Prakarana 5
यह सोपान ‘धर्म-संकट में भक्ति की परख’ है: राज-वैभव का द्वार खुलते ही त्याग का द्वार भी खुलता है। अयोध्या काण्ड में राम का ‘मर्यादा-पुरुषोत्तम’ रूप करुणा, धीरज, और पितृ-आज्ञा-पालन के द्वारा साधक को सिखाता है कि मुक्ति की सीढ़ी घर-गृहस्थी से भागना नहीं, बल्कि आसक्ति का रूपांतरण है—स्वेच्छा से व्रत बनकर आया हुआ वनवास।
এই পদসমূহত অযোধ্যা কাণ্ডৰ কৰুণ-ৰস চূড়ান্ত শিখৰত; তথাপি কৰুণাৰ ভিতৰত ‘ধৈৰ্য’ৰ স্থায়ী-ভাৱ (শান্ত-ধীৰতা) দীপকৰ দৰে অবিৰত জ্বলি থাকে। কৈকেয়ীৰ কটুতা (কুটিল-বাক্) আৰু দশৰথৰ অসহায়তাৰ মাজত ৰামৰ মৃদু-স্বভাৱ—‘বিগত সব দোষন’—ভক্তিৰ কসৌটি হয়: সত্য ভক্তি সেই, যি বচন-পালনক প্ৰেমৰ ৰূপ বুলি মানে। ইয়াত ধৰ্ম (পিতৃ-আজ্ঞা), নীতি (ৰাজ-ধৰ্ম), আৰু কৰুণা (মাতৃ-মান) একেলগে সংঘাত কৰে; তুলসীৰ কাব্য-যন্ত্ৰ এই সংঘাতক ‘সো-পান’ কৰি তোলে—সাধকক দেখুৱায়, ঈশ্বৰ-ভক্তি কেৱল আবেগ নহয়, মৰ্যাদাত স্থিত প্ৰেম। লোক-নিন্দা/লোক-শোকৰ সামূহিক চিত্ৰ (নগৰ-ব্যাপী বিষাদ, কৈকেয়ী-নিন্দা) সামাজিক-ধৰ্মৰ ধ্বনি যোগায়; ফলত কাণ্ডৰ স্থাপত্য ‘ঘৰ’ৰ পৰা ‘বন’লৈ—আসক্তিৰ পৰা বৈৰাগ্যলৈ—এটা অন্তৰ্যাত্ৰা হৈ উঠে।
Verses
চৌপাই 40.1-4
सूखहिं अधर जरइ सबु अंगू।मनहुँ दीन मनिहीन भुअंगू।।
सरुष समीप दीखि कैकेई।मानहुँ मीचु घरी गनि लेई।।
करुनामय मृदु राम सुभाऊ।प्रथम दीख दुखु सुना न काऊ।।
तदपि धीर धरि समउ बिचारी।पूँछी मधुर बचन महतारी।।
मोहि कहु मातु तात दुख कारन।करिअ जतन जेहिं होइ निवारन।।
सुनहु राम सबु कारन एहू।राजहि तुम पर बहुत सनेहू।।
देन कहेन्हि मोहि दुइ बरदाना।मागेउँ जो कछु मोहि सोहाना।।
सो सुनि भयउ भूप उर सोचू।छाड़ि न सकहिं तुम्हार सँकोचू।।
sūkhahiṁ adhara jarai sabu aṁgū |manahũ dīna manihīna bhuaṁgū ||
saruṣa samīpa dīkhi kaikeī |mānahũ mīcu gharī gani leī ||
karunāmaya mṛdu rāma subhāū |prathama dīkha dukhu sunā na kāū ||
tadapi dhīra dhari samau bicārī |pū̃chī madhura bacana mahatārī ||
mohi kahu mātu tāta dukha kārana |karia jatana jehiṁ hoi nivārana ||
sunahu rāma sabu kārana ehū |rājahi tuma para bahuta sanehū ||
dena kahenhi mohi dui baradānā |māgeũ jo kachu mohi sohānā ||
so suni bhayau bhūpa ura socū |chāṛi na sakahiṁ tumhāra sãkocū ||
তেওঁৰ ওঁঠ শুকাই আছিল আৰু সমগ্ৰ শৰীৰ জ্বলি আছিল, যেন মূৰৰ পৰা মণি হেৰোৱাই এটা দীন সাপ। ওচৰত কৈকেয়ীক ক্ৰোধেৰে দেখি, যেন তেওঁ মৃত্যু স্বয়ং, মুহূৰ্ত গণি আছে। ৰামৰ স্বভাব কৰুণাময় আৰু কোমল; তেওঁ আগতে দুঃখ দেখা নাই, শুনাও নাই। তথাপি তেওঁ ধৈৰ্য ধাৰণ কৰি, সময় বিবেচনা কৰি, মাকক মধুৰ বাক্যত সোধিলে। "মাক, মোক কোৱা, দেউতাকৰ দুঃখৰ কাৰণ কি, যাতে চেষ্টা কৰিলে সেয়া নিবাৰণ হয়।" "শুনা ৰাম, এই সমগ্ৰ কাৰণ: ৰজাই তোমাৰ ওপৰত বহুত প্ৰেম ৰাখে।" "তেওঁ মোক দুটা বৰদান দিব বুলি কৈছিল, মই যি পছন্দ কৰিছিলোঁ সেয়া বিচাৰিছিলোঁ।" "সেয়া শুনি ৰজাৰ হৃদয়ত চিন্তা উপস্থিত হৈছে; তেওঁ তোমাৰ সম্পৰ্কে সংকোচ এৰি দিব নোৱাৰে।"
দোহা 40
सुत सनेह इत बचनु उत संकट परेउ नरेसु।सकहु न आयसु धरहु सिर मेटहु कठिन कलेसु।।40।।
suta saneha ita bacanu uta saṁkaṭa pareu naresu |sakahu na āyasu dharahu sira meṭahu kaṭhina kalesu ||40||
একফালে পুত্ৰস্নেহ, আনফালে দিয়া বচন, ৰজা চৰম সংকটত পৰিছে। যদি সক্ষম হয়, তেন্তে তেওঁৰ আজ্ঞা মস্তকত ধৰা আৰু তেওঁৰ কঠিন ক্লেশ দূৰ কৰা।
চৌপাই 41.1-4
निधरक बैठि कहइ कटु बानी।सुनत कठिनता अति अकुलानी।।
जीभ कमान बचन सर नाना।मनहुँ महिप मृदु लच्छ समाना।।
जनु कठोरपनु धरें सरीरू।सिखइ धनुषबिद्या बर बीरू।।
सब प्रसंगु रघुपतिहि सुनाई।बैठि मनहुँ तनु धरि निठुराई।।
मन मुसकाइ भानुकुल भानु।रामु सहज आनंद निधानू।।
बोले बचन बिगत सब दूषन।मृदु मंजुल जनु बाग बिभूषन।।
सुनु जननी सोइ सुतु बड़भागी।जो पितु मातु बचन अनुरागी।।
तनय मातु पितु तोषनिहारा।दुर्लभ जननि सकल संसारा।।
nidharaka baiṭhi kahai kaṭu bānī |sunata kaṭhinatā ati akulānī ||
jībha kamāna bacana sara nānā |manahũ mahipa mṛdu laccha samānā ||
janu kaṭhorapanu dhareṁ sarīrū |sikhai dhanuṣabidyā bara bīrū ||
saba prasaṁgu raghupatihi sunāī |baiṭhi manahũ tanu dhari niṭhurāī ||
mana musakāi bhānukula bhānu |rāmu sahaja ānaṁda nidhānū ||
bole bacana bigata saba dūṣana |mṛdu maṁjula janu bāga bibhūṣana ||
sunu jananī soi sutu baṛabhāgī |jo pitu mātu bacana anurāgī ||
tanaya mātu pitu toṣanihārā |durlabha janani sakala saṁsārā ||
নিৰভয়ে বহি কৈকেয়ীয়ে কঠোৰ বাণী ক'লে, শুনি কঠোৰতাই নিজেই অত্যন্ত বিচলিত হ'ল। জিভা আছিল ধনু, বাক্য আছিল বহু তীৰ, আৰু ৰজা, যি কোমল, তেওঁ যেন সেই লক্ষ্য। যেন নিষ্ঠুৰতাই নিজে শৰীৰ ধাৰণ কৰি ধনুৰ্বিদ্যা শিকিছে, হৈ উঠিছে এক শ্ৰেষ্ঠ বীৰ। সমস্ত কথা ৰঘুপতিক শুনালে, বহিল যেন নিৰ্দয়তাই শৰীৰ ধৰিছে। মনতে হাঁহিলে সূৰ্যবংশৰ সূৰ্য, ৰাম, সহজ আনন্দৰ ভাণ্ডাৰ। কথা ক'লে সব দোষমুক্ত, কোমল আৰু মধুৰ, যেন বাক্দেৱীৰ অলংকাৰ। শুনা মা, সেই পুত্ৰ সতয় ভাগ্যবান যি পিতা-মাতাৰ বাক্যত অনুৰাগী। যি পুত্ৰ মাতা-পিতাক তুষ্ট কৰে, মা, তেওঁ সমস্ত সংসাৰত দুৰ্লভ।
দোহা 41
मुनिगन मिलनु बिसेषि बन सबहि भाँति हित मोर।तेहि महँ पितु आयसु बहुरि संमत जननी तोर।।41।।
munigana milanu biseṣi bana sabahi bhā̃ti hita mora |tehi mahã pitu āyasu bahuri saṁmata jananī tora ||41||
বনত মুনিগণৰ সঙ্গত মিলন বিশেষভাৱে মোৰ প্ৰিয়, আৰু সৰ্বপ্ৰকাৰে মোৰ হিতকৰ। তদতিৰিক্ত তাত মোৰ পিতৃৰ আজ্ঞা আছে, আৰু তোমাৰ সন্মতিও, মাতা।
চৌপাই 42.1-4
भरत प्रानप्रिय पावहिं राजू।बिधि सब बिधि मोहि सनमुख आजु।।
जों न जाउँ बन ऐसेहु काजा।प्रथम गनिअ मोहि मूढ़ समाजा।।
सेवहिं अरँडु कलपतरु त्यागी।परिहरि अमृत लेहिं बिषु मागी।।
तेउ न पाइ अस समउ चुकाहीं।देखु बिचारि मातु मन माहीं।।
अंब एक दुखु मोहि बिसेषी।निपट बिकल नरनायकु देखी।।
थोरिहिं बात पितहि दुख भारी।होति प्रतीति न मोहि महतारी।।
राउ धीर गुन उदधि अगाधू।भा मोहि ते कछु बड़ अपराधू।।
जातें मोहि न कहत कछु राऊ।मोरि सपथ तोहि कहु सतिभाऊ।।
bharata prānapriya pāvahiṁ rājū |bidhi saba bidhi mohi sanamukha āju ||
joṁ na jāũ bana aisehu kājā |prathama gania mohi mūṛha samājā ||
sevahiṁ arãḍu kalapataru tyāgī |parihari amṛta lehiṁ biṣu māgī ||
teu na pāi asa samau cukāhīṁ |dekhu bicāri mātu mana māhīṁ ||
aṁba eka dukhu mohi biseṣī |nipaṭa bikala naranāyaku dekhī ||
thorihiṁ bāta pitahi dukha bhārī |hoti pratīti na mohi mahatārī ||
rāu dhīra guna udadhi agādhū |bhā mohi te kachu baṛa aparādhū ||
jāteṁ mohi na kahata kachu rāū |mori sapatha tohi kahu satibhāū ||
ভৰত, মোৰ প্ৰাণৰ প্ৰিয়, ৰাজ্য লাভ কৰে। আজি বিধাতা সকলো প্ৰকাৰে মোৰ প্ৰতি অনুকূল। এনে কাৰণে যদি মই বনলৈ নাযাওঁ, তেন্তে মোক মূঢ়সকলৰ সমাজত প্ৰথম গণ্য কৰা। যিসকলে কল্পতৰু ত্যাগ কৰি এৰণ্ড গছৰ সেৱা কৰে, অমৃত পৰিত্যাগ কৰি বিষ বিচাৰে, তেওঁলোকেও এনে সুযোগ পাই হাতৰ পৰা এৰি নিদিয়ে। মাতৃ, মনত বিচাৰ কৰি চোৱা। মাতৃ, এটা দুঃখে মোক বিশেষভাৱে পীড়া কৰে: ৰজাক সম্পূৰ্ণ বিকল দেখি। সামান্য কথাত পিতৃৰ এনে ভাৰী দুঃখ হয়, মাতৃ, মোৰ বিশ্বাস নহয়। ৰজা ধৈৰ্যশীল, গুণৰ অগাধ সাগৰ; মোৰ কোনো ডাঙৰ অপৰাধ হৈছে। সেই কাৰণে ৰজাই মোক একো নকয়। মোৰ শপথ কৰি তোমাক কওঁ, সত্য কোৱা।
দোহা 42
सहज सरल रघुबर बचन कुमति कुटिल करि जान।चलइ जोंक जल बक्रगति जद्यपि सलिलु समान।।42।।
sahaja sarala raghubara bacana kumati kuṭila kari jāna |calai joṁka jala bakragati jadyapi salilu samāna ||42||
শ্ৰী ৰঘুবৰৰ বচন স্বাভাৱিক আৰু সৰল আছিল, অথচ কুবুদ্ধি ৰাণীয়ে সেইবোৰক কুটিল বুলি বুজিছিল। যেনেকৈ জোঁক পানীত বক্ৰ গতিত চলে, যদিও পানী সকলো ঠাইতে একেই সমান।
চৌপাই 43.1-4
रहसी रानि राम रुख पाई।बोली कपट सनेहु जनाई।।
सपथ तुम्हार भरत कै आना।हेतु न दूसर मै कछु जाना।।
तुम्ह अपराध जोगु नहिं ताता।जननी जनक बंधु सुखदाता।।
राम सत्य सबु जो कछु कहहू।तुम्ह पितु मातु बचन रत अहहू।।
पितहि बुझाइ कहहु बलि सोई।चौथेंपन जेहिं अजसु न होई।।
तुम्ह सम सुअन सुकृत जेहिं दीन्हे।उचित न तासु निरादरु कीन्हे।।
लागहिं कुमुख बचन सुभ कैसे।मगहँ गयादिक तीरथ जैसे।।
रामहि मातु बचन सब भाए।जिमि सुरसरि गत सलिल सुहाए।।
rahasī rāni rāma rukha pāī |bolī kapaṭa sanehu janāī ||
sapatha tumhāra bharata kai ānā |hetu na dūsara mai kachu jānā ||
tumha aparādha jogu nahiṁ tātā |jananī janaka baṁdhu sukhadātā ||
rāma satya sabu jo kachu kahahū |tumha pitu mātu bacana rata ahahū ||
pitahi bujhāi kahahu bali soī |cautheṁpana jehiṁ ajasu na hoī ||
tumha sama suana sukṛta jehiṁ dīnhe |ucita na tāsu nirādaru kīnhe ||
lāgahiṁ kumukha bacana subha kaise |magahã gayādika tīratha jaise ||
rāmahi mātu bacana saba bhāe |jimi surasari gata salila suhāe ||
ৰাণীয়ে ৰামৰ মনোভাৱ পাই আনন্দিত হ'ল, আৰু কপট স্নেহ দেখুৱাই ক'লে। "তোমাৰ আৰু ভৰতৰ শপত, মই আন কোনো কাৰণ নাজানো।" "তাতা, তোমাৰ কোনো অপৰাধৰ যোগ্যতা নাই, তুমি মাতা, পিতা আৰু ভাতৃক সুখ দান কৰা।" "ৰাম, তুমি যি কোৱা সব সত্য, তুমি পিতা-মাতাৰ বাক্যত ৰত।" "বিনতি কৰো, পিতাক বুজাই সেই কথাই কোৱা, যাতে তেওঁৰ চতুৰ্থ অৱস্থাত কোনো অপবাদ নহয়।" "যাক সুকৃতিয়ে তোমাৰ দৰে পুত্ৰ দিছে, তেওঁৰ অসন্মান কৰা উচিত নহয়।" দুষ্ট মুখৰ ভাল কথা কেনেকৈ ভাল লাগে? মগধত অৱস্থিত গয়া আদি তীৰ্থৰ দৰে। কিন্তু মাতাৰ সব কথা ৰামক ভাল লাগিল, যেনে গংগাত গৈ পানী পৱিত্ৰ আৰু সুন্দৰ হৈ যায়।
দোহা 43
गइ मुरुछा रामहि सुमिरि नृप फिरि करवट लीन्ह।सचिव राम आगमन कहि बिनय समय सम कीन्ह।।43।।
gai muruchā rāmahi sumiri nṛpa phiri karavaṭa līnha |saciva rāma āgamana kahi binaya samaya sama kīnha ||43||
ৰামক স্মৰণ কৰি ৰজাৰ মূৰ্চ্ছা গ'ল, আৰু তেওঁ কাষ ফালে ঘূৰি পৰিল। সচিবে ৰামৰ আগমন জনাই সময় অনুসাৰে বিনয়েৰে প্ৰাৰ্থনা কৰিলে।
চৌপাই 44.1-4
अवनिप अकनि रामु पगु धारे।धरि धीरजु तब नयन उघारे।।
सचिवँ सँभारि राउ बैठारे।चरन परत नृप रामु निहारे।।
लिए सनेह बिकल उर लाई।गै मनि मनहुँ फनिक फिरि पाई।।
रामहि चितइ रहेउ नरनाहू।चला बिलोचन बारि प्रबाहू।।
सोक बिबस कछु कहै न पारा।हृदयँ लगावत बारहिं बारा।।
बिधिहि मनाव राउ मन माहीं।जेहिं रघुनाथ न कानन जाहीं।।
सुमिरि महेसहि कहइ निहोरी।बिनती सुनहु सदासिव मोरी।।
आसुतोष तुम्ह अवढर दानी।आरति हरहु दीन जनु जानी।।
avanipa akani rāmu pagu dhāre |dhari dhīraju taba nayana ughāre ||
sacivã sãbhāri rāu baiṭhāre |carana parata nṛpa rāmu nihāre ||
lie saneha bikala ura lāī |gai mani manahũ phanika phiri pāī ||
rāmahi citai raheu naranāhū |calā bilocana bāri prabāhū ||
soka bibasa kachu kahai na pārā |hṛdayã lagāvata bārahiṁ bārā ||
bidhihi manāva rāu mana māhīṁ |jehiṁ raghunātha na kānana jāhīṁ ||
sumiri mahesahi kahai nihorī |binatī sunahu sadāsiva morī ||
āsutoṣa tumha avaḍhara dānī |ārati harahu dīna janu jānī ||
ৰজাই শুনিলে যে ৰাম আহিছে, তেতিয়া সাহস ধৰি চকু মেলিলে। মন্ত্ৰীয়ে ৰজাক সম্হালি বহুৱালে, আৰু ৰজাই ৰামক দেখিলে তেওঁৰ চৰণত পৰি থকা। প্ৰেমত বিকল হৈ ৰামক বুকুত জড়িয়াই ধৰিলে, যেনেকৈ সাপে হেৰোৱা মণি পুনৰ পাই আনন্দিত হয়। ৰজা ৰামৰ ফালে চাই ৰ'ল, আৰু তেওঁৰ চকুৰ পৰা অশ্ৰুৰ ধাৰা বৈ গ'ল। শোকত অভিভূত হৈ একো ক'ব নোৱাৰিলে, বাৰে বাৰে ৰামক হৃদয়ত জড়িয়াই ধৰিলে। ৰজাই মনত ব্ৰহ্মাক প্ৰাৰ্থনা কৰিলে, যেন ৰঘুনাথ বনলৈ নাযায়। মহেশক স্মৰণ কৰি অনুনয় কৰি ক'লে: হে সদাশিৱ, মোৰ প্ৰাৰ্থনা শুনা। তুমি শীঘ্ৰ সন্তুষ্ট হোৱা আৰু উদাৰ দাতা, যোগ্যতা বিচাৰ নকৰি দান কৰা। মোক দীন দাস জানি মোৰ কষ্ট দূৰ কৰা।
দোহা 44
तुम्ह प्रेरक सब के हृदयँ सो मति रामहि देहु।बचनु मोर तजि रहहि घर परिहरि सीलु सनेहु।।44।।
tumha preraka saba ke hṛdayã so mati rāmahi dehu |bacanu mora taji rahahi ghara parihari sīlu sanehu ||44||
তুমি সকলোৰ হৃদয়ৰ প্ৰেৰক; ৰামক এনে বুদ্ধি দিয়ক যে তেওঁ মোৰ বাক্য ত্যাগ কৰি, শীল আৰু স্নেহ পৰিহাৰ কৰি ঘৰতে থাকিব।
চৌপাই 45.1-4
अजसु होउ जग सुजसु नसाऊ।नरक परौ बरु सुरपुरु जाऊ।।
सब दुख दुसह सहावहु मोही।लोचन ओट रामु जनि होंही।।
अस मन गुनइ राउ नहिं बोला।पीपर पात सरिस मनु डोला।।
रघुपति पितहि प्रेमबस जानी।पुनि कछु कहिहि मातु अनुमानी।।
देस काल अवसर अनुसारी।बोले बचन बिनीत बिचारी।।
तात कहउँ कछु करउँ ढिठाई।अनुचितु छमब जानि लरिकाई।।
अति लघु बात लागि दुखु पावा।काहुँ न मोहि कहि प्रथम जनावा।।
देखि गोसाइँहि पूँछिउँ माता।सुनि प्रसंगु भए सीतल गाता।।
ajasu hou jaga sujasu nasāū |naraka parau baru surapuru jāū ||
saba dukha dusaha sahāvahu mohī |locana oṭa rāmu jani hoṁhī ||
asa mana gunai rāu nahiṁ bolā |pīpara pāta sarisa manu ḍolā ||
raghupati pitahi premabasa jānī |puni kachu kahihi mātu anumānī ||
desa kāla avasara anusārī |bole bacana binīta bicārī ||
tāta kahaũ kachu karaũ ḍhiṭhāī |anucitu chamaba jāni larikāī ||
ati laghu bāta lāgi dukhu pāvā |kāhũ na mohi kahi prathama janāvā ||
dekhi gosāĩhi pū̃chiũ mātā |suni prasaṁgu bhae sītala gātā ||
জগতত অপকীৰ্তি হওক, আৰু মোৰ সুখ্যাতি নষ্ট হওক; স্বৰ্গলোকলৈ নোযাওক, বৰঞ্চ নৰকত পৰোক। মোক সকলো অসহ্য দুঃখ সহ্য কৰোৱা, কিন্তু ৰাম যেন মোৰ চকুৰ আড়াল নহয়। এইদৰে ৰজাই মনত ভাবিলে, কিন্তু কথা নকলে; তেওঁৰ মন পিপল পাতৰ দৰে বলিয়াই আছিল। পিতাক প্ৰেমবশত জানি, আৰু মাতাক মনত ৰাখি, ৰঘুপতিয়ে পুনৰ কিছু কলে। দেশ, কাল আৰু অৱসৰ অনুসৰি বিচাৰ কৰি বিনীত বচনেৰে কলে। পিতা, মই কিছু ক'ম আৰু দৃঢ়তাৰ সাহস লম; মোক শিশু জানি অনুচিত কথা ক্ষমা কৰিব। অতি সামান্য কথাত আপুনি দুঃখ পালে; কোনেও মোক প্ৰথমতে জনোৱা নাই। প্ৰভুক দেখি মই মাতাক সোধিলো; আৰু সম্পূৰ্ণ কথা শুনি মোৰ দেহ শীতল হল।
দোহা 45
मंगल समय सनेह बस सोच परिहरिअ तात।आयसु देइअ हरषि हियँ कहि पुलके प्रभु गात।।45।।
maṁgala samaya saneha basa soca pariharia tāta |āyasu deia haraṣi hiyã kahi pulake prabhu gāta ||45||
"পিতা, এই শুভ সময়ত প্ৰেমজাত চিন্তা পৰিহাৰ কৰক আৰু আনন্দিত হৃদয়েৰে মোক আদেশ দিয়ক।" এই কথা কৈ প্ৰভুৰ দেহ আনন্দত সিঁহৰিত হ'ল।
চৌপাই 46.1-4
धन्य जनमु जगतीतल तासू।पितहि प्रमोदु चरित सुनि जासू।।
चारि पदारथ करतल ताकें।प्रिय पितु मातु प्रान सम जाकें।।
आयसु पालि जनम फलु पाई।ऐहउँ बेगिहिं होउ रजाई।।
बिदा मातु सन आवउँ मागी।चलिहउँ बनहि बहुरि पग लागी।।
अस कहि राम गवनु तब कीन्हा।भूप सोक बसु उतरु न दीन्हा।।
नगर ब्यापि गइ बात सुतीछी।छुअत चढ़ी जनु सब तन बीछी।।
सुनि भए बिकल सकल नर नारी।बेलि बिटप जिमि देखि दवारी।।
जो जहँ सुनइ धुनइ सिरु सोई।बड़ बिषादु नहिं धीरजु होई।।
dhanya janamu jagatītala tāsū |pitahi pramodu carita suni jāsū ||
cāri padāratha karatala tākeṁ |priya pitu mātu prāna sama jākeṁ ||
āyasu pāli janama phalu pāī |aihaũ begihiṁ hou rajāī ||
bidā mātu sana āvaũ māgī |calihaũ banahi bahuri paga lāgī ||
asa kahi rāma gavanu taba kīnhā |bhūpa soka basu utaru na dīnhā ||
nagara byāpi gai bāta sutīchī |chuata caṛhī janu saba tana bīchī ||
suni bhae bikala sakala nara nārī |beli biṭapa jimi dekhi davārī ||
jo jahã sunai dhunai siru soī |baṛa biṣādu nahiṁ dhīraju hoī ||
ধন্য এই পৃথিৱীতলত তেওঁৰ জন্ম, যাৰ চৰিত্ৰ শুনি পিতাই আনন্দিত হয়। চাৰি পুৰুষাৰ্থ তেওঁৰ হাতৰ মুঠিত, যাৰ প্ৰিয় পিতা-মাতা প্ৰাণৰ সমান। আজ্ঞা পালন কৰি জন্মৰ ফল পাওঁ, আপোনাৰ ইচ্ছামতে শীঘ্ৰে উভতি আহিম। মাতাৰ ওচৰত বিদা বিচাৰি যাওঁ, তাৰ পিছত পুনৰ আপোনাৰ চৰণত প্ৰণাম কৰি বনলৈ যাওঁ। এই কৈ ৰাম তেতিয়া গমন কৰিলে, ৰজা শোকত আচ্ছন্ন হৈ উত্তৰ নিদিলে। সংবাদ নগৰত বিয়পি গ'ল, যেন বিছু উঠি বিন্ধিলে, আৰু তাৰ বিষে সমস্ত শৰীৰ স্পৰ্শ কৰিলে। শুনি সকলো নৰ-নাৰী ব্যাকুল হ'ল, যেন বনদাহ দেখি লতা আৰু বৃক্ষ। যি য'ত শুনিলে মূৰ কুটিলে, ডাঙৰ বিষাদ, কোনেও ধৈৰ্য ধৰিব নোৱাৰিলে।
দোহা 46
मुख सुखाहिं लोचन स्रवहिं सोकु न हृदयँ समाइ।मनहुँ करुन रस कटकई उतरी अवध बजाइ।।46।।
mukha sukhāhiṁ locana sravahiṁ soku na hṛdayã samāi |manahũ karuna rasa kaṭakaī utarī avadha bajāi ||46||
মুখ শুকায, লোচনৰ পৰা অশ্ৰু বহয, হৃদয়ত শোক সমায নহয়। মনে হয যেন কৰুণ ৰসৰ সেনা অযোধ্যাত নামি আহিছে বাদ্য বজাই।
চৌপাই 47.1-4
मिलेहि माझ बिधि बात बेगारी।जहँ तहँ देहिं कैकेइहि गारी।।
एहि पापिनिहि बूझि का परेऊ।छाइ भवन पर पावकु धरेऊ।।
निज कर नयन काढ़ि चह दीखा।डारि सुधा बिषु चाहत चीखा।।
कुटिल कठोर कुबुद्धि अभागी।भइ रघुबंस बेनु बन आगी।।
पालव बैठि पेड़ु एहिं काटा।सुख महुँ सोक ठाटु धरि ठाटा।।
सदा रामु एहि प्रान समाना।कारन कवन कुटिलपनु ठाना।।
सत्य कहहिं कबि नारि सुभाऊ।सब बिधि अगहु अगाध दुराऊ।।
निज प्रतिबिंबु बरुकु गहि जाई।जानि न जाइ नारि गति भाई।।
milehi mājha bidhi bāta begārī |jahã tahã dehiṁ kaikeihi gārī ||
ehi pāpinihi būjhi kā pareū |chāi bhavana para pāvaku dhareū ||
nija kara nayana kāṛhi caha dīkhā |ḍāri sudhā biṣu cāhata cīkhā ||
kuṭila kaṭhora kubuddhi abhāgī |bhai raghubaṁsa benu bana āgī ||
pālava baiṭhi peṛu ehiṁ kāṭā |sukha mahũ soka ṭhāṭu dhari ṭhāṭā ||
sadā rāmu ehi prāna samānā |kārana kavana kuṭilapanu ṭhānā ||
satya kahahiṁ kabi nāri subhāū |saba bidhi agahu agādha durāū ||
nija pratibiṁbu baruku gahi jāī |jāni na jāi nāri gati bhāī ||
সব কিছু মিলি থাকোতে বিধিয়ে কাম নষ্ট কৰি দিলে; তাতে-ইততে মানুহে কৈকেয়ীক গালি দিবলৈ ধৰিলে। এই পাপিনীৰ মনত কি আহিল যে, তাই ঘৰৰ ছাউনি দি তাৰ ওপৰত জুই লগাই দিলে? নিজৰ হাতেৰে চকু পুতি তুলি তাই চাব খোজে; অমৃত পেলাই তাই বিষ খাব বিচাৰে। কুটিল, নিষ্ঠুৰ, কুবুদ্ধি আৰু দুৰ্ভাগ্যা তাই ৰঘুবংশৰ বাঁহবনত জুই হৈ উঠিল। ডালত বহি তাই গছটোৱেই কাটি পেলালে; সুখৰ মাজত দুঃখৰ আয়োজন কৰি বহিলে। ৰাম সদায় তাইৰ প্ৰাণৰ সমান প্ৰিয় আছিল; কি কাৰণত তাই এনে কুটিলতা অৱলম্বন কৰিলে? কবিসকলে সত্যেই কয়: নাৰীৰ স্বভাব সৰ্ববিধে অগম্য, গভীৰ আৰু গোপন। নিজৰ প্ৰতিবিম্ব হয়তো কোনোৱে ধৰি পাব পাৰে, কিন্তু ভাই, নাৰীৰ গতি জানিব নোৱাৰি যায়।
দোহা 47
काह न पावकु जारि सक का न समुद्र समाइ।का न करै अबला प्रबल केहि जग कालु न खाइ।।47।।
kāha na pāvaku jāri saka kā na samudra samāi |kā na karai abalā prabala kehi jaga kālu na khāi ||47||
কি নাপাৰে অগ্নিয়ে জ্বলাবলৈ, আৰু কি নাসমায় সমুদ্ৰত? প্ৰবল হ'লে নাৰীয়ে কি নকৰে, আৰু জগতত কাক কালে নগ্ৰাসে?
চৌপাই 48.1-4
का सुनाइ बिधि काह सुनावा।का देखाइ चह काह देखावा।।
एक कहहिं भल भूप न कीन्हा।बरु बिचारि नहिं कुमतिहि दीन्हा।।
जो हठि भयउ सकल दुख भाजनु।अबला बिबस ग्यानु गुनु गा जनु।।
एक धरम परमिति पहिचाने।नृपहि दोसु नहिं देहिं सयाने।।
सिबि दधीचि हरिचंद कहानी।एक एक सन कहहिं बखानी।।
एक भरत कर संमत कहहीं।एक उदास भायँ सुनि रहहीं।।
कान मूदि कर रद गहि जीहा।एक कहहिं यह बात अलीहा।।
सुकृत जाहिं अस कहत तुम्हारे।रामु भरत कहुँ प्रानपिआरे।।
kā sunāi bidhi kāha sunāvā |kā dekhāi caha kāha dekhāvā ||
eka kahahiṁ bhala bhūpa na kīnhā |baru bicāri nahiṁ kumatihi dīnhā ||
jo haṭhi bhayau sakala dukha bhājanu |abalā bibasa gyānu gunu gā janu ||
eka dharama paramiti pahicāne |nṛpahi dosu nahiṁ dehiṁ sayāne ||
sibi dadhīci haricaṁda kahānī |eka eka sana kahahiṁ bakhānī ||
eka bharata kara saṁmata kahahīṁ |eka udāsa bhāyã suni rahahīṁ ||
kāna mūdi kara rada gahi jīhā |eka kahahiṁ yaha bāta alīhā ||
sukṛta jāhiṁ asa kahata tumhāre |rāmu bharata kahũ prānapiāre ||
বিধিয়ে তেওঁলোকক কি শুনালে, আৰু এতিয়া কি শুনাইছে? কি দেখাব খোজে, আৰু কি দেখালে? কিছুমানে কয়: "ৰজাই ভাল নকৰিলে। বিচাৰ নকৰি তেওঁ কুবুদ্ধি নাৰীক বৰ দিলে। যাৰ হঠত তেওঁ সকলো দুঃখৰ পাত্ৰ হ'ল, নাৰীৰ বশত অসহায়, যেন তেওঁৰ জ্ঞান আৰু গুণ গুছি গ'ল।" আনসকলে, যিসকলে ধৰ্মৰ পূৰ্ণ পৰিমাণ জানে আৰু জ্ঞানী, তেওঁলোকে ৰজাক দোষ নিদিয়ে। তেওঁলোকে ইজনে সিজনক বিস্তাৰিত ব্যাখ্যাৰে শিৱি, দধীচি আৰু হৰিচন্দ্ৰৰ কাহিনী বৰ্ণনা কৰে। কিছুমানে কয় যে ভৰতে ইয়াত সম্মত হৈছে; কিছুমানে উদাসীন ভাৱে শুনি থাকে। কিছুমানে হাতেৰে কাণ বন্ধ কৰি জিভা কামোৰি কয়: "এই কথা মিথ্যা। এনে কথা ক'লে তোমালোকৰ পুণ্য নষ্ট হয়। ৰাম ভৰতৰ প্ৰাণপ্ৰিয়।"
দোহা 48
चंदु चवै बरु अनल कन सुधा होइ बिषतूल।सपनेहुँ कबहुँ न करहिं किछु भरतु राम प्रतिकूल।।48।।
caṁdu cavai baru anala kana sudhā hoi biṣatūla |sapanehũ kabahũ na karahiṁ kichu bharatu rāma pratikūla ||48||
চানে যেন অগ্নিস্ফুলিঙ্গ বৰ্ষণ কৰক, আৰু অমৃত যেন বিষৰ দৰে হৈ যাওক; তথাপি সপোনতো ভৰতে কেতিয়াও ৰামৰ বিপক্ষে একো নকৰিব।
চৌপাই 49.1-4
एक बिधातहिं दूषनु देंहीं।सुधा देखाइ दीन्ह बिषु जेहीं।।
खरभरु नगर सोचु सब काहू।दुसह दाहु उर मिटा उछाहू।।
बिप्रबधू कुलमान्य जठेरी।जे प्रिय परम कैकेई केरी।।
लगीं देन सिख सीलु सराही।बचन बानसम लागहिं ताही।।
भरतु न मोहि प्रिय राम समाना।सदा कहहु यहु सबु जगु जाना।।
करहु राम पर सहज सनेहू।केहिं अपराध आजु बनु देहू।।
कबहुँ न कियहु सवति आरेसू।प्रीति प्रतीति जान सबु देसू।।
कौसल्याँ अब काह बिगारा।तुम्ह जेहि लागि बज्र पुर पारा।।
eka bidhātahiṁ dūṣanu deṁhīṁ |sudhā dekhāi dīnha biṣu jehīṁ ||
kharabharu nagara socu saba kāhū |dusaha dāhu ura miṭā uchāhū ||
biprabadhū kulamānya jaṭherī |je priya parama kaikeī kerī ||
lagīṁ dena sikha sīlu sarāhī |bacana bānasama lāgahiṁ tāhī ||
bharatu na mohi priya rāma samānā |sadā kahahu yahu sabu jagu jānā ||
karahu rāma para sahaja sanehū |kehiṁ aparādha āju banu dehū ||
kabahũ na kiyahu savati āresū |prīti pratīti jāna sabu desū ||
kausalyā̃ aba kāha bigārā |tumha jehi lāgi bajra pura pārā ||
কেউ কেউ বিধাতাক দোষ দিলে, যিয়ে অমৃত দেখুৱাই বিষ দিলে। নগৰ খৰভৰ কৰি উঠিল, সকলোৱে চিন্তাত পৰিল; অসহ্য দাহে হৃদয়ৰ পৰা সকলো আনন্দ মিটি গ'ল। ব্ৰাহ্মণপত্নীসকল, কুলত সন্মানিতা বৃদ্ধা মহিলাসকল, যিসকল কৈকেয়ীৰ অতি প্ৰিয় আছিল। তেওঁলোকে উপদেশ দিবলৈ ধৰিলে, প্ৰথমে তেওঁৰ স্বভাৱৰ প্ৰশংসা কৰি; কিন্তু সেই কথাবোৰ তেওঁৰ ওচৰত বাণৰ দৰে বিন্ধিল। "ভৰত মোৰ ওচৰত ৰামৰ সমান প্ৰিয় নহয়, এই কথা তুমি সদা কৈ আহিছা, সাৰা জগতে জানে।" "ৰামৰ প্ৰতি স্বাভাৱিক স্নেহ দেখুৱা। কি অপৰাধত আজি তেওঁক বনলৈ পঠিয়াইছা?" "সবতীৰ প্ৰতি কেতিয়াও ঈৰ্ষা কৰা নাই; সাৰা দেশে জানে তোমাৰ প্ৰেম আৰু বিশ্বাস।" "কৌসল্যাই এতিয়া কি অন্যায় কৰিছে, যাৰ বাবে তুমি নগৰত বজ্ৰপাত কৰিলা?"
দোহা 49
सीय कि पिय सँगु परिहरिहि लखनु कि रहिहहिं धाम।राजु कि भूँजब भरत पुर नृपु कि जिइहि बिनु राम।।49।।
sīya ki piya sãgu pariharihi lakhanu ki rahihahiṁ dhāma |rāju ki bhū̃jaba bharata pura nṛpu ki jiihi binu rāma ||49||
সীতাই কি স্বামীৰ সংগ ত্যাগ কৰিব, নে লক্ষ্মণে কি ঘৰত ৰ'ব? ভৰতে কি ৰাজ্য ভোগ কৰিব আৰু নগৰ শাসন কৰিব, নে ৰজাই ৰামৰ অবিহনে জীয়াই থাকিব?
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह अंश ‘पितृ-भक्ति, वचन-पालन, और संकट में समता’ की सिद्धि देता है; गृहस्थ-साधक के लिए यह पाठ शोक-निवारण, मन-स्थैर्य, तथा ‘धर्म-निर्णय’ की बुद्धि बढ़ाता है—क्योंकि राम के धैर्य का स्मरण स्वयं ‘अशान्त मन’ को शान्त करता है।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-संपुट या ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-संपुट जोड़ा जाता है; वचन-पालन के प्रसंग में कई परंपराएँ ‘राम काजु कीन्हें बिनु मोहि कहाँ विश्राम’ को भी स्मरण-रूप में रखती हैं (स्थानीय परंपरा-भेद संभव)।
Ask anything about Prakarana 5 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
