Prakarana 5

Verse 82 (चौपाई)

सूखहिं अधर जरइ सबु अंगू। मनहुँ दीन मनिहीन भुअंगू।। सरुष समीप दीखि कैकेई। मानहुँ मीचु घरी गनि लेई।। करुनामय मृदु राम सुभाऊ। प्रथम दीख दुखु सुना न काऊ।। तदपि धीर धरि समउ बिचारी। पूँछी मधुर बचन महतारी।। मोहि कहु मातु तात दुख कारन। करिअ जतन जेहिं होइ निवारन।। सुनहु राम सबु कारन एहू। राजहि तुम पर बहुत सनेहू।। देन कहेन्हि मोहि दुइ बरदाना। मागेउँ जो कछु मोहि सोहाना। सो सुनि भयउ भूप उर सोचू। छाड़ि न सकहिं तुम्हार सँकोचू।।

Uske honth sookhe hue the, saare jism mein jalan thi. Woh ek garib saanp jaisa tha jiske paas koi moti nahi thi. Kaikeyi paas khadi thi, usse dekh ke laga jaise maut ghar aa gayi ho. Ram ka dil bahut naram tha, usne aisa dukh pehle kabhi dekha ya suna nahi tha. Phir bhi woh shaant raha, socha ki yeh kya time hai, aur apni maa se aaram se poocha. Maa, mujhe batao papa ko kya hua hai. Main koshish karunga ki woh theek ho jaaye. Sun Ram, yeh poora matter yeh hai ki raja tumpe bahut pyaar karta hai. Usne mujhe do cheezein maangne ko kaha tha, maine woh maanga jo mujhe sahi lagta tha. Yeh sun ke raja bahut pareshan ho gaya. Woh tumhare liye koi bura baat nahi kar sakta.

Verse 83 (दोहा/सोरठा)

सुत सनेह इत बचनु उत संकट परेउ नरेसु। सकहु न आयसु धरहु सिर मेटहु कठिन कलेसु।।40।।

Ek taraf bete ka pyaar tha, doosri taraf promise. Raja bahut pareshan ho gaya. Woh apna word nahi tod sakta tha, woh sar pe le ke baitha tha, aur uska dukh door nahi ho raha tha.

Verse 84 (चौपाई)

निधरक बैठि कहइ कटु बानी। सुनत कठिनता अति अकुलानी।। जीभ कमान बचन सर नाना। मनहुँ महिप मृदु लच्छ समाना।। जनु कठोरपनु धरें सरीरू। सिखइ धनुषबिद्या बर बीरू।। सब प्रसंगु रघुपतिहि सुनाई। बैठि मनहुँ तनु धरि निठुराई।। मन मुसकाइ भानुकुल भानु। रामु सहज आनंद निधानू।। बोले बचन बिगत सब दूषन। मृदु मंजुल जनु बाग बिभूषन।। सुनु जननी सोइ सुतु बड़भागी। जो पितु मातु बचन अनुरागी।। तनय मातु पितु तोषनिहारा। दुर्लभ जननि सकल संसारा।।

Woh darre bina baithi aur kadwi baatein boli. Uski baatein sun ke woh bahut dukhi hua. Uski jeebh kamaan thi, uske shabd teer the, jaise koi yodha raja pe teer chala raha ho. Jaise usne apne aap mein kadakpan bhar liya ho, woh best hero ko dhanush chalana sikhane lagi. Usne poora matter Raghu ke raja ko bataya, bilkul kadak ho ke baithi. Ram, Surya vans ka shehzaada, andar hi andar muskura raha tha. Woh hamesha khush rehta tha. Usne aise baatein boli jisme koi buri baat nahi thi, naram aur pyaari, jaise garden mein phool ho. Maa sun, woh beta bahut khushkismat hota hai jo maa baap ki baat maanta hai. Beta jo maa baap ko khush rakhta hai, aisa beta poori duniya mein milna mushkil hai.

Verse 85 (दोहा/सोरठा)

मुनिगन मिलनु बिसेषि बन सबहि भाँति हित मोर। तेहि महँ पितु आयसु बहुरि संमत जननी तोर।।41।।

Jungle mein rishiyon se milna bahut khaas hai, aur yeh mere liye har tarah se accha hai. Ismein pehle papa ka order hai, aur phir tumhari bhi permission hai.

Verse 86 (चौपाई)

भरत प्रानप्रिय पावहिं राजू। बिधि सब बिधि मोहि सनमुख आजु। जों न जाउँ बन ऐसेहु काजा। प्रथम गनिअ मोहि मूढ़ समाजा।। सेवहिं अरँडु कलपतरु त्यागी। परिहरि अमृत लेहिं बिषु मागी।। तेउ न पाइ अस समउ चुकाहीं। देखु बिचारि मातु मन माहीं।। अंब एक दुखु मोहि बिसेषी। निपट बिकल नरनायकु देखी।। थोरिहिं बात पितहि दुख भारी। होति प्रतीति न मोहि महतारी।। राउ धीर गुन उदधि अगाधू। भा मोहि ते कछु बड़ अपराधू।। जातें मोहि न कहत कछु राऊ। मोरि सपथ तोहि कहु सतिभाऊ।।

Bharat mere jaan se bhi pyaara hai, usko hi rajya milega. Aaj kismat mere saath hai, sab kuch mere favour mein ho gaya. Agar main is kaam ke liye van nahi jaata, to log mujhe pehle hi bewakoof samajhte. Log aisa karte, amrit chhod ke zeher maang lete, kalp taru ko chhod ke arendu ko serve karte. Isliye maa, yeh mauka haath se mat jaane do. Dil mein soch ke dekho. Maa, mujhe ek baat ka dukh hai, raja bilkul toot gaya hai. Papa ne itni baat mein itna dukh pa liya. Maa mujhpe bharosa nahi karti. Raja itna dheer hai, gunon ka samundar hai, phir bhi maine bada apradh kar diya. Main ja raha hoon aur raja mujhse kuch nahi keh rahe. Meri kasam, main sach bol raha hoon.

Verse 87 (दोहा/सोरठा)

सहज सरल रघुबर बचन कुमति कुटिल करि जान। चलइ जोंक जल बक्रगति जद्यपि सलिलु समान।।42।।

Raghukul ke raja ke jo seedhe-saade baatein hain, bewakoof log unhe bhi tedha samajhte hain. Paani jaise apni marzi se behata hai, lekin paani wahi rehta hai, waise hi unki baatein hain.

Verse 88 (चौपाई)

रहसी रानि राम रुख पाई। बोली कपट सनेहु जनाई।। सपथ तुम्हार भरत कै आना। हेतु न दूसर मै कछु जाना।। तुम्ह अपराध जोगु नहिं ताता। जननी जनक बंधु सुखदाता।। राम सत्य सबु जो कछु कहहू। तुम्ह पितु मातु बचन रत अहहू।। पितहि बुझाइ कहहु बलि सोई। चौथेंपन जेहिं अजसु न होई।। तुम्ह सम सुअन सुकृत जेहिं दीन्हे। उचित न तासु निरादरु कीन्हे।। लागहिं कुमुख बचन सुभ कैसे। मगहँ गयादिक तीरथ जैसे।। रामहि मातु बचन सब भाए। जिमि सुरसरि गत सलिल सुहाए।।

Rani ne dekha ki Ram akele hain, to woh unke paas gayi. Dekhne mein pyaar se baat kar rahi thi, par dil mein kuch aur tha. Usne kaha, tumhari kasam aur Bharat ke aane ki kasam, main koi doosri wajah nahi jaanti. Beta, tum koi galati nahi kar rahe. Maa baap to sukh dene wale hote hain. Ram, tum jo bhi keh rahe ho woh sach hai. Tum apne maa baap ki baat maan rahe ho. Papa ko samjha ke yahi kaho jo theek ho, jisse kisi ko bura na lage. Jis beta jaisa tum ho, uske saath aisa karna theek nahi hai. Kaise baatein acchi lagti hain? Jaise Gaya jaise teerath jaana, waise hi yeh baatein hain. Ram ko maa ki saari baatein acchi lagi. Jaise Ganga ka paani achha lagta hai, waise hi.

Verse 89 (दोहा/सोरठा)

गइ मुरुछा रामहि सुमिरि नृप फिरि करवट लीन्ह। सचिव राम आगमन कहि बिनय समय सम कीन्ह।।43।।

Raja behosh ho gaya, Ram ka naam liya aur uske baad let gaya. Mantri ne kaha ki Ram aa rahe hain, aur sahi time pe vinamr baat ki.

Verse 90 (चौपाई)

अवनिप अकनि रामु पगु धारे। धरि धीरजु तब नयन उघारे।। सचिवँ सँभारि राउ बैठारे। चरन परत नृप रामु निहारे।। लिए सनेह बिकल उर लाई। गै मनि मनहुँ फनिक फिरि पाई।। रामहि चितइ रहेउ नरनाहू। चला बिलोचन बारि प्रबाहू।। सोक बिबस कछु कहै न पारा। हृदयँ लगावत बारहिं बारा।। बिधिहि मनाव राउ मन माहीं। जेहिं रघुनाथ न कानन जाहीं।। सुमिरि महेसहि कहइ निहोरी। बिनती सुनहु सदासिव मोरी।। आसुतोष तुम्ह अवढर दानी। आरति हरहु दीन जनु जानी।।

Raja ne Ram ke pair apni aankhon se lagaye. Phir khud ko sambhala aur aankhen kholi. Mantriyon ne raja ko bithaya. Raja Ram ke paon pad gaya aur Ram dekhte rahe. Raja ne Ram ko dil se laga liya. Jaise koi apna khoya hua moti wapas pa le, waisa hi tha. Raja sirf Ram ko dekh raha tha, aankhon se aansu aa rahe the. Dukh mein kuch bol nahi pa raha tha, baar baar dil se laga raha tha. Raja mann mein mann Ram ko samjha raha tha ki van mat jao. Phir Shiv ji ko yaad karke bola, mere prayer suno, aap to bhola bhandari ho, meri dikkat door karo, mujhe apna das samjho.

Verse 91 (दोहा/सोरठा)

तुम्ह प्रेरक सब के हृदयँ सो मति रामहि देहु। बचनु मोर तजि रहहि घर परिहरि सीलु सनेहु।।44।।

Tum sab ke dil mein rehte ho, sab ko sahi raasta dikhate ho. Mujhe aisa bana do ki main Ram ko apna dil de doon. Main tumhara kaha maan ke ghar pe rahunga, sharam aur pyaar sab chhod ke.

Verse 92 (चौपाई)

अजसु होउ जग सुजसु नसाऊ। नरक परौ बरु सुरपुरु जाऊ।। सब दुख दुसह सहावहु मोही। लोचन ओट रामु जनि होंही।। अस मन गुनइ राउ नहिं बोला। पीपर पात सरिस मनु डोला।। रघुपति पितहि प्रेमबस जानी। पुनि कछु कहिहि मातु अनुमानी।। देस काल अवसर अनुसारी। बोले बचन बिनीत बिचारी।। तात कहउँ कछु करउँ ढिठाई। अनुचितु छमब जानि लरिकाई।। अति लघु बात लागि दुखु पावा। काहुँ न मोहि कहि प्रथम जनावा।। देखि गोसाइँहि पूँछिउँ माता। सुनि प्रसंगु भए सीतल गाता।।

Log mujhe bura kahein, meri badna ho jaaye, main narakh mein bhi padh jaun, par swarg mein jaane ka koi fayda nahi. Main saara dukh sahaloonga, bas Ram mere aankhon mein nahi aana chahiye. Raja ne mann mein socha par kuch bola nahi, uska dil piple ke patte ki tarah kaanp raha tha. Jab usne dekha ki Ram apne baap se kitna pyaar karte hain, to maa ne socha woh kuch kahenge. Waqt aur jagah dekh ke woh dheere se bole. Baap, main kuch kehta hoon, bachpan ki baat maaf karna. Itni choti baat pe tumne itna dukh liya, mujhe pehle kisine bataya bhi nahi. Maine Gosain ki nazar dekh ke maa se poocha, aur sun ke mere shareer ko thandi hawa lagi.

Verse 93 (दोहा/सोरठा)

मंगल समय सनेह बस सोच परिहरिअ तात। आयसु देइअ हरषि हियँ कहि पुलके प्रभु गात।।45।।

Yeh bahut accha waqt hai baap, pyaar mein sab chinta chhod do. Khushi se mujhe aadesh do, aur tumhara dil khush ho jaaye.

Verse 94 (चौपाई)

धन्य जनमु जगतीतल तासू। पितहि प्रमोदु चरित सुनि जासू।। चारि पदारथ करतल ताकें। प्रिय पितु मातु प्रान सम जाकें।। आयसु पालि जनम फलु पाई। ऐहउँ बेगिहिं होउ रजाई।। बिदा मातु सन आवउँ मागी। चलिहउँ बनहि बहुरि पग लागी।। अस कहि राम गवनु तब कीन्हा। भूप सोक बसु उतरु न दीन्हा।। नगर ब्यापि गइ बात सुतीछी। छुअत चढ़ी जनु सब तन बीछी।। सुनि भए बिकल सकल नर नारी। बेलि बिटप जिमि देखि दवारी।। जो जहँ सुनइ धुनइ सिरु सोई। बड़ बिषादु नहिं धीरजु होई।।

Duniya mein uska janam dhanya hai jiske baap uski baatein sun ke khush hota hai. Uske paas charo cheezein hain, baap aur maa uske liye jaan ke barabar hain. Tumhara aadesh mil ke mera janam safal ho gaya, ab mujhe jaldi se bhej do. Main maa se mil ke permission loonga aur phir unke paon chhoo ke chala jaunga. Aisa keh ke Ram ne chalne ki tayyari ki, raja itna dukhi tha ki kuch bol nahi paaya. Shehar mein yeh baat fail gayi, jaise sab ke shareer mein zeher ghul gaya ho. Sun ke sab log dukhi ho gaye, jaise ped aur bel sookh jaate hain. Jahan kisine suna wahi apna sir peetne laga, bahut dukh tha aur koi shaanti nahi thi.

Verse 95 (दोहा/सोरठा)

मुख सुखाहिं लोचन स्त्रवहि सोकु न हृदयँ समाइ। मनहुँ करुन रस कटकई उतरी अवध बजाइ।।46।।

Unke muhn sookh rahe the, aankhon se aansoo aa rahe the, dil mein itna dukh tha ki sama nahi raha tha. Jaise Ayodhya pe daya ki baarish barsi ho.

Verse 96 (चौपाई)

मिलेहि माझ बिधि बात बेगारी। जहँ तहँ देहिं कैकेइहि गारी।। एहि पापिनिहि बूझि का परेऊ। छाइ भवन पर पावकु धरेऊ।। निज कर नयन काढ़ि चह दीखा। डारि सुधा बिषु चाहत चीखा।। कुटिल कठोर कुबुद्धि अभागी। भइ रघुबंस बेनु बन आगी।। पालव बैठि पेड़ु एहिं काटा। सुख महुँ सोक ठाटु धरि ठाटा।। सदा रामु एहि प्रान समाना। कारन कवन कुटिलपनु ठाना।। सत्य कहहिं कबि नारि सुभाऊ। सब बिधि अगहु अगाध दुराऊ।। निज प्रतिबिंबु बरुकु गहि जाई। जानि न जाइ नारि गति भाई।।

Is beech mein Vidhi ko aise baat sunni padi jo kaam ki nahi thi. Logon ne Kaikeyi ko yahan-wahan gaali di. Is paapi aurat par kya hairani? Aisa laga jaise uske ghar mein aag laga di ho. Woh apne haathon se apni aankhen nikaalna chahti thi. Amrit chhod ke zeher peena chahti thi. Woh dhokebaaz, kathor aur buri soch wali thi. Nasib bhi uska kharab tha. Woh Raghu vans ke baans ke jungle ki aag ban gayi. Ped ke saaye mein baith ke usne ped kaat diya. Khushi ke beech mein dukh laayi, aur bada natak kiya. Ram uske jaan ke barabar tha. Aise mein usne dhoka kyun kiya? Kavi sach bolte hain. Aurat ka swabhav samajhna bahut mushkil hai. Woh apna hi parcha pakadti hai. Bhai, aurat ka raasta samajhna namumkin hai.

Verse 97 (दोहा/सोरठा)

काह न पावकु जारि सक का न समुद्र समाइ। का न करै अबला प्रबल केहि जग कालु न खाइ।।47।।

Aag jo nahi jala sake, samundar jo nigal na sake. Jab koi kamzor aurat taqatwar ban jaye, woh kaam na kar sake. Is duniya mein kaun hai jo waqt se bach sake?

Verse 98 (चौपाई)

का सुनाइ बिधि काह सुनावा। का देखाइ चह काह देखावा।। एक कहहिं भल भूप न कीन्हा। बरु बिचारि नहिं कुमतिहि दीन्हा।। जो हठि भयउ सकल दुख भाजनु। अबला बिबस ग्यानु गुनु गा जनु।। एक धरम परमिति पहिचाने। नृपहि दोसु नहिं देहिं सयाने।। सिबि दधीचि हरिचंद कहानी। एक एक सन कहहिं बखानी।। एक भरत कर संमत कहहीं। एक उदास भायँ सुनि रहहीं।। कान मूदि कर रद गहि जीहा। एक कहहिं यह बात अलीहा।। सुकृत जाहिं अस कहत तुम्हारे। रामु भरत कहुँ प्रानपिआरे।।

Vidhi kya sunaaye, aur kisko sunaaye? Kya dikhaye, aur kisko dikhaye? Kuch log kehte hain raja ne theek nahi kiya. Par sochne par, usne buri baat ko jagah nahi di. Jo hua woh dukh ka bartan ban gaya. Woh ek majboor aurat thi, jaise uska gyan aur gun chala gaya ho. Kuch dharam ke gyata kehte hain ki raja mein koi dosh nahi. Woh Shibi aur Dadhichi, Harishchandra ki kahaniyan batate hain. Har ek poori poori batata hai. Kuch kehte hain Bharat ne haan kahi thi. Kuch chupchap sunte rehte hain, udaas ho ke. Kuch kaan band karke, daant aur jeebh daba ke kehte hain ki yeh baat jhooth hai. Achche log unse kehte hain ki Bharat ke liye Ram jaan se pyaare hain.

Verse 99 (दोहा/सोरठा)

चंदु चवै बरु अनल कन सुधा होइ बिषतूल। सपनेहुँ कबहुँ न करहिं किछु भरतु राम प्रतिकूल।।48।।

Agar chaand ko aag jala de, agar amrit zeher ban jaye. Phir bhi Bharat kabhi sapne mein bhi Ram ke khilaf kuch nahi karega.

Verse 100 (चौपाई)

एक बिधातहिं दूषनु देंहीं। सुधा देखाइ दीन्ह बिषु जेहीं।। खरभरु नगर सोचु सब काहू। दुसह दाहु उर मिटा उछाहू।। बिप्रबधू कुलमान्य जठेरी। जे प्रिय परम कैकेई केरी।। लगीं देन सिख सीलु सराही। बचन बानसम लागहिं ताही।। भरतु न मोहि प्रिय राम समाना। सदा कहहु यहु सबु जगु जाना।। करहु राम पर सहज सनेहू। केहिं अपराध आजु बनु देहू।। कबहुँ न कियहु सवति आरेसू। प्रीति प्रतीति जान सबु देसू।। कौसल्याँ अब काह बिगारा। तुम्ह जेहि लागि बज्र पुर पारा।।

Sirf woh log Vidhi ko dosh de sakte hain jinhone amrit dikhaya aur zeher diya. Shahar mein hahakar macha tha. Sab pareshan the. Dil mein aag thi, khushi mit gayi. Brahmin auratein, jo Kaikeyi ko bahut pyaari thi, usko samjhane lagi. Uski achchai ki tareef karne lagi. Unki baatein teer ki tarah lagi. Woh kehne lagi, Bharat mujhe Ram se zyada pyaara nahi hai. Saari duniya yeh jaan le. Ram se pyaar rakho. Aakhir kya galti hui hai ki aaj use jungle bhej rahe ho? Kabhi tumne mujhe apni sautan samjha? Saari duniya tumhara pyaar aur bharosa jaanti hai. Kaushalya, ab kya bigada? Tumhare liye toh vajra bhi shehar se guzar gaya.

Verse 101 (दोहा/सोरठा)

सीय कि पिय सँगु परिहरिहि लखनु कि रहिहहिं धाम। राजु कि भूँजब भरत पुर नृपु कि जिइहि बिनु राम।।49।।

Kya Sita apne piya ko chhod degi, ya Lakshman ghar pe rahega? Kya Bharat raj paayega, ya raja Ram ke bina jiyega? Yeh sab sawal the us waqt.