Prakarana 5
यह सोपान ‘धर्म-संकट में भक्ति की परख’ है: राज-वैभव का द्वार खुलते ही त्याग का द्वार भी खुलता है। अयोध्या काण्ड में राम का ‘मर्यादा-पुरुषोत्तम’ रूप करुणा, धीरज, और पितृ-आज्ञा-पालन के द्वारा साधक को सिखाता है कि मुक्ति की सीढ़ी घर-गृहस्थी से भागना नहीं, बल्कि आसक्ति का रूपांतरण है—स्वेच्छा से व्रत बनकर आया हुआ वनवास।
ในพระคาถาเหล่านี้ อารมณ์กรุณาของอโยธยากาณฑ์ได้ถึงจุดสูงสุด ทว่าภายในความทุกข์นั้น อารมณ์ธัยรยะ, ความมั่นคงสงบ, ยังส่องสว่างต่อเนื่องดังประทีป ท่ามกลางวาจาอันขมขื่นคดโค้งของไกเกยีและความไร้ซึ่งอำนาจของท้าวทศรถ พระนิสัยอันอ่อนโยนของพระราม, "ผู้ปราศจากโทษทั้งปวง", ได้กลายเป็นศิลาจารึกแห่งภักติ: ภักติแท้คือสิ่งที่ถือการรักษาคำสัตย์เป็นรูปแบบของความรัก ณ ที่นี้ ธรรมะ (การเชื่อฟังพระบัญชาบิดา), นีติ (ธรรมะแห่งการเป็นกษัตริย์), และความกรุณา (ความเคารพต่อพระมารดา) ปะทะกันพร้อมกัน; เครื่องมือกวีของตุลสีได้เปลี่ยนการปะทะนี้ให้เป็นโสปาน, แสดงให้ผู้แสวงหาเห็นว่าภักติมิใช่เพียงอารมณ์ความรู้สึก, แต่เป็นความรักที่ตั้งมั่นในมรรยาทา ภาพรวมของการติเตียนและความทุกข์ของสาธารณชน, ความพินาศทั่วทั้งนคร, การประณามไกเกยี, ได้เพิ่มความสัมพันธ์ของธรรมะสังคม, เพื่อให้สถาปัตยกรรมของกาณฑ์, จาก "บ้าน" สู่ "ป่า", กลายเป็นการเดินทางภายในจากความยึดมั่นสู่ความไม่ยึดมั่น
In this prakarana
People
Verses
เจาปาอี 40.1-4
सूखहिं अधर जरइ सबु अंगू।मनहुँ दीन मनिहीन भुअंगू।।
सरुष समीप दीखि कैकेई।मानहुँ मीचु घरी गनि लेई।।
करुनामय मृदु राम सुभाऊ।प्रथम दीख दुखु सुना न काऊ।।
तदपि धीर धरि समउ बिचारी।पूँछी मधुर बचन महतारी।।
मोहि कहु मातु तात दुख कारन।करिअ जतन जेहिं होइ निवारन।।
सुनहु राम सबु कारन एहू।राजहि तुम पर बहुत सनेहू।।
देन कहेन्हि मोहि दुइ बरदाना।मागेउँ जो कछु मोहि सोहाना।।
सो सुनि भयउ भूप उर सोचू।छाड़ि न सकहिं तुम्हार सँकोचू।।
sūkhahiṁ adhara jarai sabu aṁgū |manahũ dīna manihīna bhuaṁgū ||
saruṣa samīpa dīkhi kaikeī |mānahũ mīcu gharī gani leī ||
karunāmaya mṛdu rāma subhāū |prathama dīkha dukhu sunā na kāū ||
tadapi dhīra dhari samau bicārī |pū̃chī madhura bacana mahatārī ||
mohi kahu mātu tāta dukha kārana |karia jatana jehiṁ hoi nivārana ||
sunahu rāma sabu kārana ehū |rājahi tuma para bahuta sanehū ||
dena kahenhi mohi dui baradānā |māgeũ jo kachu mohi sohānā ||
so suni bhayau bhūpa ura socū |chāṛi na sakahiṁ tumhāra sãkocū ||
ริมฝีปากของพระองค์แห้งผาก ทั้งกายเร่าร้อนราวกับถูกเผา ดังงูตัวหนึ่งที่ตกยาก สูญเสียแก้วมณีบนศีรษะไป เมื่อทอดพระเนตรเห็นไกเกยีผู้เปี่ยมด้วยความโกรธเคืองอยู่ข้างกาย ราวกับเห็นยมราชผู้นับถอยหลังเวลา พระรามทรงมีพระสันดานเมตตากรุณาและอ่อนโยน ไม่เคยทอดพระเนตรเห็นความทุกข์ หรือแม้แต่ทรงสดับมาก่อน ถึงกระนั้นก็ทรงสงบสติ พิจารณากาลเทศะ แล้วตรัสถามมารดาเลี้ยงด้วยวาจาอ่อนโยน มารดาเจ้าเล่าให้ข้าพเจ้าฟังถึงเหตุแห่งความเศร้าโศกของบิดา เพื่อข้าพเจ้าจะได้พยายามขจัดสิ่งนั้นเสีย จงฟังพระราม เหตุทั้งหมดมีดังนี้ กษัตริย์ทรงมีความรักใคร่ต่อพระองค์มาก พระองค์ตรัสว่าจะประทานพรแก่ข้าพเจ้าสองประการ ข้าพเจ้าจึงขอสิ่งที่เป็นที่พอพระทัย เมื่อทรงสดับดังนั้น ความวิตกกังวลก็บังเกิดในพระหฤทัยของกษัตริย์ มิอาจละทิ้งความลังเลเกี่ยวกับพระองค์ได้
โทหา 40
सुत सनेह इत बचनु उत संकट परेउ नरेसु।सकहु न आयसु धरहु सिर मेटहु कठिन कलेसु।।40।।
suta saneha ita bacanu uta saṁkaṭa pareu naresu |sakahu na āyasu dharahu sira meṭahu kaṭhina kalesu ||40||
ด้านหนึ่งคือความรักบุตรของพระราชา อีกด้านหนึ่งคือพระวาจาที่ทรงประทานไว้ พระองค์ตกอยู่ในห้วงคับขัน หากท่านสามารถ จงรับพระบัญชาไว้บนศีรษะ และขจัดความทุกข์ทรมานอันขมขื่นของพระองค์เสีย
เจาปาอี 41.1-4
निधरक बैठि कहइ कटु बानी।सुनत कठिनता अति अकुलानी।।
जीभ कमान बचन सर नाना।मनहुँ महिप मृदु लच्छ समाना।।
जनु कठोरपनु धरें सरीरू।सिखइ धनुषबिद्या बर बीरू।।
सब प्रसंगु रघुपतिहि सुनाई।बैठि मनहुँ तनु धरि निठुराई।।
मन मुसकाइ भानुकुल भानु।रामु सहज आनंद निधानू।।
बोले बचन बिगत सब दूषन।मृदु मंजुल जनु बाग बिभूषन।।
सुनु जननी सोइ सुतु बड़भागी।जो पितु मातु बचन अनुरागी।।
तनय मातु पितु तोषनिहारा।दुर्लभ जननि सकल संसारा।।
nidharaka baiṭhi kahai kaṭu bānī |sunata kaṭhinatā ati akulānī ||
jībha kamāna bacana sara nānā |manahũ mahipa mṛdu laccha samānā ||
janu kaṭhorapanu dhareṁ sarīrū |sikhai dhanuṣabidyā bara bīrū ||
saba prasaṁgu raghupatihi sunāī |baiṭhi manahũ tanu dhari niṭhurāī ||
mana musakāi bhānukula bhānu |rāmu sahaja ānaṁda nidhānū ||
bole bacana bigata saba dūṣana |mṛdu maṁjula janu bāga bibhūṣana ||
sunu jananī soi sutu baṛabhāgī |jo pitu mātu bacana anurāgī ||
tanaya mātu pitu toṣanihārā |durlabha janani sakala saṁsārā ||
นั่งอยู่ที่นั่นโดยไม่ลังเล ไกเกอีกล่าววาจาอันหยาบกระด้าง แม้ความกระด้างหยาบเองยังฟังแล้วเดือดร้อนอย่างยิ่ง ลิ้นเป็นธนู วาจาเป็นลูกศรนานัปการ พระราชาผู้อ่อนโยนดังเป้าหมายที่ถูกเล็ง ราวกับว่าความโหดร้ายสถิตในกาย และกำลังเรียนรู้วิชาธนู กลายเป็นนักธนูผู้กล้าหาญ กล่าวเรื่องราวทั้งหมดแด่พระราม แล้วนั่งอยู่ราวกับความไร้หัวใจสถิตในกาย พระราม ดวงอาทิตย์แห่งวงศ์สุริยะ คลังแห่งความปิติโดยธรรมชาติ ทรงยิ้มในพระทัย ตรัสวาจาปราศจากทุกโทษ อ่อนโยนและไพเราะ ราวกับเป็นเครื่องประดับแห่งวาจา ขอฟัง มารดาเอ๋ย บุตรผู้นั้นเป็นผู้มีบุญมาก ผู้ใฝ่ใจในวาจาของบิดามารดา บุตรผู้ทำให้มารดาและบิดาพึงพอใจ มารดาเอ๋ย หาได้ยากในโลกทั้งปวง
โทหา 41
मुनिगन मिलनु बिसेषि बन सबहि भाँति हित मोर।तेहि महँ पितु आयसु बहुरि संमत जननी तोर।।41।।
munigana milanu biseṣi bana sabahi bhā̃ti hita mora |tehi mahã pitu āyasu bahuri saṁmata jananī tora ||41||
การพบปะกับเหล่ามุนีในป่าเป็นสิ่งพิเศษ และในทุกทางเป็นคุณแก่ข้า ในเรื่องนั้น พระบัญชาของพระบิดามาก่อน และพระมารดาของท่านก็ทรงเห็นชอบด้วย
เจาปาอี 42.1-4
भरत प्रानप्रिय पावहिं राजू।बिधि सब बिधि मोहि सनमुख आजु।।
जों न जाउँ बन ऐसेहु काजा।प्रथम गनिअ मोहि मूढ़ समाजा।।
सेवहिं अरँडु कलपतरु त्यागी।परिहरि अमृत लेहिं बिषु मागी।।
तेउ न पाइ अस समउ चुकाहीं।देखु बिचारि मातु मन माहीं।।
अंब एक दुखु मोहि बिसेषी।निपट बिकल नरनायकु देखी।।
थोरिहिं बात पितहि दुख भारी।होति प्रतीति न मोहि महतारी।।
राउ धीर गुन उदधि अगाधू।भा मोहि ते कछु बड़ अपराधू।।
जातें मोहि न कहत कछु राऊ।मोरि सपथ तोहि कहु सतिभाऊ।।
bharata prānapriya pāvahiṁ rājū |bidhi saba bidhi mohi sanamukha āju ||
joṁ na jāũ bana aisehu kājā |prathama gania mohi mūṛha samājā ||
sevahiṁ arãḍu kalapataru tyāgī |parihari amṛta lehiṁ biṣu māgī ||
teu na pāi asa samau cukāhīṁ |dekhu bicāri mātu mana māhīṁ ||
aṁba eka dukhu mohi biseṣī |nipaṭa bikala naranāyaku dekhī ||
thorihiṁ bāta pitahi dukha bhārī |hoti pratīti na mohi mahatārī ||
rāu dhīra guna udadhi agādhū |bhā mohi te kachu baṛa aparādhū ||
jāteṁ mohi na kahata kachu rāū |mori sapatha tohi kahu satibhāū ||
ภรตะผู้เป็นที่รักยิ่งชีวิตของข้าพเจ้าจะได้รับราชสมบัติ วันนี้พระเจ้ากรุณาทรงเมตตาข้าพเจ้าในทุกทาง หากข้าพเจ้าไม่เสด็จไปป่าเพื่อกิจการเช่นนี้ ก็จงนับข้าพเจ้าเป็นประมุขแห่งหมู่คนพาล ผู้ที่ละทิ้งต้นกัลปพฤกษ์แล้วไปเลี้ยงดูต้นอารัณฑ์ ผู้ที่ทิ้งอมฤตแล้วขอยาพิษ แม้แต่คนเหล่านั้นก็ไม่ปล่อยโอกาสเช่นนี้ให้ผ่านไป จงพิจารณาเรื่องนี้ในใจของท่านแม่ แม่ ความเศร้าโศกหนึ่งกดดันข้าพเจ้าเป็นพิเศษ ข้าพเจ้าเห็นพระราชาทรงหม่นหมองอย่างยิ่ง ข้าพเจ้าไม่อาจเชื่อได้ แม่ ว่าบิดาของข้าพเจ้าจะทรงเศร้าโศกหนักหนาเพียงเพราะเรื่องเล็กน้อยเช่นนี้ พระราชาทรงมั่นคงเป็นมหาสมุทรไร้ก้นแห่งคุณธรรม ข้าพเจ้าต้องได้กระทำความผิดใหญ่หลวงบางประการ เพราะเหตุนั้นพระราชาจึงมิได้ตรัสสิ่งใดแก่ข้าพเจ้า ข้าพเจ้าขอสาบานให้ท่านเล่าความจริงแก่ข้าพเจ้า
โทหา 42
सहज सरल रघुबर बचन कुमति कुटिल करि जान।चलइ जोंक जल बक्रगति जद्यपि सलिलु समान।।42।।
sahaja sarala raghubara bacana kumati kuṭila kari jāna |calai joṁka jala bakragati jadyapi salilu samāna ||42||
คำของพระรามผู้เป็นยอดแห่งราชวงศ์รคู เป็นคำที่เป็นธรรมชาติและตรงไปตรงมา แต่พระมเหสีผู้มีจิตชั่วร้ายกลับเข้าใจว่าคดเคี้ยว เหมือนปลิงที่คลานเป็นเส้นคดเคี้ยวไปในน้ำ ทั้งที่น้ำนั้นเรียบเนียนเหมือนกันทุกแห่ง
เจาปาอี 43.1-4
रहसी रानि राम रुख पाई।बोली कपट सनेहु जनाई।।
सपथ तुम्हार भरत कै आना।हेतु न दूसर मै कछु जाना।।
तुम्ह अपराध जोगु नहिं ताता।जननी जनक बंधु सुखदाता।।
राम सत्य सबु जो कछु कहहू।तुम्ह पितु मातु बचन रत अहहू।।
पितहि बुझाइ कहहु बलि सोई।चौथेंपन जेहिं अजसु न होई।।
तुम्ह सम सुअन सुकृत जेहिं दीन्हे।उचित न तासु निरादरु कीन्हे।।
लागहिं कुमुख बचन सुभ कैसे।मगहँ गयादिक तीरथ जैसे।।
रामहि मातु बचन सब भाए।जिमि सुरसरि गत सलिल सुहाए।।
rahasī rāni rāma rukha pāī |bolī kapaṭa sanehu janāī ||
sapatha tumhāra bharata kai ānā |hetu na dūsara mai kachu jānā ||
tumha aparādha jogu nahiṁ tātā |jananī janaka baṁdhu sukhadātā ||
rāma satya sabu jo kachu kahahū |tumha pitu mātu bacana rata ahahū ||
pitahi bujhāi kahahu bali soī |cautheṁpana jehiṁ ajasu na hoī ||
tumha sama suana sukṛta jehiṁ dīnhe |ucita na tāsu nirādaru kīnhe ||
lāgahiṁ kumukha bacana subha kaise |magahã gayādika tīratha jaise ||
rāmahi mātu bacana saba bhāe |jimi surasari gata salila suhāe ||
พระราชินีทรงปลื้มปิติเมื่อเห็นความน้อมของพระราม แล้วตรัสด้วยความรักอันหลอกลวง ข้าขอสาบานด้วยพระองค์และด้วยการกลับมาของภรต ข้าไม่รู้เหตุอื่นใดเลย พ่อหนูไม่มีความผิดเหมาะสมแต่ประการใด ท่านเป็นผู้ให้ความสุขแก่มารดา บิดา และพี่น้อง พระราม ทุกพระวาจาที่พระองค์ตรัสเป็นความจริง พระองค์ทรงมั่นคงในวาจาของพระบิดามารดา ขอทรงโน้มน้าวพระบิดาแล้วตรัสเพียงสิ่งที่จะไม่นำความอัปยศมาสู่พระองค์ในระยะที่สี่แห่งชีวิต ผู้ใดได้รับบุตรผู้มีบุญเช่นพระองค์ ย่อมไม่สมควรที่จะดูถูกผู้นั้น วาจาจากปากอันชั่วร้ายจะเป็นที่พอใจได้อย่างไร เปรียบดังติรถะคยาและอื่นๆ ในมคธ ซึ่งเป็นที่ศักดิ์สิทธิ์ในนามแต่ตั้งอยู่ในแคว้นนั้น แต่วาจาทั้งปวงของพระมารดาเป็นที่โปรดของพระราม ดังน้ำที่ไหลลงสู่แม่น้ำคงคาย่อมบริสุทธิ์และงดงาม
โทหา 43
गइ मुरुछा रामहि सुमिरि नृप फिरि करवट लीन्ह।सचिव राम आगमन कहि बिनय समय सम कीन्ह।।43।।
gai muruchā rāmahi sumiri nṛpa phiri karavaṭa līnha |saciva rāma āgamana kahi binaya samaya sama kīnha ||43||
ความเมื่อยลี้หายไปจากพระองค์เมื่อทรงระลึกถึงพระราม และพระราชาทรงพลิกกายตะแคงข้าง องครักษ์ทรงแจ้งข่าวการเสด็จมาของพระรามและทรงทูลวิงวอนด้วยความนอบน้อมตามโอกาสอันสมควร
เจาปาอี 44.1-4
अवनिप अकनि रामु पगु धारे।धरि धीरजु तब नयन उघारे।।
सचिवँ सँभारि राउ बैठारे।चरन परत नृप रामु निहारे।।
लिए सनेह बिकल उर लाई।गै मनि मनहुँ फनिक फिरि पाई।।
रामहि चितइ रहेउ नरनाहू।चला बिलोचन बारि प्रबाहू।।
सोक बिबस कछु कहै न पारा।हृदयँ लगावत बारहिं बारा।।
बिधिहि मनाव राउ मन माहीं।जेहिं रघुनाथ न कानन जाहीं।।
सुमिरि महेसहि कहइ निहोरी।बिनती सुनहु सदासिव मोरी।।
आसुतोष तुम्ह अवढर दानी।आरति हरहु दीन जनु जानी।।
avanipa akani rāmu pagu dhāre |dhari dhīraju taba nayana ughāre ||
sacivã sãbhāri rāu baiṭhāre |carana parata nṛpa rāmu nihāre ||
lie saneha bikala ura lāī |gai mani manahũ phanika phiri pāī ||
rāmahi citai raheu naranāhū |calā bilocana bāri prabāhū ||
soka bibasa kachu kahai na pārā |hṛdayã lagāvata bārahiṁ bārā ||
bidhihi manāva rāu mana māhīṁ |jehiṁ raghunātha na kānana jāhīṁ ||
sumiri mahesahi kahai nihorī |binatī sunahu sadāsiva morī ||
āsutoṣa tumha avaḍhara dānī |ārati harahu dīna janu jānī ||
เมื่อกษัตริย์ทรงทราบว่าพระรามเสด็จมาแล้ว จึงทรงกล้าขึ้นและเปิดพระเนตร ราชเสวามีทรงพยุงกษัตริย์ให้ประทับนั่ง และกษัตริย์ทอดพระเนตรเห็นพระรามกราบอยู่เท้าพระบาท ทรงเปี่ยมด้วยความรัก ทรงกอดพระรามไว้ที่พระอุระด้วยความเจ็บปวด เหมือนงูที่ได้มณะคืนมาอีกครั้ง กษัตริย์ทรงจ้องมองพระรามอยู่ น้ำตาไหลเป็นสายจากพระเนตร ทรงหมดสติกับความเศร้า ตรัสไม่ได้สักคำ แต่ทรงกอดพระรามไว้ที่พระอุระครั้งแล้วครั้ง ในพระทัย กษัตริย์ทรงอธิษฐานต่อพระพรหม ขอให้พระราฆุนาถไม่ต้องเสด็จไปป่า ทรงระลึกถึงพระมเหศวร จึงทรงวิงวอนว่า สทาศิวะ โปรดฟังคำอ้อนวอนของข้าพระพุทธเจ้า พระองค์ทรงโปรดปรานโดยง่ายและทรงเอื้อเฟื้อ ประทานโดยไม่เลือกผู้รับ ทรงทราบว่าข้าพระพุทธเจ้าเป็นผู้น้อยผู้ไร้ โปรดขจัดความทุกข์ของข้าพระพุทธเจ้าเถิด
โทหา 44
तुम्ह प्रेरक सब के हृदयँ सो मति रामहि देहु।बचनु मोर तजि रहहि घर परिहरि सीलु सनेहु।।44।।
tumha preraka saba ke hṛdayã so mati rāmahi dehu |bacanu mora taji rahahi ghara parihari sīlu sanehu ||44||
ท่านเป็นผู้บันดาลใจในหัวใจของคนทั้งปวง ขอให้พระรามมีความคิดเช่นนี้ คือละทิ้งถ้อยคำของข้าพเจ้า สละความอ่อนโยนและความรัก แล้วอยู่ ณ บ้าน
เจาปาอี 45.1-4
अजसु होउ जग सुजसु नसाऊ।नरक परौ बरु सुरपुरु जाऊ।।
सब दुख दुसह सहावहु मोही।लोचन ओट रामु जनि होंही।।
अस मन गुनइ राउ नहिं बोला।पीपर पात सरिस मनु डोला।।
रघुपति पितहि प्रेमबस जानी।पुनि कछु कहिहि मातु अनुमानी।।
देस काल अवसर अनुसारी।बोले बचन बिनीत बिचारी।।
तात कहउँ कछु करउँ ढिठाई।अनुचितु छमब जानि लरिकाई।।
अति लघु बात लागि दुखु पावा।काहुँ न मोहि कहि प्रथम जनावा।।
देखि गोसाइँहि पूँछिउँ माता।सुनि प्रसंगु भए सीतल गाता।।
ajasu hou jaga sujasu nasāū |naraka parau baru surapuru jāū ||
saba dukha dusaha sahāvahu mohī |locana oṭa rāmu jani hoṁhī ||
asa mana gunai rāu nahiṁ bolā |pīpara pāta sarisa manu ḍolā ||
raghupati pitahi premabasa jānī |puni kachu kahihi mātu anumānī ||
desa kāla avasara anusārī |bole bacana binīta bicārī ||
tāta kahaũ kachu karaũ ḍhiṭhāī |anucitu chamaba jāni larikāī ||
ati laghu bāta lāgi dukhu pāvā |kāhũ na mohi kahi prathama janāvā ||
dekhi gosāĩhi pū̃chiũ mātā |suni prasaṁgu bhae sītala gātā ||
ขอให้มีความอัปยศในโลก และให้ชื่อดีของข้าพเจ้าพินาศไป ขอให้ข้าพเจ้าตกนรกยังดีกว่าไปเมืองทวยเทพ ขอให้ข้าพเจ้าทนทุกข์ทุกอย่างที่ทนไม่ได้ แต่อย่าให้พระรามหายไปจากสายตาของข้าพเจ้าเลย ดังนี้ พระราชาทรงตรึกตรองในพระทัยและมิได้ตรัส พระทัยของพระองค์สั่นเทิ้มดังใบต้นปิปผล ทรงทราบว่าพระบิดาทรงถูกครอบงำด้วยความรัก และทรงระลึกถึงพระมารดา องค์พระภูมิแห่งราชวงศ์รฆุจึงตรัสอีกครั้ง ทรงตรัสวาจาอ่อนโยนด้วยความรอบคอบ สมควรแก่สถานที่ กาลเวลา และโอกาส บิดาผู้เจ้า ข้าพเจ้าจักกล่าวบางสิ่งและถือความกล้าหาญ ขออภัยในสิ่งที่ไม่สมควร โปรดทราบว่าข้าพเจ้าเป็นเพียงเด็ก พระองค์ทรงได้รับความเศร้าโศกเพราะเรื่องเล็กน้อยมาก ไม่มีผู้ใดบอกข้าพเจ้าเป็นคนแรก เมื่อเห็นพระบิดา ข้าพเจ้าได้ถามพระมารดา และเมื่อได้ฟังเรื่องราวทั้งหมด กายของข้าพเจ้าก็เย็นสงบ
โทหา 45
मंगल समय सनेह बस सोच परिहरिअ तात।आयसु देइअ हरषि हियँ कहि पुलके प्रभु गात।।45।।
maṁgala samaya saneha basa soca pariharia tāta |āyasu deia haraṣi hiyã kahi pulake prabhu gāta ||45||
"บิดาเจ้าข้า ในเวลาอันเป็นมงคลนี้ จงละความกังวลที่เกิดแต่ความรักเสีย และจงมีพระทัยปีติยินดีประทานพระบัญชาแด่ข้าพระองค์เถิด" กล่าวเช่นนี้แล้ว พระวรกายขององค์พระผู้เป็นเจ้าก็ซาบซ่านด้วยความปีติยินดี
เจาปาอี 46.1-4
धन्य जनमु जगतीतल तासू।पितहि प्रमोदु चरित सुनि जासू।।
चारि पदारथ करतल ताकें।प्रिय पितु मातु प्रान सम जाकें।।
आयसु पालि जनम फलु पाई।ऐहउँ बेगिहिं होउ रजाई।।
बिदा मातु सन आवउँ मागी।चलिहउँ बनहि बहुरि पग लागी।।
अस कहि राम गवनु तब कीन्हा।भूप सोक बसु उतरु न दीन्हा।।
नगर ब्यापि गइ बात सुतीछी।छुअत चढ़ी जनु सब तन बीछी।।
सुनि भए बिकल सकल नर नारी।बेलि बिटप जिमि देखि दवारी।।
जो जहँ सुनइ धुनइ सिरु सोई।बड़ बिषादु नहिं धीरजु होई।।
dhanya janamu jagatītala tāsū |pitahi pramodu carita suni jāsū ||
cāri padāratha karatala tākeṁ |priya pitu mātu prāna sama jākeṁ ||
āyasu pāli janama phalu pāī |aihaũ begihiṁ hou rajāī ||
bidā mātu sana āvaũ māgī |calihaũ banahi bahuri paga lāgī ||
asa kahi rāma gavanu taba kīnhā |bhūpa soka basu utaru na dīnhā ||
nagara byāpi gai bāta sutīchī |chuata caṛhī janu saba tana bīchī ||
suni bhae bikala sakala nara nārī |beli biṭapa jimi dekhi davārī ||
jo jahã sunai dhunai siru soī |baṛa biṣādu nahiṁ dhīraju hoī ||
ชาติภพของผู้ใดที่บิดายินดีเมื่อได้ฟังกิจการของท่าน ชาติภพนั้นเป็นมงคลบนพื้นแผ่นดินโลก ผลแห่งชีวิตทั้งสี่ประการอยู่ในอุ้งมือของผู้ที่บิดามารดาเป็นที่รักดังชีวิตของตน ข้าพระองค์จะรักษาพระบัญชาแล้วย่อมได้รับผลแห่งการเกิด และจักกลับมาโดยเร็วหากเป็นพระประสงค์ ข้าพระองค์จักไปขอลามารดา แล้วจักกลับมากราบแทบพระบาทอีกครั้งแล้วเสด็จไปยังป่า กล่าวดังนี้แล้ว พระรามจึงเสด็จจากไป ส่วนพระราชาผู้ถูกความโศกครอบงำ มิได้ตรัสตอบประการใด ข่าวร้ายแพร่กระจายไปทั่วพระนคร ดังว่าแมงป่องได้กัดแล้วพิษแล่นเข้าทั่วสรรพางค์กาย บรรดาชายหญิงทั้งปวงได้ฟังแล้วย่อมเศร้าโศก ดังเถาวัลย์และต้นไม้เมื่อเห็นไฟป่า ผู้ใดได้ยินอยู่ ณ ที่ใด ผู้นั้นก็ตีศีรษะ ความเศร้าโศกยิ่งใหญ่และไม่มีผู้ใดอดกลั้นได้
โทหา 46
मुख सुखाहिं लोचन स्रवहिं सोकु न हृदयँ समाइ।मनहुँ करुन रस कटकई उतरी अवध बजाइ।।46।।
mukha sukhāhiṁ locana sravahiṁ soku na hṛdayã samāi |manahũ karuna rasa kaṭakaī utarī avadha bajāi ||46||
ปากของพวกเขาแห้งผาก ดวงตาไหลน้ำตา ความเศร้าโศกไม่อาจกลั่นกลืนอยู่ในหัวใจได้ ดังทว่ากองทัพแห่งความเวทนาได้ลงมายังอโยธยาพร้อมกับตีกลองรบ
เจาปาอี 47.1-4
मिलेहि माझ बिधि बात बेगारी।जहँ तहँ देहिं कैकेइहि गारी।।
एहि पापिनिहि बूझि का परेऊ।छाइ भवन पर पावकु धरेऊ।।
निज कर नयन काढ़ि चह दीखा।डारि सुधा बिषु चाहत चीखा।।
कुटिल कठोर कुबुद्धि अभागी।भइ रघुबंस बेनु बन आगी।।
पालव बैठि पेड़ु एहिं काटा।सुख महुँ सोक ठाटु धरि ठाटा।।
सदा रामु एहि प्रान समाना।कारन कवन कुटिलपनु ठाना।।
सत्य कहहिं कबि नारि सुभाऊ।सब बिधि अगहु अगाध दुराऊ।।
निज प्रतिबिंबु बरुकु गहि जाई।जानि न जाइ नारि गति भाई।।
milehi mājha bidhi bāta begārī |jahã tahã dehiṁ kaikeihi gārī ||
ehi pāpinihi būjhi kā pareū |chāi bhavana para pāvaku dhareū ||
nija kara nayana kāṛhi caha dīkhā |ḍāri sudhā biṣu cāhata cīkhā ||
kuṭila kaṭhora kubuddhi abhāgī |bhai raghubaṁsa benu bana āgī ||
pālava baiṭhi peṛu ehiṁ kāṭā |sukha mahũ soka ṭhāṭu dhari ṭhāṭā ||
sadā rāmu ehi prāna samānā |kārana kavana kuṭilapanu ṭhānā ||
satya kahahiṁ kabi nāri subhāū |saba bidhi agahu agādha durāū ||
nija pratibiṁbu baruku gahi jāī |jāni na jāi nāri gati bhāī ||
ขณะที่ทุกสิ่งกำลังสมประโยชน์โดยสมบูรณ์ พรหมลิขิตก็ทำให้เรื่องเสียไป และทั่วทุกแห่งผู้คนเริ่มตำหนิด่าทอไคเกยี หญิงผู้มีบาปนี้นึกอะไรอยู่ ที่มุงหลังคาบ้านแล้วจึงจุดไฟเผามันเสียเอง ด้วยมือของตนเองเธอถอนตาออกทั้งที่ยังปรารถนาจะมองเห็น ทิ้งอมฤตไปแล้วยังปรารถนาจะลิ้มรสยาพิษ คดเหี้ยม ใจแข็ง มีจิตชั่ว และโชคร้าย เธอกลายเป็นไฟในป่าไผ่แห่งตระกูลรฆุ นั่งอยู่บนกิ่งไม้ กลับตัดต้นไม้นั้นเสีย ท่ามกลางความสุขเธอได้วางแผนแห่งความโศกเศร้า พระรามทรงเป็นที่รักยิ่งของเธอเสมอมาดังชีวิตของตน ด้วยเหตุใดเธอจึงตั้งใจไว้ในความคดเคืองเช่นนี้ กวีกล่าวจริงว่า นิสัยของหญิงนั้นไม่อาจหยั่งรู้ได้โดยวิถีใด ๆ เป็นสิ่งลึกลับและซ่อนเร้น อาจจะจับเงาของตนเองได้บ้างก็เป็นได้ แต่ดูก่อนพี่น้อง ความประพฤติของหญิงนั้นไม่อาจรู้ได้
โทหา 47
काह न पावकु जारि सक का न समुद्र समाइ।का न करै अबला प्रबल केहि जग कालु न खाइ।।47।।
kāha na pāvaku jāri saka kā na samudra samāi |kā na karai abalā prabala kehi jaga kālu na khāi ||47||
ไฟใดไม่อาจเผาไหม้ มหาสมุทรใดไม่อาจกลืนกิน หญิงผู้อ่อนแอจะกระทำสิ่งใดไม่ได้เมื่อนางมีกำลัง สิ่งใดในโลกนี้ไม่ถูกกาลเวลากลืนกิน
เจาปาอี 48.1-4
का सुनाइ बिधि काह सुनावा।का देखाइ चह काह देखावा।।
एक कहहिं भल भूप न कीन्हा।बरु बिचारि नहिं कुमतिहि दीन्हा।।
जो हठि भयउ सकल दुख भाजनु।अबला बिबस ग्यानु गुनु गा जनु।।
एक धरम परमिति पहिचाने।नृपहि दोसु नहिं देहिं सयाने।।
सिबि दधीचि हरिचंद कहानी।एक एक सन कहहिं बखानी।।
एक भरत कर संमत कहहीं।एक उदास भायँ सुनि रहहीं।।
कान मूदि कर रद गहि जीहा।एक कहहिं यह बात अलीहा।।
सुकृत जाहिं अस कहत तुम्हारे।रामु भरत कहुँ प्रानपिआरे।।
kā sunāi bidhi kāha sunāvā |kā dekhāi caha kāha dekhāvā ||
eka kahahiṁ bhala bhūpa na kīnhā |baru bicāri nahiṁ kumatihi dīnhā ||
jo haṭhi bhayau sakala dukha bhājanu |abalā bibasa gyānu gunu gā janu ||
eka dharama paramiti pahicāne |nṛpahi dosu nahiṁ dehiṁ sayāne ||
sibi dadhīci haricaṁda kahānī |eka eka sana kahahiṁ bakhānī ||
eka bharata kara saṁmata kahahīṁ |eka udāsa bhāyã suni rahahīṁ ||
kāna mūdi kara rada gahi jīhā |eka kahahiṁ yaha bāta alīhā ||
sukṛta jāhiṁ asa kahata tumhāre |rāmu bharata kahũ prānapiāre ||
พรหมลิขิตให้พวกเขาได้ยินอะไร และได้บอกพวกเขาอะไร ต้องการให้พวกเขาเห็นอะไร และได้ให้พวกเขาเห็นอะไรแล้ว บางคนกล่าวว่า กษัตริย์ทรงกระทำไม่เหมาะสม ทรงประทานพรแด่หญิงผู้มีจิตชั่วโดยมิได้ทรงตรึกตรองให้รอบคอบ ด้วยความดื้อดึงของพระองค์ พระองค์ทรงกลายเป็นภาชนะแห่งความทุกข์ทั้งปวง ไร้ซึ่งอำนาจต่อหน้าหญิง ราวกับปัญญาและคุณธรรมของพระองค์ได้สูญไป บางคนผู้รู้ซึ่งความหมายแห่งธรรมะอย่างถ้วนถี่ และเป็นผู้มีปัญญา มิได้กล่าวโทษกษัตริย์ เรื่องราวของศิพิ ทธิจิ และหริศจันทร พวกเขาเล่าให้กันฟังโดยละเอียดทีละเรื่อง บางคนกล่าวว่าภรตะยอมรับในเรื่องนี้ บางคนนั่งฟังด้วยใจเฉยเมย บางคนอุดหูด้วยมือและกัดลิ้น กล่าวว่า เรื่องนี้เป็นเท็จ บุญของท่านสูญไปเพราะกล่าวเช่นนี้ พระรามทรงเป็นที่รักของภรตะดั่งชีวิตของพระองค์
โทหา 48
चंदु चवै बरु अनल कन सुधा होइ बिषतूल।सपनेहुँ कबहुँ न करहिं किछु भरतु राम प्रतिकूल।।48।।
caṁdu cavai baru anala kana sudhā hoi biṣatūla |sapanehũ kabahũ na karahiṁ kichu bharatu rāma pratikūla ||48||
จันทราจงส่งประกายไฟรัวตก และน้ำอมฤตจงกลายเป็นยาพิษ ทว่าภารตะจะไม่ทำสิ่งใดที่ขัดต่อราม แม้แต่ในความฝันก็ตาม
เจาปาอี 49.1-4
एक बिधातहिं दूषनु देंहीं।सुधा देखाइ दीन्ह बिषु जेहीं।।
खरभरु नगर सोचु सब काहू।दुसह दाहु उर मिटा उछाहू।।
बिप्रबधू कुलमान्य जठेरी।जे प्रिय परम कैकेई केरी।।
लगीं देन सिख सीलु सराही।बचन बानसम लागहिं ताही।।
भरतु न मोहि प्रिय राम समाना।सदा कहहु यहु सबु जगु जाना।।
करहु राम पर सहज सनेहू।केहिं अपराध आजु बनु देहू।।
कबहुँ न कियहु सवति आरेसू।प्रीति प्रतीति जान सबु देसू।।
कौसल्याँ अब काह बिगारा।तुम्ह जेहि लागि बज्र पुर पारा।।
eka bidhātahiṁ dūṣanu deṁhīṁ |sudhā dekhāi dīnha biṣu jehīṁ ||
kharabharu nagara socu saba kāhū |dusaha dāhu ura miṭā uchāhū ||
biprabadhū kulamānya jaṭherī |je priya parama kaikeī kerī ||
lagīṁ dena sikha sīlu sarāhī |bacana bānasama lāgahiṁ tāhī ||
bharatu na mohi priya rāma samānā |sadā kahahu yahu sabu jagu jānā ||
karahu rāma para sahaja sanehū |kehiṁ aparādha āju banu dehū ||
kabahũ na kiyahu savati āresū |prīti pratīti jāna sabu desū ||
kausalyā̃ aba kāha bigārā |tumha jehi lāgi bajra pura pārā ||
บางคนตำหนิพระผู้สรรค์ ผู้ทรงแสดงน้ำอมฤตแล้วประทานยาพิษ เมืองทั้งเมืองอลวน ทุกคนเต็มไปด้วยความกังวล ความเจ็บปวดร้อนรนุ่นทนไม่ได้แผ่อยู่ในหัวใจ ความยินดีทั้งหมดมลายหายไป ภรรยาแห่งพราหมณ์ สตรีชราผู้ได้รับเกียรติจากตระกูล ผู้เป็นที่รักยิ่งของไกยเกยี ได้เริ่มให้คำแนะนำ สรรเสริญความดีงามของนางก่อน แต่ถ้อยคำของพวกนางกลับปัดดังลูกศร พระภรตะไม่เป็นที่รักของฉันเท่าพระราม ท่านกล่าวเช่นนี้เสมอ ทั้งโลกย่อมรู้ดี จงแสดงความรักอันเป็นธรรมชาติต่อพระรามเถิด ด้วยความผิดอันใด ท่านจึงส่งพระองค์ไปป่าในวันนี้ ท่านมิเคยริษยาภรรยาอื่น ทั้งแคว้นรู้ซึ้งถึงความรักและความไว้วางใจของท่าน นางเกาสัลยาได้ทำความผิดอันใด ที่ท่านเพื่อนางจึงปล่อยสายฟ้าฟาดลงยังเมือง
โทหา 49
सीय कि पिय सँगु परिहरिहि लखनु कि रहिहहिं धाम।राजु कि भूँजब भरत पुर नृपु कि जिइहि बिनु राम।।49।।
sīya ki piya sãgu pariharihi lakhanu ki rahihahiṁ dhāma |rāju ki bhū̃jaba bharata pura nṛpu ki jiihi binu rāma ||49||
นางสีดาจะทอดทิ้งคนรักของนางหรือ หรือพระลักษมณ์จะประทับอยู่ที่บ้าน พระภรตจะครองราชสมบัติหรือ หรือพระราชาจะทรงพระชนม์อยู่โดยปราศจากพระราม
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह अंश ‘पितृ-भक्ति, वचन-पालन, और संकट में समता’ की सिद्धि देता है; गृहस्थ-साधक के लिए यह पाठ शोक-निवारण, मन-स्थैर्य, तथा ‘धर्म-निर्णय’ की बुद्धि बढ़ाता है—क्योंकि राम के धैर्य का स्मरण स्वयं ‘अशान्त मन’ को शान्त करता है।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-संपुट या ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-संपुट जोड़ा जाता है; वचन-पालन के प्रसंग में कई परंपराएँ ‘राम काजु कीन्हें बिनु मोहि कहाँ विश्राम’ को भी स्मरण-रूप में रखती हैं (स्थानीय परंपरा-भेद संभव)।
Ask anything about Prakarana 5 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
