Prakarana 5
यह सोपान ‘धर्म-संकट में भक्ति की परख’ है: राज-वैभव का द्वार खुलते ही त्याग का द्वार भी खुलता है। अयोध्या काण्ड में राम का ‘मर्यादा-पुरुषोत्तम’ रूप करुणा, धीरज, और पितृ-आज्ञा-पालन के द्वारा साधक को सिखाता है कि मुक्ति की सीढ़ी घर-गृहस्थी से भागना नहीं, बल्कि आसक्ति का रूपांतरण है—स्वेच्छा से व्रत बनकर आया हुआ वनवास।
આ પદોમાં અયોધ્યા કાંડનો કરુણ-રસ ચરમ પર છે, પરંતુ કરુણાની અંદર ‘ધૈર્ય’નો સ્થાયી ભાવ (સ્થાયી-ભાવ: શાંત-ધીરતા) દીપકની જેમ સતત પ્રજ્વલિત રહે છે. કૈકેયીની કટુતા (કુટિલ-વાક્) અને દશરથની વિવશતા વચ્ચે રામનો મૃદુ-સ્વભાવ—‘બિગત સબ દૂષન’—ભક્તિની કસોટી બની જાય છે: સાચી ભક્તિ એ છે જે વચન-પાલનને પ્રેમનું સ્વરૂપ માને. અહીં ધર્મ (પિતૃ-આજ્ઞા), નીતિ (રાજ-ધર્મ) અને કરુણા (માતૃ-માન) એકસાથે અથડાય છે; તુલસીનું કાવ્ય-યંત્ર આ અથડામણને ‘સોપાન’ બનાવે છે—સાધકને બતાવે છે કે ઈશ્વર-ભક્તિ ભાવુકતા નથી, મર્યાદામાં સ્થિત પ્રેમ છે. લોક-નિંદા/લોક-શોકનું સામૂહિક ચિત્ર (નગરવ્યાપી વિષાદ, કૈકેયી-નિંદા) સામાજિક-ધર્મની ધ્વનિ ઉમેરે છે, જેથી કાંડનું स्थापત્ય ‘ઘર’થી ‘વન’ સુધી—આસક્તિથી વૈરાગ્ય સુધી—એક આંતરિક યાત્રા બની જાય છે.
Verses
ચોપાઈ 40.1-4
सूखहिं अधर जरइ सबु अंगू।मनहुँ दीन मनिहीन भुअंगू।।
सरुष समीप दीखि कैकेई।मानहुँ मीचु घरी गनि लेई।।
करुनामय मृदु राम सुभाऊ।प्रथम दीख दुखु सुना न काऊ।।
तदपि धीर धरि समउ बिचारी।पूँछी मधुर बचन महतारी।।
मोहि कहु मातु तात दुख कारन।करिअ जतन जेहिं होइ निवारन।।
सुनहु राम सबु कारन एहू।राजहि तुम पर बहुत सनेहू।।
देन कहेन्हि मोहि दुइ बरदाना।मागेउँ जो कछु मोहि सोहाना।।
सो सुनि भयउ भूप उर सोचू।छाड़ि न सकहिं तुम्हार सँकोचू।।
sūkhahiṁ adhara jarai sabu aṁgū |manahũ dīna manihīna bhuaṁgū ||
saruṣa samīpa dīkhi kaikeī |mānahũ mīcu gharī gani leī ||
karunāmaya mṛdu rāma subhāū |prathama dīkha dukhu sunā na kāū ||
tadapi dhīra dhari samau bicārī |pū̃chī madhura bacana mahatārī ||
mohi kahu mātu tāta dukha kārana |karia jatana jehiṁ hoi nivārana ||
sunahu rāma sabu kārana ehū |rājahi tuma para bahuta sanehū ||
dena kahenhi mohi dui baradānā |māgeũ jo kachu mohi sohānā ||
so suni bhayau bhūpa ura socū |chāṛi na sakahiṁ tumhāra sãkocū ||
તેમના હોઠ સૂકાતા હતા અને સમગ્ર શરીર બળી રહ્યું હતું, જાણે મસ્તકનો મણિ ખોઈ ગયેલો દીન સર્પ હોય. નજીકમાં ક્રોધથી ભરેલી કૈકેયીને જોઈને, જાણે તે કાળ જ હોય, ઘડીઓ ગણતી હોય તેવું. રામનો સ્વભાવ કરુણામય અને કોમળ હતો, તેમણે પહેલા ક્યારેય દુઃખ જોયેલ નહી, ન સાંભળ્યું હતું. તેમ છતાં ધૈર્ય ધરીને સમયનો વિચાર કરી, માતાને મધુર વચનોમાં પૂછ્યું. માતા, મને કહો પિતાના દુઃખનું કારણ, જેથી તેનું નિવારણ કરવાનો પ્રયત્ન કરી શકાય. સાંભળ રામ, આ જ સમગ્ર કારણ છે, રાજાને તમ પર ઘણો સ્નેહ છે. તેમણે મને બે વરદાન આપવાનું કહ્યું, અને મેં જે કંઈ મને સુહાયું તે માગી લીધું. તે સાંભળીને રાજાના હૃદયમાં ચિંતા થઈ, તે તમારા વિષે પોતાનો સંકોચ છોડી શકતા નથી.
દોહા 40
सुत सनेह इत बचनु उत संकट परेउ नरेसु।सकहु न आयसु धरहु सिर मेटहु कठिन कलेसु।।40।।
suta saneha ita bacanu uta saṁkaṭa pareu naresu |sakahu na āyasu dharahu sira meṭahu kaṭhina kalesu ||40||
એક તરફ પુત્ર પ્રત્યેનો પ્રેમ, બીજી તરફ આપેલું વચન, રાજા સંકટમાં પડ્યા છે। જો શક્ય હોય તો તેમનો આદેશ માથે ધારણ કરો અને તેમનો કઠિન ક્લેશ દૂર કરો।
ચોપાઈ 41.1-4
निधरक बैठि कहइ कटु बानी।सुनत कठिनता अति अकुलानी।।
जीभ कमान बचन सर नाना।मनहुँ महिप मृदु लच्छ समाना।।
जनु कठोरपनु धरें सरीरू।सिखइ धनुषबिद्या बर बीरू।।
सब प्रसंगु रघुपतिहि सुनाई।बैठि मनहुँ तनु धरि निठुराई।।
मन मुसकाइ भानुकुल भानु।रामु सहज आनंद निधानू।।
बोले बचन बिगत सब दूषन।मृदु मंजुल जनु बाग बिभूषन।।
सुनु जननी सोइ सुतु बड़भागी।जो पितु मातु बचन अनुरागी।।
तनय मातु पितु तोषनिहारा।दुर्लभ जननि सकल संसारा।।
nidharaka baiṭhi kahai kaṭu bānī |sunata kaṭhinatā ati akulānī ||
jībha kamāna bacana sara nānā |manahũ mahipa mṛdu laccha samānā ||
janu kaṭhorapanu dhareṁ sarīrū |sikhai dhanuṣabidyā bara bīrū ||
saba prasaṁgu raghupatihi sunāī |baiṭhi manahũ tanu dhari niṭhurāī ||
mana musakāi bhānukula bhānu |rāmu sahaja ānaṁda nidhānū ||
bole bacana bigata saba dūṣana |mṛdu maṁjula janu bāga bibhūṣana ||
sunu jananī soi sutu baṛabhāgī |jo pitu mātu bacana anurāgī ||
tanaya mātu pitu toṣanihārā |durlabha janani sakala saṁsārā ||
નિઃસંકોચ બેસીને કૈકેયીએ કઠોર વચનો બોલ્યા, અને તે સાંભળીને કઠોરતા પણ અત્યંત વ્યાકુળ થઈ. તેની જીભ ધનુષ અને વચનો અનેક બાણ હતા, અને રાજા, જેટલા કોમળ હતા, માનો તેનું લક્ષ્ય હતા. જાણે કઠોરતા સ્વયં શરીર ધારણ કરીને ધનુર્વિદ્યા શીખી રહી હોય અને ઉત્તમ વીર બની ગઈ હોય. સમગ્ર પ્રસંગ રઘુનાથને સંભળાવીને તે એવી બેઠી જાણે નિર્દયતાએ શરીર ધારણ કર્યું હોય. સૂર્યવંશના સૂર્ય, સ્વાભાવિક આનંદના ભંડાર રામ મનમાં હસ્યા. તેમણે સર્વ દોષથી મુક્ત, કોમળ અને મંજુળ વચનો બોલ્યા, જાણે તે વાણીના આભૂષણો હોય. સાંભળ, માતા, તે જ પુત્ર ભાગ્યશાળી છે જે પિતા-માતાના વચનમાં અનુરાગ રાખે છે. માતા, માતા-પિતાને તોષાવનાર પુત્ર સમગ્ર સંસારમાં દુર્લભ છે.
દોહા 41
मुनिगन मिलनु बिसेषि बन सबहि भाँति हित मोर।तेहि महँ पितु आयसु बहुरि संमत जननी तोर।।41।।
munigana milanu biseṣi bana sabahi bhā̃ti hita mora |tehi mahã pitu āyasu bahuri saṁmata jananī tora ||41||
વનમાં મુનિઓના સમૂહ સાથે મળવું મને વિશેષ પ્રિય છે, અને તે દરેક રીતે મારા હિતનું કારણ છે. અને તેના ઉપરાંત મારા પિતાની આજ્ઞા છે, અને તે સાથે તમારી સમ્મતિ છે, માતા.
ચોપાઈ 42.1-4
भरत प्रानप्रिय पावहिं राजू।बिधि सब बिधि मोहि सनमुख आजु।।
जों न जाउँ बन ऐसेहु काजा।प्रथम गनिअ मोहि मूढ़ समाजा।।
सेवहिं अरँडु कलपतरु त्यागी।परिहरि अमृत लेहिं बिषु मागी।।
तेउ न पाइ अस समउ चुकाहीं।देखु बिचारि मातु मन माहीं।।
अंब एक दुखु मोहि बिसेषी।निपट बिकल नरनायकु देखी।।
थोरिहिं बात पितहि दुख भारी।होति प्रतीति न मोहि महतारी।।
राउ धीर गुन उदधि अगाधू।भा मोहि ते कछु बड़ अपराधू।।
जातें मोहि न कहत कछु राऊ।मोरि सपथ तोहि कहु सतिभाऊ।।
bharata prānapriya pāvahiṁ rājū |bidhi saba bidhi mohi sanamukha āju ||
joṁ na jāũ bana aisehu kājā |prathama gania mohi mūṛha samājā ||
sevahiṁ arãḍu kalapataru tyāgī |parihari amṛta lehiṁ biṣu māgī ||
teu na pāi asa samau cukāhīṁ |dekhu bicāri mātu mana māhīṁ ||
aṁba eka dukhu mohi biseṣī |nipaṭa bikala naranāyaku dekhī ||
thorihiṁ bāta pitahi dukha bhārī |hoti pratīti na mohi mahatārī ||
rāu dhīra guna udadhi agādhū |bhā mohi te kachu baṛa aparādhū ||
jāteṁ mohi na kahata kachu rāū |mori sapatha tohi kahu satibhāū ||
ભરત, જે મને મારા પ્રાણો જેટલા પ્રિય છે, તે રાજ્ય મેળવશે. આજે વિધાતા મને દરેક રીતે અનુકૂળ છે. જો આવા કાર્ય માટે હું વનમાં ન જાઉં, તો મને મૂર્ખોની સભામાં પ્રથમ ગણો. જે કલ્પવૃક્ષ છોડીને અરંડાની સેવા કરે છે, જે અમૃત છોડીને વિષ માંગે છે, તે પણ આવા અવસરને ચૂકતા નથી. માતા, તારા મનમાં વિચારીને જો. માતા, એક દુઃખ મને વિશેષથી વ્યાકુલ કરે છે: હું રાજાને અત્યંત દુઃખી જોઉં છું. માતા, મને વિશ્વાસ નથી બેસતો કે એટલી નાની વાતથી મારા પિતાને એટલું ભારી દુઃખ થાય. રાજા ધીર છે, ગુણોના અથાહ સમુદ્ર છે; મારાથી કોઈ મોટો અપરાધ થયો હશે. તેથી રાજા મને કંઈ કહેતા નથી. હું મારી શપથ આપું છું: તું મને સત્ય કહું.
દોહા 42
सहज सरल रघुबर बचन कुमति कुटिल करि जान।चलइ जोंक जल बक्रगति जद्यपि सलिलु समान।।42।।
sahaja sarala raghubara bacana kumati kuṭila kari jāna |calai joṁka jala bakragati jadyapi salilu samāna ||42||
શ્રી રઘુનાથજીના વચન સહજ અને સરળ હતા, પણ કુમતિવાળી રાણીએ તેને કુટિલ માની લીધા। જેમ જોંક પાણીમાં વાંકડી ગતિએ ચાલે છે, યદ્યપિ પાણી સર્વત્ર એક જ સમાન છે।
ચોપાઈ 43.1-4
रहसी रानि राम रुख पाई।बोली कपट सनेहु जनाई।।
सपथ तुम्हार भरत कै आना।हेतु न दूसर मै कछु जाना।।
तुम्ह अपराध जोगु नहिं ताता।जननी जनक बंधु सुखदाता।।
राम सत्य सबु जो कछु कहहू।तुम्ह पितु मातु बचन रत अहहू।।
पितहि बुझाइ कहहु बलि सोई।चौथेंपन जेहिं अजसु न होई।।
तुम्ह सम सुअन सुकृत जेहिं दीन्हे।उचित न तासु निरादरु कीन्हे।।
लागहिं कुमुख बचन सुभ कैसे।मगहँ गयादिक तीरथ जैसे।।
रामहि मातु बचन सब भाए।जिमि सुरसरि गत सलिल सुहाए।।
rahasī rāni rāma rukha pāī |bolī kapaṭa sanehu janāī ||
sapatha tumhāra bharata kai ānā |hetu na dūsara mai kachu jānā ||
tumha aparādha jogu nahiṁ tātā |jananī janaka baṁdhu sukhadātā ||
rāma satya sabu jo kachu kahahū |tumha pitu mātu bacana rata ahahū ||
pitahi bujhāi kahahu bali soī |cautheṁpana jehiṁ ajasu na hoī ||
tumha sama suana sukṛta jehiṁ dīnhe |ucita na tāsu nirādaru kīnhe ||
lāgahiṁ kumukha bacana subha kaise |magahã gayādika tīratha jaise ||
rāmahi mātu bacana saba bhāe |jimi surasari gata salila suhāe ||
રાણી રામની રુચિ જાણીને આનંદિત થઈ અને કપટ પ્રેમ દર્શાવતી બોલી। તમારી અને ભરતની શપથ, હું બીજું કોઈ કારણ નથી જાણતી। હે તાત, તમે કોઈ અપરાધને યોગ્ય નથી, માતા, પિતા અને ભ્રાતાને સુખ આપનાર છો। હે રામ, તમે જે કહો છો તે સત્ય છે, તમે માતા-પિતાના વચનમાં રત છો। પિતાને સમજાવીને તે જ વાત કહો જેથી ચોથી અવસ્થામાં તેમને અપયશ ન મળે। જેમને સુકૃતે તમારા જેવો પુત્ર આપ્યો, તેમનો અનાદર કરવો યોગ્ય નથી। દુષ્ટ મુખમાંથી નીકળેલા શુભ વચન કેવી રીતે ભાવે, જેમ મગધમાં ગયા વગેરે તીર્થ છે। રામને માતાના સર્વ વચન ભાવ્યા, જેમ ગંગામાં વિલીન થયેલું જળ સુંદર થાય છે।
દોહા 43
गइ मुरुछा रामहि सुमिरि नृप फिरि करवट लीन्ह।सचिव राम आगमन कहि बिनय समय सम कीन्ह।।43।।
gai muruchā rāmahi sumiri nṛpa phiri karavaṭa līnha |saciva rāma āgamana kahi binaya samaya sama kīnha ||43||
રામનું સ્મરણ કરતાં મૂર્છા ગઈ અને રાજાએ ફરી કરવટ લીધી। સચિવે રામના આગમનની વાત કહી અને સમય પ્રમાણે વિનંતી કરી।
ચોપાઈ 44.1-4
अवनिप अकनि रामु पगु धारे।धरि धीरजु तब नयन उघारे।।
सचिवँ सँभारि राउ बैठारे।चरन परत नृप रामु निहारे।।
लिए सनेह बिकल उर लाई।गै मनि मनहुँ फनिक फिरि पाई।।
रामहि चितइ रहेउ नरनाहू।चला बिलोचन बारि प्रबाहू।।
सोक बिबस कछु कहै न पारा।हृदयँ लगावत बारहिं बारा।।
बिधिहि मनाव राउ मन माहीं।जेहिं रघुनाथ न कानन जाहीं।।
सुमिरि महेसहि कहइ निहोरी।बिनती सुनहु सदासिव मोरी।।
आसुतोष तुम्ह अवढर दानी।आरति हरहु दीन जनु जानी।।
avanipa akani rāmu pagu dhāre |dhari dhīraju taba nayana ughāre ||
sacivã sãbhāri rāu baiṭhāre |carana parata nṛpa rāmu nihāre ||
lie saneha bikala ura lāī |gai mani manahũ phanika phiri pāī ||
rāmahi citai raheu naranāhū |calā bilocana bāri prabāhū ||
soka bibasa kachu kahai na pārā |hṛdayã lagāvata bārahiṁ bārā ||
bidhihi manāva rāu mana māhīṁ |jehiṁ raghunātha na kānana jāhīṁ ||
sumiri mahesahi kahai nihorī |binatī sunahu sadāsiva morī ||
āsutoṣa tumha avaḍhara dānī |ārati harahu dīna janu jānī ||
જ્યારે રાજાએ સાંભળ્યું કે રામ આવ્યા, ત્યારે તેણે ધીરજ ધરીને નેત્ર ખોલ્યા. મંત્રીઓએ રાજાને સંભાળીને બેસાડ્યા, અને રાજાએ રામને પોતાના ચરણોમાં પડતા જોયા. પ્રેમથી વ્યાકુલ થઈને તેણે રામને હૃદયે લગાવ્યા, જેમ નાગે પોતાનો ખોયેલો મણિ ફરી મેળવ્યો. રાજા રામને જ જોતો રહ્યો, અને તેની આંખોમાંથી અશ્રુની ધારા વહેવા લાગી. શોકને વશ થઈને તે કંઈ કહી ન શક્યો, પણ રામને વારંવાર હૃદયે લગાવતો રહ્યો. રાજાએ મનમાં બ્રહ્માને પ્રાર્થના કરી, કે રઘુનાથ વનમાં ન જાય. મહેશને સ્મરીને તેણે પ્રાર્થના કરી: "હે સદાશિવ, મારી વિનવણી સાંભળો." "તમે શીઘ્ર પ્રસન્ન થનાર અને ઉદાર દાતા છો, મને દીન ભક્ત જાણીને મારી આર્તિ દૂર કરો."
દોહા 44
तुम्ह प्रेरक सब के हृदयँ सो मति रामहि देहु।बचनु मोर तजि रहहि घर परिहरि सीलु सनेहु।।44।।
tumha preraka saba ke hṛdayã so mati rāmahi dehu |bacanu mora taji rahahi ghara parihari sīlu sanehu ||44||
તમે સૌના હૃદયના પ્રેરક છો; રામને એવી બુદ્ધિ આપો કે તે મારી વાત છોડીને, પોતાની નમ્રતા અને સ્નેહ ત્યજીને ઘરે જ રહે।
ચોપાઈ 45.1-4
अजसु होउ जग सुजसु नसाऊ।नरक परौ बरु सुरपुरु जाऊ।।
सब दुख दुसह सहावहु मोही।लोचन ओट रामु जनि होंही।।
अस मन गुनइ राउ नहिं बोला।पीपर पात सरिस मनु डोला।।
रघुपति पितहि प्रेमबस जानी।पुनि कछु कहिहि मातु अनुमानी।।
देस काल अवसर अनुसारी।बोले बचन बिनीत बिचारी।।
तात कहउँ कछु करउँ ढिठाई।अनुचितु छमब जानि लरिकाई।।
अति लघु बात लागि दुखु पावा।काहुँ न मोहि कहि प्रथम जनावा।।
देखि गोसाइँहि पूँछिउँ माता।सुनि प्रसंगु भए सीतल गाता।।
ajasu hou jaga sujasu nasāū |naraka parau baru surapuru jāū ||
saba dukha dusaha sahāvahu mohī |locana oṭa rāmu jani hoṁhī ||
asa mana gunai rāu nahiṁ bolā |pīpara pāta sarisa manu ḍolā ||
raghupati pitahi premabasa jānī |puni kachu kahihi mātu anumānī ||
desa kāla avasara anusārī |bole bacana binīta bicārī ||
tāta kahaũ kachu karaũ ḍhiṭhāī |anucitu chamaba jāni larikāī ||
ati laghu bāta lāgi dukhu pāvā |kāhũ na mohi kahi prathama janāvā ||
dekhi gosāĩhi pū̃chiũ mātā |suni prasaṁgu bhae sītala gātā ||
જગમાં અપયશ થાય અને મારું સુયશ નાશ પામે; હું નરકમાં પડું, પણ દેવોના નગરમાં જાઉં. મને બધું અસહ્ય દુઃખ સહવું પડે, પણ રામ મારી આંખોમાંથી દૂર ન જાય. આવી રીતે મનમાં વિચારી રાજા બોલ્યા નહીં; તેમનું મન પીપળના પાન જેવું ડોલ્યું. રઘુપતિએ પિતાને પ્રેમવશ જાણીને, અને માતાનો પણ વિચાર કરીને, ફરી કંઈક કહ્યું. દેશ, કાળ અને અવસર અનુસાર, વિનમ્ર વચન વિચારીને બોલ્યા. તાત, હું કંઈક કહું અને ઢિઠાઈ કરું; બાળકપણું જાણીને અનુચિત માફ કર. અત્યંત નાની વાત માટે દુઃખ પામ્યા, પણ કોઈએ મને પ્રથમ જણાવ્યું નહીં. સ્વામીને જોઈને મેં માતાને પૂછ્યું; અને પ્રસંગ સાંભળીને શરીર શીતળ થયું.
દોહા 45
मंगल समय सनेह बस सोच परिहरिअ तात।आयसु देइअ हरषि हियँ कहि पुलके प्रभु गात।।45।।
maṁgala samaya saneha basa soca pariharia tāta |āyasu deia haraṣi hiyã kahi pulake prabhu gāta ||45||
"હે તાત, આ મંગલ સમયે સ્નેહથી ઉત્પન્ન ચિંતા ત્યાગી દો અને હૃદયમાં હર્ષ સાથે મને આજ્ઞા આપો." એમ કહતાં પ્રભુના શરીરમાં પુલક આવ્યો.
ચોપાઈ 46.1-4
धन्य जनमु जगतीतल तासू।पितहि प्रमोदु चरित सुनि जासू।।
चारि पदारथ करतल ताकें।प्रिय पितु मातु प्रान सम जाकें।।
आयसु पालि जनम फलु पाई।ऐहउँ बेगिहिं होउ रजाई।।
बिदा मातु सन आवउँ मागी।चलिहउँ बनहि बहुरि पग लागी।।
अस कहि राम गवनु तब कीन्हा।भूप सोक बसु उतरु न दीन्हा।।
नगर ब्यापि गइ बात सुतीछी।छुअत चढ़ी जनु सब तन बीछी।।
सुनि भए बिकल सकल नर नारी।बेलि बिटप जिमि देखि दवारी।।
जो जहँ सुनइ धुनइ सिरु सोई।बड़ बिषादु नहिं धीरजु होई।।
dhanya janamu jagatītala tāsū |pitahi pramodu carita suni jāsū ||
cāri padāratha karatala tākeṁ |priya pitu mātu prāna sama jākeṁ ||
āyasu pāli janama phalu pāī |aihaũ begihiṁ hou rajāī ||
bidā mātu sana āvaũ māgī |calihaũ banahi bahuri paga lāgī ||
asa kahi rāma gavanu taba kīnhā |bhūpa soka basu utaru na dīnhā ||
nagara byāpi gai bāta sutīchī |chuata caṛhī janu saba tana bīchī ||
suni bhae bikala sakala nara nārī |beli biṭapa jimi dekhi davārī ||
jo jahã sunai dhunai siru soī |baṛa biṣādu nahiṁ dhīraju hoī ||
ધન્ય છે આ પૃથ્વીતળ પર તેનો જન્મ, જેના ચરિત્ર સાંભળીને પિતા આનંદિત થાય. તેના હાથના તળવામાં ચારે પુરુષાર્થ છે, જેને પિતા અને માતા પ્રાણ સમાન પ્રિય છે. તમારી આજ્ઞા પાળીને હું મારા જન્મનું ફળ મેળવીશ, અને જલદી પાછો આવીશ, જો તમારી રજા હોય. હું જઈને માતા પાસેથી વિદા માગીશ, અને પછી ફરી તમારા ચરણમાં લાગીને વન જઈશ. આવું કહીને રામે ત્યારે પ્રસ્થાન કર્યું, અને રાજા શોકમાં ડૂબી રહ્યા, ઉત્તર ન આપ્યો. તે વાત નગરમાં ફેલાઈ ગઈ, જાણે વૃશ્ચિક ચડી આવ્યો અને તેનું ઝેર સમગ્ર શરીરને સ્પર્શ કરે. સાંભળીને બધા સ્ત્રી-પુરુષ વ્યાકુળ થયા, જેમ વેલા અને વૃક્ષ દાવાનલ જોઈને થાય. જે જ્યાં સાંભળે ત્યાં માથું પીટે; મોટો શોક હતો અને કોઈમાં ધૈર્ય રહ્યું નહીં.
દોહા 46
मुख सुखाहिं लोचन स्रवहिं सोकु न हृदयँ समाइ।मनहुँ करुन रस कटकई उतरी अवध बजाइ।।46।।
mukha sukhāhiṁ locana sravahiṁ soku na hṛdayã samāi |manahũ karuna rasa kaṭakaī utarī avadha bajāi ||46||
તેમનાં મુખ સૂકાઈ ગયાં, આંખોમાંથી આંસુ વહેવા લાગ્યાં, તેમનું દુઃખ હૃદયમાં સમાવાને સમાતું ન હતું। માનો કરુણ રસનું સૈન્ય અયોધ્યા પર ઉતરી પડ્યું હોય, નગારા વગાડતાં।
ચોપાઈ 47.1-4
मिलेहि माझ बिधि बात बेगारी।जहँ तहँ देहिं कैकेइहि गारी।।
एहि पापिनिहि बूझि का परेऊ।छाइ भवन पर पावकु धरेऊ।।
निज कर नयन काढ़ि चह दीखा।डारि सुधा बिषु चाहत चीखा।।
कुटिल कठोर कुबुद्धि अभागी।भइ रघुबंस बेनु बन आगी।।
पालव बैठि पेड़ु एहिं काटा।सुख महुँ सोक ठाटु धरि ठाटा।।
सदा रामु एहि प्रान समाना।कारन कवन कुटिलपनु ठाना।।
सत्य कहहिं कबि नारि सुभाऊ।सब बिधि अगहु अगाध दुराऊ।।
निज प्रतिबिंबु बरुकु गहि जाई।जानि न जाइ नारि गति भाई।।
milehi mājha bidhi bāta begārī |jahã tahã dehiṁ kaikeihi gārī ||
ehi pāpinihi būjhi kā pareū |chāi bhavana para pāvaku dhareū ||
nija kara nayana kāṛhi caha dīkhā |ḍāri sudhā biṣu cāhata cīkhā ||
kuṭila kaṭhora kubuddhi abhāgī |bhai raghubaṁsa benu bana āgī ||
pālava baiṭhi peṛu ehiṁ kāṭā |sukha mahũ soka ṭhāṭu dhari ṭhāṭā ||
sadā rāmu ehi prāna samānā |kārana kavana kuṭilapanu ṭhānā ||
satya kahahiṁ kabi nāri subhāū |saba bidhi agahu agādha durāū ||
nija pratibiṁbu baruku gahi jāī |jāni na jāi nāri gati bhāī ||
જ્યારે બધું સિદ્ધ થતું હતું, ત્યારે વિધાતાએ બાબત બગાડી નાખી; અને અહીં તહીં લોકો કૈકેયીને ગાળો દેવા લાગ્યા. આ પાપિણીના મનમાં શું આવ્યું, કે તેણે ઘર બનાવીને તેના પર આગ લગાડી? પોતાના હાથે આંખો ખીણીને પણ જોવા માંગે છે; અમૃત ફેંકીને ઝેરનો સ્વાદ લેવા માંગે છે. કપટી, કઠોર હૃદય, દૂષિત બુદ્ધિ અને અભાગી, તે રઘુકુળના વાંસના વનની આગ બની. ડાળી પર બેસીને તે જ ઝાડ કાપી નાખ્યું; સુખની વચ્ચે દુઃખનો આડમેળ રચ્યો. રામ તેના પ્રાણ સમાન હંમેશા પ્રિય હતા; કયા કારણથી તેણે આવું કપટપણું ઠરાવ્યું? કવિઓ સત્ય કહે છે: સ્ત્રીનો સ્વભાવ સર્વ પ્રકારે અથાહ, ઊંડો અને છુપાયેલો છે. પોતાનું પ્રતિબિંબ તો કોઈ પકડે, પણ ભાઈ, સ્ત્રીની ગતિ જાણી શકાતી નથી.
દોહા 47
काह न पावकु जारि सक का न समुद्र समाइ।का न करै अबला प्रबल केहि जग कालु न खाइ।।47।।
kāha na pāvaku jāri saka kā na samudra samāi |kā na karai abalā prabala kehi jaga kālu na khāi ||47||
એવું શું છે જેને અગ્નિ બાળી ન શકે, અને એવું શું છે જેને સમુદ્ર ધારણ ન કરી શકે? બળવતી થયેલી સ્ત્રી શું ન કરી શકે, અને જગતમાં એવો કોણ છે જેને કાળ ગળી ન શકે?
ચોપાઈ 48.1-4
का सुनाइ बिधि काह सुनावा।का देखाइ चह काह देखावा।।
एक कहहिं भल भूप न कीन्हा।बरु बिचारि नहिं कुमतिहि दीन्हा।।
जो हठि भयउ सकल दुख भाजनु।अबला बिबस ग्यानु गुनु गा जनु।।
एक धरम परमिति पहिचाने।नृपहि दोसु नहिं देहिं सयाने।।
सिबि दधीचि हरिचंद कहानी।एक एक सन कहहिं बखानी।।
एक भरत कर संमत कहहीं।एक उदास भायँ सुनि रहहीं।।
कान मूदि कर रद गहि जीहा।एक कहहिं यह बात अलीहा।।
सुकृत जाहिं अस कहत तुम्हारे।रामु भरत कहुँ प्रानपिआरे।।
kā sunāi bidhi kāha sunāvā |kā dekhāi caha kāha dekhāvā ||
eka kahahiṁ bhala bhūpa na kīnhā |baru bicāri nahiṁ kumatihi dīnhā ||
jo haṭhi bhayau sakala dukha bhājanu |abalā bibasa gyānu gunu gā janu ||
eka dharama paramiti pahicāne |nṛpahi dosu nahiṁ dehiṁ sayāne ||
sibi dadhīci haricaṁda kahānī |eka eka sana kahahiṁ bakhānī ||
eka bharata kara saṁmata kahahīṁ |eka udāsa bhāyã suni rahahīṁ ||
kāna mūdi kara rada gahi jīhā |eka kahahiṁ yaha bāta alīhā ||
sukṛta jāhiṁ asa kahata tumhāre |rāmu bharata kahũ prānapiāre ||
વિધિએ શું સંભળાવ્યું અને શું કહેવડાવ્યું? શું બતાવવું માંગે છે અને શું બતાવ્યું? એક કહે છે કે રાજાએ ભલું ન કર્યું. વિચાર્યા વિના દુષ્ટબુદ્ધિ સ્ત્રીને વર આપી દીધો. જે હઠથી તે સર્વ દુઃખનું ભાજન બન્યો, અબલાના વશમાં આવીને તેનું જ્ઞાન અને ગુણ ચાલ્યા ગયા જેવા લાગે છે. એક ધર્મનું પરિમાણ ઓળખનાર સમજદાર રાજાને દોષ આપતા નથી. શિબિ, દધીચિ અને હરિશ્ચન્દ્રની કથાઓ એકેએકની પાસે વિસ્તારથી કહે છે. એક કહે છે કે ભરતને આની સંમતિ હતી, એક ઉદાસ ભાવથી સાંભળતા રહે છે. હાથથી કાન બંધ કરીને, દાંતથી જીભ પકડીને એક કહે છે કે આ વાત ખોટી છે. આવું કહેવાથી તમારું સુકૃત નષ્ટ થાય છે. રામ ભરતના પ્રાણપ્રિય છે.
દોહા 48
चंदु चवै बरु अनल कन सुधा होइ बिषतूल।सपनेहुँ कबहुँ न करहिं किछु भरतु राम प्रतिकूल।।48।।
caṁdu cavai baru anala kana sudhā hoi biṣatūla |sapanehũ kabahũ na karahiṁ kichu bharatu rāma pratikūla ||48||
ચંદ્ર અગ્નિના અંગાર વરસાવે, અને અમૃત ઝેર જેવું થઈ જાય; તો પણ ભરત સ્વપ્નમાં પણ ક્યારેય રામના વિરોધમાં કંઈ કરશે નહીં।
ચોપાઈ 49.1-4
एक बिधातहिं दूषनु देंहीं।सुधा देखाइ दीन्ह बिषु जेहीं।।
खरभरु नगर सोचु सब काहू।दुसह दाहु उर मिटा उछाहू।।
बिप्रबधू कुलमान्य जठेरी।जे प्रिय परम कैकेई केरी।।
लगीं देन सिख सीलु सराही।बचन बानसम लागहिं ताही।।
भरतु न मोहि प्रिय राम समाना।सदा कहहु यहु सबु जगु जाना।।
करहु राम पर सहज सनेहू।केहिं अपराध आजु बनु देहू।।
कबहुँ न कियहु सवति आरेसू।प्रीति प्रतीति जान सबु देसू।।
कौसल्याँ अब काह बिगारा।तुम्ह जेहि लागि बज्र पुर पारा।।
eka bidhātahiṁ dūṣanu deṁhīṁ |sudhā dekhāi dīnha biṣu jehīṁ ||
kharabharu nagara socu saba kāhū |dusaha dāhu ura miṭā uchāhū ||
biprabadhū kulamānya jaṭherī |je priya parama kaikeī kerī ||
lagīṁ dena sikha sīlu sarāhī |bacana bānasama lāgahiṁ tāhī ||
bharatu na mohi priya rāma samānā |sadā kahahu yahu sabu jagu jānā ||
karahu rāma para sahaja sanehū |kehiṁ aparādha āju banu dehū ||
kabahũ na kiyahu savati āresū |prīti pratīti jāna sabu desū ||
kausalyā̃ aba kāha bigārā |tumha jehi lāgi bajra pura pārā ||
કેટલાકએ સૃષ્ટિના રચયિતા બ્રહ્માને દોષ આપ્યો, જેમણે અમૃત બતાવીને ઝેર આપ્યું. નગરમાં ખળભળ મચી, બધાના મનમાં ચિંતા હતી; સહન કરવી કઠિન એવી બળતી વેદના હૃદયમાં બેસી ગઈ અને બધો ઉત્સાહ મટી ગયો. બ્રાહ્મણોની સ્ત્રીઓ, કુળથી સન્માનિત વૃદ્ધ સ્ત્રીઓ, જે કૈકેયીને અત્યંત પ્રિય હતી. તેમણે તેના શીળની પ્રશંસા કરતાં તેને ઉપદેશ આપવાનો આરંભ કર્યો, પણ તેમના વચન તેને તીર જેવા લાગ્યા. "ભરત મને રામ જેટલો પ્રિય નથી, એવું તમે સદા કહેતા હતા અને સમગ્ર જગત જાણે છે." "તો રામ પર સહજ પ્રેમ બતાવો. આજે કયા અપરાધને કારણે તેને વન મોકલો છો?" "તમે ક્યારેય સૌતન પ્રત્યે ઈર્ષ્યા ન કરી; સમગ્ર દેશ તમારો પ્રેમ અને વિશ્વાસ જાણે છે." "કૌસલ્યાએ હવે તમારું શું બગાડ્યું, જેના માટે તમે નગર પર વજ્રપાત કર્યો?"
દોહા 49
सीय कि पिय सँगु परिहरिहि लखनु कि रहिहहिं धाम।राजु कि भूँजब भरत पुर नृपु कि जिइहि बिनु राम।।49।।
sīya ki piya sãgu pariharihi lakhanu ki rahihahiṁ dhāma |rāju ki bhū̃jaba bharata pura nṛpu ki jiihi binu rāma ||49||
શું સીતા પોતાના પતિનો સાથ છોડી દેશે, કે લક્ષ્મણ ઘરે રહેશે? શું ભરત રાજ્યનો ઉપભોગ કરશે અને નગર પર રાજ કરશે, કે રાજા રામ વિના જીવશે?
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में यह अंश ‘पितृ-भक्ति, वचन-पालन, और संकट में समता’ की सिद्धि देता है; गृहस्थ-साधक के लिए यह पाठ शोक-निवारण, मन-स्थैर्य, तथा ‘धर्म-निर्णय’ की बुद्धि बढ़ाता है—क्योंकि राम के धैर्य का स्मरण स्वयं ‘अशान्त मन’ को शान्त करता है।
सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-संपुट या ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-संपुट जोड़ा जाता है; वचन-पालन के प्रसंग में कई परंपराएँ ‘राम काजु कीन्हें बिनु मोहि कहाँ विश्राम’ को भी स्मरण-रूप में रखती हैं (स्थानीय परंपरा-भेद संभव)।
Ask anything about Prakarana 5 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
