Prakarana 5

Verse 82 (चौपाई)

सूखहिं अधर जरइ सबु अंगू। मनहुँ दीन मनिहीन भुअंगू।। सरुष समीप दीखि कैकेई। मानहुँ मीचु घरी गनि लेई।। करुनामय मृदु राम सुभाऊ। प्रथम दीख दुखु सुना न काऊ।। तदपि धीर धरि समउ बिचारी। पूँछी मधुर बचन महतारी।। मोहि कहु मातु तात दुख कारन। करिअ जतन जेहिं होइ निवारन।। सुनहु राम सबु कारन एहू। राजहि तुम पर बहुत सनेहू।। देन कहेन्हि मोहि दुइ बरदाना। मागेउँ जो कछु मोहि सोहाना। सो सुनि भयउ भूप उर सोचू। छाड़ि न सकहिं तुम्हार सँकोचू।।

ਉਸਦੇ ਬੁੱਲ੍ਹ ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਜਲ ਰਹੇ ਸਨ; ਉਹ ਗਰੀਬ, ਮਣੀ ਰਹਿਤ ਸੱਪ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਕੈਕੇਯੀ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮੌਤ ਸਮਝਿਆ ਜੋ ਉਸਦੇ ਘਰ ਆ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਰਾਮ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਦਇਆਵਾਨ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਸੀ; ਉਸਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਅਜਿਹਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਸੀ ਜਾਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖੀ, ਮੌਕੇ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ; ਉਸਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਸੁਣ, ਰਾਮ, ਇਹ ਪੂਰਾ ਕਾਰਨ ਹੈ: ਰਾਜੇ ਦਾ ਤੇਰੇ ਤੇ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰ ਹੈ। ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੋ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਦਾ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ; ਮੈਂ ਉਹ ਮੰਗਿਆ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਉਚਿਤ ਲੱਗਿਆ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜੇ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਭਰ ਗਈ; ਉਹ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਆਦਰ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।

Verse 83 (दोहा/सोरठा)

सुत सनेह इत बचनु उत संकट परेउ नरेसु। सकहु न आयसु धरहु सिर मेटहु कठिन कलेसु।।40।।

ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਪਿਆਰ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਵਚਨ; ਰਾਜਾ ਸੰਕਟ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਤੋੜ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਇਸਨੂੰ ਸਿਰ ਤੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਿਆਨਕ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ।

Verse 84 (चौपाई)

निधरक बैठि कहइ कटु बानी। सुनत कठिनता अति अकुलानी।। जीभ कमान बचन सर नाना। मनहुँ महिप मृदु लच्छ समाना।। जनु कठोरपनु धरें सरीरू। सिखइ धनुषबिद्या बर बीरू।। सब प्रसंगु रघुपतिहि सुनाई। बैठि मनहुँ तनु धरि निठुराई।। मन मुसकाइ भानुकुल भानु। रामु सहज आनंद निधानू।। बोले बचन बिगत सब दूषन। मृदु मंजुल जनु बाग बिभूषन।। सुनु जननी सोइ सुतु बड़भागी। जो पितु मातु बचन अनुरागी।। तनय मातु पितु तोषनिहारा। दुर्लभ जननि सकल संसारा।।

ਉਹ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠੀ ਅਤੇ ਕਠੋਰ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲੀ; ਉਸਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਅਤਿ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ। ਉਸਦੀ ਜੀਭ ਧਨੁਖ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਸ਼ਬਦ ਅਨੇਕ ਤੀਰ ਸਨ, ਮਾਨੋ ਕੋਈ ਯੋਧਾ ਰਾਜੇ ਤੇ ਨਰਮ ਤੀਰ ਚਲਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਮਾਨੋ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਕਠੋਰਤਾ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੇ ਸਰਵੋਤਮ ਵੀਰ ਨੂੰ ਧਨੁਰਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਾ ਰਘੂਪਤੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਮਾਨੋ ਕਰੂਰਤਾ ਦਾ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਬੈਠੀ ਹੋਵੇ। ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਸੂਰਯ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਸੂਰਜ, ਰਾਮ, ਸਦਾ ਸਹਜ ਆਨੰਦ ਦਾ ਧਾਮ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਸਾਰੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਰਮ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਗ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਹੋਵੇ। ਸੁਣ, ਮਾਤਾ: ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਸਭ ਤੋਂ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਵਚਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਨੁਰਾਗੀ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੇ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਦੁਰਲੱਭ ਹੈ, ਹੇ ਮਾਤਾ।

Verse 85 (दोहा/सोरठा)

मुनिगन मिलनु बिसेषि बन सबहि भाँति हित मोर। तेहि महँ पितु आयसु बहुरि संमत जननी तोर।।41।।

ਵਣ ਵਿੱਚ ਮੁਨੀਆਂ ਦਾ ਮਿਲਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮੇਰੇ ਭਲੇ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਤੁਹਾਡੀ ਮਾਤਾ ਵੀ ਸਹਿਮਤ ਹੈ।

Verse 86 (चौपाई)

भरत प्रानप्रिय पावहिं राजू। बिधि सब बिधि मोहि सनमुख आजु। जों न जाउँ बन ऐसेहु काजा। प्रथम गनिअ मोहि मूढ़ समाजा।। सेवहिं अरँडु कलपतरु त्यागी। परिहरि अमृत लेहिं बिषु मागी।। तेउ न पाइ अस समउ चुकाहीं। देखु बिचारि मातु मन माहीं।। अंब एक दुखु मोहि बिसेषी। निपट बिकल नरनायकु देखी।। थोरिहिं बात पितहि दुख भारी। होति प्रतीति न मोहि महतारी।। राउ धीर गुन उदधि अगाधू। भा मोहि ते कछु बड़ अपराधू।। जातें मोहि न कहत कछु राऊ। मोरि सपथ तोहि कहु सतिभाऊ।।

ਭਰਤ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਜਿੰਨਾ ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਰਾਜ ਮਿਲੇਗਾ। ਵਿਧਾਤਾ ਨੇ ਅੱਜ ਸਾਰੀਆਂ ਪਰਿਸਥਿਤੀਆਂ ਮੇਰੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਮੈਂ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮ ਲਈ ਵਣ ਨਾ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮੂਰਖ ਗਿਣਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਲੋਕ ਅੰਡ ਦੇ ਬੂਟੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਕਲਪਵ੍ਰਿਖ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਣਗੇ; ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਸ਼ ਮੰਗਣਗੇ। ਇਸ ਲਈ, ਅਜਿਹਾ ਅਵਸਰ ਹੱਥੋਂ ਨਾ ਜਾਣ ਦਿਓ। ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰੋ, ਹੇ ਮਾਤਾ। ਮਾਤਾ, ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁੱਖ ਹੈ: ਨਰਨਾਇਕ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਕੁਲ ਦੇਖ ਕੇ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਲਈ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਮੇਰੇ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ। ਰਾਜਾ ਧੀਰਜਵਾਨ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਅਗਾਧ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਵੱਡਾ ਅਪਰਾਧ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਰਾਜਾ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦੇ। ਮੇਰੀ ਸਹੁੰ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 87 (दोहा/सोरठा)

सहज सरल रघुबर बचन कुमति कुटिल करि जान। चलइ जोंक जल बक्रगति जद्यपि सलिलु समान।।42।।

ਰਘੂਵਰ ਦੇ ਸਹਜ ਅਤੇ ਸਰਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਮੂਰਖ ਅਤੇ ਕੁਟਿਲ ਮਨ ਟੇਢੇ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਚਾਹੁਣ ਵਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ, ਭਾਵੇਂ ਪਾਣੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 88 (चौपाई)

रहसी रानि राम रुख पाई। बोली कपट सनेहु जनाई।। सपथ तुम्हार भरत कै आना। हेतु न दूसर मै कछु जाना।। तुम्ह अपराध जोगु नहिं ताता। जननी जनक बंधु सुखदाता।। राम सत्य सबु जो कछु कहहू। तुम्ह पितु मातु बचन रत अहहू।। पितहि बुझाइ कहहु बलि सोई। चौथेंपन जेहिं अजसु न होई।। तुम्ह सम सुअन सुकृत जेहिं दीन्हे। उचित न तासु निरादरु कीन्हे।। लागहिं कुमुख बचन सुभ कैसे। मगहँ गयादिक तीरथ जैसे।। रामहि मातु बचन सब भाए। जिमि सुरसरि गत सलिल सुहाए।।

ਰਾਣੀ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਕੇਲੇ ਪਾ ਕੇ ਦਿਖਾਵੇ ਦਾ ਪਿਆਰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ। ਤੁਹਾਡੀ ਸਹੁੰ ਅਤੇ ਭਰਤ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦੁਆਰਾ, ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਪਤਾ। ਤੁਸੀਂ ਦੋਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਹੋ, ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ; ਤੁਹਾਡੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਰਾਮ, ਤੁਸੀਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ ਸੱਚ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੇ ਵਚਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ। ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਾਓ ਅਤੇ ਉਹੀ ਕਹੋ ਜਿਸ ਨਾਲ ਚੌਥੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਅਪਮਾਨ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗਾ ਪੁੱਤਰ, ਗੁਣਵਾਨ ਅਤੇ ਚੰਗਾ, ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਅਣਗੌਲਿਆ ਵਰਤਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਠੋਰ ਸ਼ਬਦ ਚੰਗੇ ਕਿਵੇਂ ਲੱਗ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਇਹ ਗਯਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਜਾਣ ਵਰਗਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਏ, ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਵਹਿੰਦਾ ਪਾਣੀ।

Verse 89 (दोहा/सोरठा)

गइ मुरुछा रामहि सुमिरि नृप फिरि करवट लीन्ह। सचिव राम आगमन कहि बिनय समय सम कीन्ह।।43।।

ਰਾਜਾ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਰਵਟ ਬਦਲੀ। ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਰਾਮ ਦੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕਰਕੇ ਉਚਿਤ ਸਮੇਂ ਤੇ ਵਿਨਮਰ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 90 (चौपाई)

अवनिप अकनि रामु पगु धारे। धरि धीरजु तब नयन उघारे।। सचिवँ सँभारि राउ बैठारे। चरन परत नृप रामु निहारे।। लिए सनेह बिकल उर लाई। गै मनि मनहुँ फनिक फिरि पाई।। रामहि चितइ रहेउ नरनाहू। चला बिलोचन बारि प्रबाहू।। सोक बिबस कछु कहै न पारा। हृदयँ लगावत बारहिं बारा।। बिधिहि मनाव राउ मन माहीं। जेहिं रघुनाथ न कानन जाहीं।। सुमिरि महेसहि कहइ निहोरी। बिनती सुनहु सदासिव मोरी।। आसुतोष तुम्ह अवढर दानी। आरति हरहु दीन जनु जानी।।

ਰਾਜਾ ਨੇ ਰਾਮ ਦਾ ਚਰਣ ਆਪਣੀ ਅੱਖ ਲਾਇਆ, ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹੀਆਂ। ਫਿਰ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਬੈਠ ਗਿਆ; ਰਾਮ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਉਸਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਸਨੇ ਉਸਨੂੰ ਗਲੇ ਲਗਾਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਗਾਇਆ; ਮਾਨੋ ਉਸਨੂੰ ਗੁਆਚਿਆ ਹੋਇਆ ਮਣੀ ਮਿਲ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਸੱਪ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਮਣੀ ਮੁੜ ਮਿਲੀ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਰਾਮ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੇ; ਉਸਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੜ੍ਹ ਵਾਂਗ ਹੰਝੂ ਵਹਿ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜਰਜਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਕੁਝ ਵੀ ਬੋਲ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ; ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਗਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰਾਜਾ ਰਘੂਨਾਥ ਨੂੰ ਵਣ ਨਾ ਜਾਣ ਲਈ ਮਨਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ: ਮੇਰੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਸਦਾਸ਼ਿਵ। ਤੁਸੀਂ ਸੌਖੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੋ; ਮੇਰੀ ਪੀੜ ਦੂਰ ਕਰੋ, ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੀਨ ਦਾਸ ਜਾਣ ਕੇ।

Verse 91 (दोहा/सोरठा)

तुम्ह प्रेरक सब के हृदयँ सो मति रामहि देहु। बचनु मोर तजि रहहि घर परिहरि सीलु सनेहु।।44।।

ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਹਿਰਦਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੋ; ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਬੁੱਧੀ ਦਿਓ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਹਿਰਦਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਸਕਾਂ। ਮੇਰਾ ਵਚਨ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਮੈਂ ਘਰ ਰਹਾਂ, ਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ।

Verse 92 (चौपाई)

अजसु होउ जग सुजसु नसाऊ। नरक परौ बरु सुरपुरु जाऊ।। सब दुख दुसह सहावहु मोही। लोचन ओट रामु जनि होंही।। अस मन गुनइ राउ नहिं बोला। पीपर पात सरिस मनु डोला।। रघुपति पितहि प्रेमबस जानी। पुनि कछु कहिहि मातु अनुमानी।। देस काल अवसर अनुसारी। बोले बचन बिनीत बिचारी।। तात कहउँ कछु करउँ ढिठाई। अनुचितु छमब जानि लरिकाई।। अति लघु बात लागि दुखु पावा। काहुँ न मोहि कहि प्रथम जनावा।। देखि गोसाइँहि पूँछिउँ माता। सुनि प्रसंगु भए सीतल गाता।।

ਮੈਨੂੰ ਨਿੰਦਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਵੇ; ਮੈਂ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਵਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਸਵਰਗ ਜਾਵਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਸਾਰੇ ਸਹਿਨ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਦੁੱਖ ਸਹਾਰਨੇ ਪੈਣ; ਬਸ ਰਾਮ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਓਟ ਨਾ ਬਣਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਬੋਲਿਆ ਨਹੀਂ; ਉਸਦਾ ਮਨ ਪਿੱਪਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਵਾਂਗ ਡੋਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਰਘੂਪਤੀ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਗਾਇਆ ਕਿ ਉਹ ਕੁਝ ਕਹੇਗਾ। ਦੇਸ਼, ਕਾਲ ਅਤੇ ਅਵਸਰ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੇ ਨਿਮਰ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦ ਬੋਲੇ। ਪਿਤਾ, ਮੈਂ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਹਿਜ ਕਦਮ ਚੁੱਕਦਾ ਹਾਂ; ਜੋ ਅਨੁਚਿਤ ਹੈ ਉਸਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰੋ, ਮੈਨੂੰ ਬੱਚਾ ਸਮਝ ਕੇ। ਬਹੁਤ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੱਲ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਭਾਰੀ ਦੁੱਖ ਲਏ ਹੋ; ਕਿਸੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ; ਵਿਸ਼ਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 93 (दोहा/सोरठा)

मंगल समय सनेह बस सोच परिहरिअ तात। आयसु देइअ हरषि हियँ कहि पुलके प्रभु गात।।45।।

ਇਹ ਮੰਗਲਮਈ ਸਮਾਂ ਹੈ; ਪਿਆਰ ਵਸ, ਸਾਰੀ ਚਿੰਤਾ ਤਿਆਗ ਦਿਓ, ਪਿਤਾ ਜੀ। ਹਰਖ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਆਗਿਆ ਦਿਓ, ਅਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਸਰੀਰ ਪੁਲਕ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।

Verse 94 (चौपाई)

धन्य जनमु जगतीतल तासू। पितहि प्रमोदु चरित सुनि जासू।। चारि पदारथ करतल ताकें। प्रिय पितु मातु प्रान सम जाकें।। आयसु पालि जनम फलु पाई। ऐहउँ बेगिहिं होउ रजाई।। बिदा मातु सन आवउँ मागी। चलिहउँ बनहि बहुरि पग लागी।। अस कहि राम गवनु तब कीन्हा। भूप सोक बसु उतरु न दीन्हा।। नगर ब्यापि गइ बात सुतीछी। छुअत चढ़ी जनु सब तन बीछी।। सुनि भए बिकल सकल नर नारी। बेलि बिटप जिमि देखि दवारी।। जो जहँ सुनइ धुनइ सिरु सोई। बड़ बिषादु नहिं धीरजु होई।।

ਧੰਨ ਹੈ ਉਸਦਾ ਜਨਮ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜਿਸਦੇ ਪਿਤਾ ਉਸਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਉਸਦੇ ਪਿਆਰੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਸਮਾਨ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਪਾ ਕੇ ਮੈਂ ਜਨਮ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਂ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਾਂ। ਮੈਂ ਮਾਤਾ ਜੀ ਤੋਂ ਵਿਦਾ ਲੈ ਕੇ ਵਨ ਵਿੱਚ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ; ਰਾਜਾ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਾ, ਉੱਤਰ ਨ ਦੇ ਸਕਿਆ। ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਖਬਰ ਫੈਲ ਗਈ; ਮਾਨੋ ਹਰ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਨਾਰੀਆਂ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਏ; ਉਹ ਬੇਲਾਂ ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਾਂਗ ਸਨ ਜੋ ਸੋਕੇ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਜਿੱਥੇ ਸੁਣਦਾ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਿਰ ਪੀਟਦਾ; ਭਾਰੀ ਸੋਗ ਸੀ ਅਤੇ ਕੋਈ ਧੀਰਜ ਨਹੀਂ ਸੀ।

Verse 95 (दोहा/सोरठा)

मुख सुखाहिं लोचन स्त्रवहि सोकु न हृदयँ समाइ। मनहुँ करुन रस कटकई उतरी अवध बजाइ।।46।।

ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਥ ਵਹਿ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੋਗ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਮਾਨੋ ਅਵਧ ਉੱਤੇ ਕਰੁਣਾ ਰਸ ਦੀ ਵਰਖਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।

Verse 96 (चौपाई)

मिलेहि माझ बिधि बात बेगारी। जहँ तहँ देहिं कैकेइहि गारी।। एहि पापिनिहि बूझि का परेऊ। छाइ भवन पर पावकु धरेऊ।। निज कर नयन काढ़ि चह दीखा। डारि सुधा बिषु चाहत चीखा।। कुटिल कठोर कुबुद्धि अभागी। भइ रघुबंस बेनु बन आगी।। पालव बैठि पेड़ु एहिं काटा। सुख महुँ सोक ठाटु धरि ठाटा।। सदा रामु एहि प्रान समाना। कारन कवन कुटिलपनु ठाना।। सत्य कहहिं कबि नारि सुभाऊ। सब बिधि अगहु अगाध दुराऊ।। निज प्रतिबिंबु बरुकु गहि जाई। जानि न जाइ नारि गति भाई।।

ਇਸ ਵਿੱਚ ਵਿਧਾਤਾ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਗੱਲਾਂ ਮਿਲੀਆਂ; ਇੱਥੇ ਉੱਥੇ ਲੋਕ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹਾਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਪਾਪਣ ਤੋਂ ਕੀ ਹੈਰਾਨ ਹੋਣਾ? ਮਾਨੋ ਉਸਦੇ ਘਰ ਉੱਤੇ ਅੱਗ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੱਢਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ; ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਸ਼ ਪੀਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਕਪਟੀ, ਕਠੋਰ, ਕੁਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਅਭਾਗਣ, ਉਹ ਰਘੂ ਕੁਲ ਦੇ ਬਾਂਸ ਦੀ ਬਨਸ਼ ਦੀ ਅੱਗ ਬਣ ਗਈ। ਟਾਹਣੀ ਹੇਠਾਂ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸਨੇ ਰੁੱਖ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ; ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਸੋਗ ਲਿਆਂਦਾ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਦਿਖਾਵਾ ਕੀਤਾ। ਰਾਮ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਸਨ; ਉਸਨੇ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਇਹ ਕਪਟ ਕੀਤਾ? ਕਵੀ ਸੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਅਥਾਹ ਅਤੇ ਪਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਔਖਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਬਿੰਬ ਨੂੰ ਪਕੜਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਸਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ; ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਚਲ ਨੂੰ, ਭਰਾ, ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।

Verse 97 (दोहा/सोरठा)

काह न पावकु जारि सक का न समुद्र समाइ। का न करै अबला प्रबल केहि जग कालु न खाइ।।47।।

ਅੱਗ ਕੀ ਨਹੀਂ ਸਾੜ ਸਕਦੀ, ਸਮੁੰਦਰ ਕੀ ਨਹੀਂ ਨਿਗਲ ਸਕਦਾ, ਜਦੋਂ ਨਿਰਬਲ ਇਸਤਰੀ ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਕੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਾਲ ਕੀ ਨਹੀਂ ਖਾ ਜਾਂਦਾ?

Verse 98 (चौपाई)

का सुनाइ बिधि काह सुनावा। का देखाइ चह काह देखावा।। एक कहहिं भल भूप न कीन्हा। बरु बिचारि नहिं कुमतिहि दीन्हा।। जो हठि भयउ सकल दुख भाजनु। अबला बिबस ग्यानु गुनु गा जनु।। एक धरम परमिति पहिचाने। नृपहि दोसु नहिं देहिं सयाने।। सिबि दधीचि हरिचंद कहानी। एक एक सन कहहिं बखानी।। एक भरत कर संमत कहहीं। एक उदास भायँ सुनि रहहीं।। कान मूदि कर रद गहि जीहा। एक कहहिं यह बात अलीहा।। सुकृत जाहिं अस कहत तुम्हारे। रामु भरत कहुँ प्रानपिआरे।।

ਵਿਧਾਤਾ ਉਸਨੂੰ ਕੀ ਸੁਣਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਸ ਨੂੰ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਕੀ ਵਿਖਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਕਿਸ ਨੂੰ ਦਿਖਾ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਰਾਜੇ ਨੇ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ; ਪਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਤੇ, ਉਸਨੇ ਕੁਮਤ ਨੂੰ ਸਥਾਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਜੋ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਪਾਤਰ ਸੀ; ਇੱਕ ਅਸਹਾਇ ਇਸਤਰੀ, ਮਾਨੋ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗੁਣ ਤੋਂ ਸੱਖਣੀ। ਕੁਝ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਨ ਸਿਆਣੇ ਇਹੀ ਪਛਾਣਦੇ ਹਨ: ਉਹ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦੇ। ਉਹ ਸ਼ਿਬੀ ਅਤੇ ਦਧੀਚੀ ਦੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੂੰ ਪੂਰਨ ਵੇਰਵੇ ਨਾਲ। ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਰਤ ਨੇ ਸਹਿਮਤੀ ਦਿੱਤੀ; ਦੂਸਰੇ ਮੌਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਮਨ ਹੇਠਾਂ ਕਰ ਕੇ ਸੁਣਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਕੰਨ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਦੰਦ ਅਤੇ ਜੀਭ ਦਬਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਇਹ ਗੱਲ ਝੂਠੀ ਹੈ। ਸੁਜਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਰਾਮ ਭਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਜਿੰਨੇ ਪਿਆਰੇ ਹਨ।

Verse 99 (दोहा/सोरठा)

चंदु चवै बरु अनल कन सुधा होइ बिषतूल। सपनेहुँ कबहुँ न करहिं किछु भरतु राम प्रतिकूल।।48।।

ਭਾਵੇਂ ਚੰਦਰਮਾ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸੜ ਜਾਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਿਸ਼ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਕਦੇ, ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਭਰਤ ਰਾਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।

Verse 100 (चौपाई)

एक बिधातहिं दूषनु देंहीं। सुधा देखाइ दीन्ह बिषु जेहीं।। खरभरु नगर सोचु सब काहू। दुसह दाहु उर मिटा उछाहू।। बिप्रबधू कुलमान्य जठेरी। जे प्रिय परम कैकेई केरी।। लगीं देन सिख सीलु सराही। बचन बानसम लागहिं ताही।। भरतु न मोहि प्रिय राम समाना। सदा कहहु यहु सबु जगु जाना।। करहु राम पर सहज सनेहू। केहिं अपराध आजु बनु देहू।। कबहुँ न कियहु सवति आरेसू। प्रीति प्रतीति जान सबु देसू।। कौसल्याँ अब काह बिगारा। तुम्ह जेहि लागि बज्र पुर पारा।।

ਉਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਿਖਾ ਕੇ ਵਿਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਨਗਰ ਹੰਗਾਮੇ ਵਿੱਚ ਸੀ; ਸਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਸਨ, ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਸਹਿ ਜਲਨ ਨੇ ਸਾਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਟਾ ਦਿੱਤੀ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸਤਰੀਆਂ, ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਮਾਣਯੋਗ ਮਾਤਾਵਾਂ, ਜੋ ਕੈਕੇਈ ਨੂੰ ਅਤਿ ਪਿਆਰੀਆਂ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਲਾਹ ਦੇਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਬਾਣਾਂ ਵਾਂਗ ਸਨ। ਭਰਤ ਮੈਨੂੰ ਰਾਮ ਜਿੰਨਾ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਇਹ ਸਦਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਪ੍ਰਤੀ ਸਹਜ ਪ੍ਰੇਮ ਰੱਖੋ; ਕਿਸ ਅਪਰਾਧ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਉਸਨੂੰ ਵਨ ਭੇਜਦੇ ਹੋ? ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਮੈਨੂੰ ਸੌਤਣ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ; ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ, ਹੁਣ ਕੀ ਹਾਨੀ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਵਜਰ ਨਗਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ।

Verse 101 (दोहा/सोरठा)

सीय कि पिय सँगु परिहरिहि लखनु कि रहिहहिं धाम। राजु कि भूँजब भरत पुर नृपु कि जिइहि बिनु राम।।49।।

ਕੀ ਸੀਤਾ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗੀ, ਜਾਂ ਕੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਘਰ ਰਹੇਗਾ? ਕੀ ਭਰਤ ਰਾਜ ਭੋਗੇਗਾ, ਜਾਂ ਕੀ ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਬਿਨਾਂ ਜੀਵੇਗਾ?