājū |jahã saba bhā̃ti mora baṛa kājū ||
āyasu dehi mudita mana mātā |jehiṁ muda maṁgala kānana jātā ||
jani saneha basa ḍarapasi bhoreṁ |ānãdu aṁba anugraha toreṁ ||
"ลูกรัก แม่ยอมตายเพื่อเจ้า จงรีบไปอาบน้ำ แล้วกินของหวานอะไรก็ตามที่ใจเจ้าปรารถนา" "แล้วลูกเอ๋ย จงไปยังพ่อของเจ้า มันสายเกินไปแล้ว แม่ยอมตายเพื่อเจ้า" ได้ยินพระดำรัสของพระมารดาอันเต็มไปด้วยความอ่อนโยน ดังดอกไม้แห่งต้นกัลปพฤกษ์ คือต้นไม้แห่งความรัก อันเต็มไปด้วยน้ำหวานแห่งความสุขและหยั่งรากในความเจริญรุ่งเรือง จิตของพระรามดังผึ้ง มิได้หลงเหินไปเมื่อทอดพระเนตรดอกไม้เหล่านั้น พระรามผู้ทรงเป็นประมุขแห่งธรรม ทรงรอบรู้หนทางแห่งธรรม แล้วตรัสกับพระมารดาด้วยพระดำรัสอันอ่อนโยนยิ่ง "พ่อได้ประทานอาณาจักรแห่งป่าให้แก่ข้าพเจ้า ณ ที่นั่นข้าพเจ้ามีกิจใหญ่หลวงที่ต้องทำในทุกทาง" "แม่เจ้าค่ะ จงประทานพระบัญชาด้วยจิตใจยินดี เพื่อข้าพเจ้าจะได้ไปยังป่าด้วยความชื่นบานและมงคล" "อย่าได้หวาดกลัวด้วยความรักโดยผิดพลาดเลย แม่เจ้าค่ะ ความปลาบปลื้มของข้าพเจ้าตั้งอยู่บนพระกรุณาของพระองค์"
โทหา 53
बरष चारिदस बिपिन बसि करि पितु बचन प्रमान।आइ पाय पुनि देखिहउँ मनु जनि करसि मलान।।53।।
baraṣa cāridasa bipina basi kari pitu bacana pramāna |āi pāya puni dekhihaũ manu jani karasi malāna ||53||
อยู่ในป่าเป็นเวลาสิบสี่ปี ทรงทำตามพระดำรัสของพระบิดาให้เป็นจริงสมบูรณ์แล้ว ข้าจักกลับมาและเห็นพระบาทอีกครั้ง อย่าได้ทรงโศกเศร้าในพระทัยเลย
เจาปาอี 54.1-4
बचन बिनीत मधुर रघुबर के।सर सम लगे मातु उर करके।।
सहमि सूखि सुनि सीतलि बानी।जिमि जवास परें पावस पानी।।
कहि न जाइ कछु हृदय बिषादू।मनहुँ मृगी सुनि केहरि नादू।।
नयन सजल तन थर थर काँपी।माजहि खाइ मीन जनु मापी।।
धरि धीरजु सुत बदनु निहारी।गदगद बचन कहति महतारी।।
तात पितहि तुम्ह प्रानपिआरे।देखि मुदित नित चरित तुम्हारे।।
राजु देन कहुँ सुभ दिन साधा।कहेउ जान बन केहिं अपराधा।।
तात सुनावहु मोहि निदानू।को दिनकर कुल भयउ कृसानू।।
bacana binīta madhura raghubara ke |sara sama lage mātu ura karake ||
sahami sūkhi suni sītali bānī |jimi javāsa pareṁ pāvasa pānī ||
kahi na jāi kachu hṛdaya biṣādū |manahũ mṛgī suni kehari nādū ||
nayana sajala tana thara thara kā̃pī |mājahi khāi mīna janu māpī ||
dhari dhīraju suta badanu nihārī |gadagada bacana kahati mahatārī ||
tāta pitahi tumha prānapiāre |dekhi mudita nita carita tumhāre ||
rāju dena kahũ subha dina sādhā |kaheu jāna bana kehiṁ aparādhā ||
tāta sunāvahu mohi nidānū |ko dinakara kula bhayau kṛsānū ||
พระวาจานุ่มนวลอันหวานของพระราม ทรงแทงดวงใจพระมารดาดังศร ทรงสดับวาจาเย็นฉ่ำนั้นแล้ว ทรงเหี่ยวเหือดด้วยความหวาดกลัว ดังต้นชวาสาที่ถูกฝนตกในฤดูมรสุม ความเศร้าโศกในดวงใจกล่าวมิได้ ดังกวางที่ได้ยินเสียงคำรามสิงห์ พระเนตรชุ่มน้ำตา พระวรกายสั่นเทิ้ม ดังปลาที่กินเหยื่ออาบยาพิษในน้ำหลากแรก ทรงกลั้วความกล้าหาญ ทอดพระเนตรพระพักตร์พระโอรส พระมารดาตรัสด้วยวาจาสั่นเครือ โอรสที่รัก เจ้าเป็นที่รักแห่งชีวิตบิดา ท่านยินดีทุกวันที่ได้เห็นความประพฤติของเจ้า ท่านกำหนดวันมงคลเพื่อมอบราชสมบัติแก่เจ้า ท่านได้กระทำความผิดอันใดจึงถูกสั่งให้ไปป่า โอรสที่รัก จงบอกเหตุทั้งหมดแก่เรา ผู้ใดได้กลายเป็นไฟแผดเผาวงศ์สุริยวงศ์
โทหา 54
निरखि राम रुख सचिवसुत कारनु कहेउ बुझाइ।सुनि प्रसंगु रहि मूक जिमि दसा बरनि नहिं जाइ।।54।।
nirakhi rāma rukha sacivasuta kāranu kaheu bujhāi |suni prasaṁgu rahi mūka jimi dasā barani nahiṁ jāi ||54||
เมื่อทอดพระเนตรพระพักตร์ของพระราม บุตรแห่งราชมนตรีได้อธิบายสาเหตุ เมื่อทรงได้ยินเรื่องราว พระนางทรงนิ่งเงียบ และสภาพของพระนางไม่อาจพรรณนาได้
เจาปาอี 55.1-4
राखि न सकइ न कहि सक जाहू।दुहूँ भाँति उर दारुन दाहू।।
लिखत सुधाकर गा लिखि राहू।बिधि गति बाम सदा सब काहू।।
धरम सनेह उभयँ मति घेरी।भइ गति साँप छुछुंदरि केरी।।
राखउँ सुतहि करउँ अनुरोधू।धरमु जाइ अरु बंधु बिरोधू।।
कहउँ जान बन तौ बड़ि हानी।संकट सोच बिबस भइ रानी।।
बहुरि समुझि तिय धरमु सयानी।रामु भरतु दोउ सुत सम जानी।।
सरल सुभाउ राम महतारी।बोली बचन धीर धरि भारी।।
तात जाउँ बलि कीन्हेहु नीका।पितु आयसु सब धरमक टीका।।
rākhi na sakai na kahi saka jāhū |duhū̃ bhā̃ti ura dāruna dāhū ||
likhata sudhākara gā likhi rāhū |bidhi gati bāma sadā saba kāhū ||
dharama saneha ubhayã mati gherī |bhai gati sā̃pa chuchuṁdari kerī ||
rākhaũ sutahi karaũ anurodhū |dharamu jāi aru baṁdhu birodhū ||
kahaũ jāna bana tau baṛi hānī |saṁkaṭa soca bibasa bhai rānī ||
bahuri samujhi tiya dharamu sayānī |rāmu bharatu dou suta sama jānī ||
sarala subhāu rāma mahatārī |bolī bacana dhīra dhari bhārī ||
tāta jāũ bali kīnhehu nīkā |pitu āyasu saba dharamaka ṭīkā ||
นางไม่อาจจะกักเขาไว้ได้ และไม่อาจจะสั่งให้เขาไปได้ ทั้งสองประการนั้นเป็นเปลวเพลิงอันโหดร้ายเผาผลาญในหทัยของนาง ดุจผู้หนึ่งตั้งใจจะเขียนคำว่าพระจันทร์ กลับเขียนเป็นราหูเสีย คติของพรหมลิขิตย่อมบิดเบือนอยู่เสมอต่อคนทั้งหลาย ธรรมะและความรักห้อมล้อมจิตใจของนางทั้งสองประการ สภาพของนางก็กลายเป็นดังงูที่มีหนูอยู่ในปาก หากข้าพเจ้ากักบุตรไว้ด้วยการวิงวอน ธรรมะก็สูญเสีย และวงศ์ตระกูลก็คัดค้านข้าพเจ้า หากข้าพเจ้าสั่งให้เขาไปยังป่า ความเสียหายย่อมใหญ่หลวง พระราชินีทรงหมดหนทางท่ามกลางความวิตกแห่งความยากลำบากนี้ ครั้นแล้วสตรีผู้ทรงปัญญาได้ทรงตรึกตรองถึงธรรมะของภรรยา และทรงทราบว่าพระรามและภรตเป็นโอรสผู้เสมอกัน พระมารดาของพระรามผู้ทรงมีสภานิสัยบริสุทธิ์และอ่อนโยน ทรงรวบรวมความกล้าหาญอันยิ่งใหญ่และตรัสถ้อยคำเหล่านี้ บุตรเอ๋ย ข้ามอบตัวแด่เจ้า เจ้าได้กระทำการอันดีงาม คำสั่งของบิดาคือยอดแห่งธรรมะทั้งปวง
โทหา 55
राजु देन कहि दीन्ह बनु मोहि न सो दुख लेसु।तुम्ह बिनु भरतहि भूपतिहि प्रजहि प्रचंड कलेसु।।55।।
rāju dena kahi dīnha banu mohi na so dukha lesu |tumha binu bharatahi bhūpatihi prajahi pracaṁḍa kalesu ||55||
ทรงตรัสว่าจะยกราชสมบัติให้ แต่กลับประทานป่าให้แทน ข้าพเจ้าไม่รู้สึกเศร้าโศกแม้แต่น้อย แต่หากปราศจากพระองค์ ภารตะ พระราชา และประชาชนทั้งหลายจักได้รับความเจ็บปวดอย่างรุนแรง
เจาปาอี 56.1-4
जौं केवल पितु आयसु ताता।तौ जनि जाहु जानि बड़ि माता।।
जौं पितु मातु कहेउ बन जाना।तौं कानन सत अवध समाना।।
पितु बनदेव मातु बनदेवी।खग मृग चरन सरोरुह सेवी।।
अंतहुँ उचित नृपहि बनबासू।बय बिलोकि हियँ होइ हराँसू।।
बड़भागी बनु अवध अभागी।जो रघुबंसतिलक तुम्ह त्यागी।।
जौं सुत कहौ संग मोहि लेहू।तुम्हरे हृदयँ होइ संदेहू।।
पूत परम प्रिय तुम्ह सबही के।प्रान प्रान के जीवन जी के।।
ते तुम्ह कहहु मातु बन जाऊँ।मैं सुनि बचन बैठि पछिताऊँ।।
jauṁ kevala pitu āyasu tātā |tau jani jāhu jāni baṛi mātā ||
jauṁ pitu mātu kaheu bana jānā |tauṁ kānana sata avadha samānā ||
pitu banadeva mātu banadevī |khaga mṛga carana saroruha sevī ||
aṁtahũ ucita nṛpahi banabāsū |baya biloki hiyã hoi harā̃sū ||
baṛabhāgī banu avadha abhāgī |jo raghubaṁsatilaka tumha tyāgī ||
jauṁ suta kahau saṁga mohi lehū |tumhare hṛdayã hoi saṁdehū ||
pūta parama priya tumha sabahī ke |prāna prāna ke jīvana jī ke ||
te tumha kahahu mātu bana jāū̃ |maiṁ suni bacana baiṭhi pachitāū̃ ||
หากเป็นเพียงคำสั่งของพ่อ ลูกรัก อย่าไปเลย แต่จงถือมารดาให้สูงกว่า แต่หากทั้งพ่อและแม่ตรัสให้ไปป่า ป่าก็เท่ากับอโยธยาเป็นร้อยเท่าสำหรับเจ้า เทพแห่งป่าจะเป็นพ่อของเจ้า เทพธิดาแห่งป่าจะเป็นแม่ของเจ้า นกและกวางจะรับใช้เท้าบัวของเจ้า ในที่สุดก็เหมาะสมที่กษัตริย์จะอาศัยในป่า แต่เมื่อข้าพเจ้าเห็นวัยอันอ่อนน้อยของเจ้า หัวใจของข้าพเจ้าก็ว้าวุ่น ป่าเป็นผู้มีบุญมงคล และอโยธยาเป็นผู้อัปภาค ถ้าเจ้าผู้เป็นมงกุฎแห่งวงศ์รฆุทอดทิ้งมัน ถ้าข้าพเจ้ากล่าวว่า ลูกรัก จงพาข้าพเจ้าไปด้วย ความสงสัยอาจเกิดขึ้นในใจของเจ้า ลูกรัก เจ้าเป็นที่รักยิ่งของทุกคน เป็นชีวิตแห่งชีวิตของเรา เป็นชีวิตแห่งจิตวิญญาณ ทว่าเจ้ากล่าวว่า มารดา ข้าพเจ้าจะไปป่า และเมื่อได้ฟังคำของเจ้า ข้าพเจ้านั่งลงและโศกเศร้า
โทหา 56
यह बिचारि नहिं करउँ हठ झूठ सनेहु बढ़ाइ।मानि मातु कर नात बलि सुरति बिसरि जनि जाइ।।56।।
yaha bicāri nahiṁ karaũ haṭha jhūṭha sanehu baṛhāi |māni mātu kara nāta bali surati bisari jani jāi ||56||
คิดพิจารณาดังนี้แล้ว ข้าพเจ้าไม่ขืนยืนกราน และไม่แสร้งแสดงความรักโดยกล่าวเกินจริง ข้าพเจ้าถวายตัวเป็นเครื่องบูชายัญ ทรงยอมรับว่าข้าพเจ้าเป็นมารดา และทรงระลึกถึงความผูกพันนั้นไว้ อย่าทรงลืมข้าพเจ้าแล้วเสด็จไปเลย
เจาปาอี 57.1-4
देव पितर सब तुन्हहि गोसाई।राखहुँ पलक नयन की नाई।।
अवधि अंबु प्रिय परिजन मीना।तुम्ह करुनाकर धरम धुरीना।।
अस बिचारि सोइ करहु उपाई।सबहि जिअत जेहिं भेंटेहु आई।।
जाहु सुखेन बनहि बलि जाऊँ।करि अनाथ जन परिजन गाऊँ।।
सब कर आजु सुकृत फल बीता।भयउ कराल कालु बिपरीता।।
बहुबिधि बिलपि चरन लपटानी।परम अभागिनि आपुहि जानी।।
दारुन दुसह दाहु उर ब्यापा।बरनि न जाहिं बिलाप कलापा।।
राम उठाइ मातु उर लाई।कहि मृदु बचन बहुरि समुझाई।।
deva pitara saba tunhahi gosāī |rākhahũ palaka nayana kī nāī ||
avadhi aṁbu priya parijana mīnā |tumha karunākara dharama dhurīnā ||
asa bicāri soi karahu upāī |sabahi jiata jehiṁ bheṁṭehu āī ||
jāhu sukhena banahi bali jāū̃ |kari anātha jana parijana gāū̃ ||
saba kara āju sukṛta phala bītā |bhayau karāla kālu biparītā ||
bahubidhi bilapi carana lapaṭānī |parama abhāgini āpuhi jānī ||
dāruna dusaha dāhu ura byāpā |barani na jāhiṁ bilāpa kalāpā ||
rāma uṭhāi mātu ura lāī |kahi mṛdu bacana bahuri samujhāī ||
ขอให้เทพทั้งหลายและบรรพบุรุษทั้งปวงรักษาท่านไว้ ข้าแต่องค์พระผู้เป็นเจ้าของหม่อมฉัน ดังที่เปลือกตารักษาดวงตาไว้ กำหนดเวลาเนรเทศนั้นดุจน้ำ และญาติพี่น้องผู้เป็นที่รักของท่านดุจปลาในน้ำนั้น ท่านเป็นแหล่งแห่งความเมตตาและทรงแบกภาระแห่งธรรมะ โปรดพิจารณาเช่นนี้แล้วหาอุบายอย่างใดอย่างหนึ่ง เพื่อท่านจะได้กลับมาพบทุกคนในขณะที่ยังมีชีวิตอยู่ จงไปยังป่าอย่างมีความสุขเถิด หม่อมฉันยอมสละชีพเพื่อท่าน แม้ท่านจะปล่อยให้ผู้รับใช้ ญาติพี่น้อง และชาวเมืองทั้งหมดเป็นคนไร้ที่พึ่ง วันนี้ผลแห่งบุญกุศลของคนทั้งหลายได้สิ้นไปแล้ว และโชคชะตาอันน่าเกรงขามได้หันเป็นปฏิปักษ์ คร่ำครวญด้วยประการต่างๆ นางกอดเกาะเท้าทั้งสองของพระองค์ ตนเองว่าเป็นสตรีผู้โชคร้ายที่สุด ความเจ็บปวดอันรุนแรงที่ทนมิได้แผ่ซ่านอยู่ในหทัยของนาง คำคร่ำครวญทั้งปวงนั้นไม่อาจพรรณนาได้ พระรามทรงยกพระมารดาขึ้นและกอดแนบไว้กับพระอุระ ตรัสด้วยวาจาอันอ่อนโยนแล้วทรงปลอบพระนางอีกครั้ง
โทหา 57
समाचार तेहि समय सुनि सीय उठी अकुलाइ।जाइ सासु पद कमल जुग बंदि बैठि सिरु नाइ।।57।।
samācāra tehi samaya suni sīya uṭhī akulāi |jāi sāsu pada kamala juga baṁdi baiṭhi siru nāi ||57||
ได้ยินข่าวในขณะนั้น นางสีดาลุกขึ้นด้วยความทุกข์ใจ นางไปนมัสการพระบาทบัวบุบปากของพระสัสสุ พนมมือ และนั่งก้มพระเศียร
เจาปาอี 58.1-4
दीन्हि असीस सासु मृदु बानी।अति सुकुमारि देखि अकुलानी।।
बैठि नमितमुख सोचति सीता।रूप रासि पति प्रेम पुनीता।।
चलन चहत बन जीवननाथू।केहि सुकृती सन होइहि साथू।।
की तनु प्रान कि केवल प्राना।बिधि करतबु कछु जाइ न जाना।।
चारु चरन नख लेखति धरनी।नूपुर मुखर मधुर कबि बरनी।।
मनहुँ प्रेम बस बिनती करहीं।हमहि सीय पद जनि परिहरहीं।।
मंजु बिलोचन मोचति बारी।बोली देखि राम महतारी।।
तात सुनहु सिय अति सुकुमारी।सासु ससुर परिजनहि पिआरी।।
dīnhi asīsa sāsu mṛdu bānī |ati sukumāri dekhi akulānī ||
baiṭhi namitamukha socati sītā |rūpa rāsi pati prema punītā ||
calana cahata bana jīvananāthū |kehi sukṛtī sana hoihi sāthū ||
kī tanu prāna ki kevala prānā |bidhi karatabu kachu jāi na jānā ||
cāru carana nakha lekhati dharanī |nūpura mukhara madhura kabi baranī ||
manahũ prema basa binatī karahīṁ |hamahi sīya pada jani pariharahīṁ ||
maṁju bilocana mocati bārī |bolī dekhi rāma mahatārī ||
tāta sunahu siya ati sukumārī |sāsu sasura parijanahi piārī ||
มารดาผัวประสาธิศีลให้ด้วยวาจาอ่อนโยน ทว่าเมื่อเห็นว่านางนั้นบอบบางยิ่งนัก ก็เกิดความกังวล นางสีดาผู้เป็นแหล่งแห่งความงดงาม บริสุทธิ์ในความรักต่อสวามี นั่งก้มหน้าครุ่นคิดอยู่ องค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งชีวิตของหม่อมฉันประสงค์จะเสด็จไปยังป่า ผู้ใดผู้มีบุญจักเป็นเพื่อนเสด็จของพระองค์ จะด้วยกายและปราณด้วยกัน หรือด้วยปราณเพียงอย่างเดียว การกระทำของพระพรหมานั้นย่อมรู้ไม่ได้เลย นางข่วนพื้นดินด้วยเล็บแห่งพระบาทงดงาม อานหูเสียงดังกังวานอย่างไพเราะ ดังที่กวีได้พรรณนาไว้ ราวกับว่าด้วยอำนาจแห่งความรัก จึงทรงอ้อนวอนว่า ขอพระบาทแห่งนางสีดาอย่าได้ทอดทิ้งพวกข้า เมื่อมารดาของพระรามเห็นนางหลั่งน้ำตาจากดวงเนตรอันงดงาม จึงได้กล่าวว่า บุตรเอ๋ยจงฟัง สีดานั้นบอบบางยิ่งนัก และเป็นที่รักของมารดาผัว บิดาผัว และบรรดาญาติมิตรทั้งปวง
โทหา 58
पिता जनक भूपाल मनि ससुर भानुकुल भानु।पति रबिकुल कैरव बिपिन बिधु गुन रूप निधानु।।58।।
pitā janaka bhūpāla mani sasura bhānukula bhānu |pati rabikula kairava bipina bidhu guna rūpa nidhānu ||58||
บิดาของนางคือพระเจ้าชนก อัญมณีแห่งบรรดากษัตริย์ สัสสุระของนางคือดวงอาทิตย์แห่งราชวงศ์สุริยะ และสวามีของนางเป็นคลังแห่งคุณธรรมและความงาม ดั่งพระจันทร์ต่อแปลงกระบี่สุริยวงศ์
เจาปาอี 59.1-4
मैं पुनि पुत्रबधू प्रिय पाई।रूप रासि गुन सील सुहाई।।
नयन पुतरि करि प्रीति बढ़ाई।राखेउँ प्रान जानिकिहिं लाई।।
कलपबेलि जिमि बहुबिधि लाली।सींचि सनेह सलिल प्रतिपाली।।
फूलत फलत भयउ बिधि बामा।जानि न जाइ काह परिनामा।।
पलँग पीठ तजि गोद हिंड़ोरा।सियँ न दीन्ह पगु अवनि कठोरा।।
जिअनमूरि जिमि जोगवत रहऊँ।दीप बाति नहिं टारन कहऊँ।।
सोइ सिय चलन चहति बन साथा।आयसु काह होइ रघुनाथा।।
चंद किरन रस रसिक चकोरी।रबि रुख नयन सकइ किमि जोरी।।
maiṁ puni putrabadhū priya pāī |rūpa rāsi guna sīla suhāī ||
nayana putari kari prīti baṛhāī |rākheũ prāna jānikihiṁ lāī ||
kalapabeli jimi bahubidhi lālī |sīṁci saneha salila pratipālī ||
phūlata phalata bhayau bidhi bāmā |jāni na jāi kāha parināmā ||
palãga pīṭha taji goda hiṁṛorā |siyã na dīnha pagu avani kaṭhorā ||
jianamūri jimi jogavata rahaū̃ |dīpa bāti nahiṁ ṭārana kahaū̃ ||
soi siya calana cahati bana sāthā |āyasu kāha hoi raghunāthā ||
caṁda kirana rasa rasika cakorī |rabi rukha nayana sakai kimi jorī ||
และข้าพเจ้ายังได้รับสีดาเป็นลูกสะใภ้อันเป็นที่รัก เป็นแหล่งแห่งความงดงาม คุณธรรม และอัธยาศัยอันอ่อนโยน ข้าพเจ้าทำนางเป็นแก้วตาของข้าพเจ้าและให้ความรักต่อนางเพิ่มพูน ข้าพเจ้าได้ผูกชีวิตของตนไว้กับชานกี ดุจเถาวัลย์ประทานพร ข้าพเจ้าได้โอบอุ้มนางด้วยวิธีการนานัปการ รดน้ำแห่งความรักและเลี้ยงดูนางมา บัดนี้เมื่อนางกำลังจะเบ่งบานและออกผล พระพรหมกลับเป็นปฏิปักษ์ต่อข้าพเจ้า ไม่อาจทราบได้ว่าผลลัพธ์จะเป็นประการใด ละเตียงและที่นั่งแล้วนางเข้ามาในอุ้งตักของข้าพเจ้าดังเปลไก่ สีดามิได้วางเท้าลงบนพื้นดินอันแข็งกระด้างเลย ข้าพเจ้ารักษานางดังต้นไม้แห่งชีวิต มิเคยสั่งนางให้ตัดไส้ตะเกียงด้วยซ้ำ สีดาผู้นั้นประสงค์จะติดตามท่านไปยังป่า คำสั่งของท่านเป็นประการใด ข้าแต่องค์พระผู้เป็นเจ้าแห่งราคุ นกจักโกผู้ยินดีดื่มรัศมีแห่งพระจันทร์ จะสามารถหันสายตาไปยังพระพักตร์แห่งพระอาทิตย์ได้อย่างไร
โทหา 59
करि केहरि निसिचर चरहिं दुष्ट जंतु बन भूरि।बिष बाटिकाँ कि सोह सुत सुभग सजीवनि मूरि।।59।।
kari kehari nisicara carahiṁ duṣṭa jaṁtu bana bhūri |biṣa bāṭikā̃ ki soha suta subhaga sajīvani mūri ||59||
ช้าง สิงโต อสูร และสัตว์ชั่วร้ายมากมายย่อยไปในป่า โอ้บุตรของข้า สมุนไพรที่งดงามประทานชีวิตจะงามสมควรอยู่ในสวนยาพิษหรือ
Frequently Asked Questions
परंपरा में इन पदों का पाठ ‘धर्म-स्थिरता’ और ‘वियोग-सहन’ की शक्ति देता माना जाता है—विशेषतः पितृ-आज्ञा, सत्य-पालन, और गृहस्थ-धर्म में वैराग्य-बुद्धि जगाने हेतु। अयोध्या काण्ड का श्रवण/पाठ शोक में भी राम-आश्रय (नाम-स्मरण) को दृढ़ करता है।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ (राम-नाम तारक मंत्र) या ‘राम’ नाम-संपुट का प्रयोग किया जाता है; व्रत/अनुष्ठान में ‘सीता-राम’ नाम-संपुट भी प्रचलित है, विशेषकर कौसल्या–सीता प्रसंगों में।
Ask anything about Prakarana 6 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
