Ayodhya KandaPrakarana 520 Verses

Prakarana 5

यह सोपान ‘धर्म-संकट में भक्ति की परख’ है: राज-वैभव का द्वार खुलते ही त्याग का द्वार भी खुलता है। अयोध्या काण्ड में राम का ‘मर्यादा-पुरुषोत्तम’ रूप करुणा, धीरज, और पितृ-आज्ञा-पालन के द्वारा साधक को सिखाता है कि मुक्ति की सीढ़ी घर-गृहस्थी से भागना नहीं, बल्कि आसक्ति का रूपांतरण है—स्वेच्छा से व्रत बनकर आया हुआ वनवास।

Ayodhya ka sabse dukh bhara samay aa gaya hai. Kaikeyi ka kathar bol sun ke Dasharath bilkul hil gaye. Par Rama shant hain, koi gussa nahi, koi shikayat nahi. Rama kehte hain pitaji ki baat hi mera dharam hai. Unhone vada kiya tha, ab wo vada nibhana hi pyar hai. Shehar ke log ro rahe hain, Kaikeyi ko bura bol rahe hain. Rama ka swabhav sabse alag hai, koi dosh nahi unme. Ye sab dekh ke samajh aata hai ki bhakti matlab sirf feeling nahi, maryada mein khada rehna.

Spoken translationRamcharitmanas Ayodhya Kanda, Prakarana 5

In this prakarana

People

  • RamaRāma
  • KaikeyiKaikeyī
  • DasharathaDaśaratha
  • KausalyaKausalyā
  • Bharata
  • LakshmanaLakṣmaṇa
  • KakabhushundiSpeaksKākabhuśuṇḍi
  • GarudaListensGaruḍa

Verses

Chaupai 40.1-4

सूखहिं अधर जरइ सबु अंगू।मनहुँ दीन मनिहीन भुअंगू।।

सरुष समीप दीखि कैकेई।मानहुँ मीचु घरी गनि लेई।।

करुनामय मृदु राम सुभाऊ।प्रथम दीख दुखु सुना न काऊ।।

तदपि धीर धरि समउ बिचारी।पूँछी मधुर बचन महतारी।।

मोहि कहु मातु तात दुख कारन।करिअ जतन जेहिं होइ निवारन।।

सुनहु राम सबु कारन एहू।राजहि तुम पर बहुत सनेहू।।

देन कहेन्हि मोहि दुइ बरदाना।मागेउँ जो कछु मोहि सोहाना।।

सो सुनि भयउ भूप उर सोचू।छाड़ि न सकहिं तुम्हार सँकोचू।।

sūkhahiṁ adhara jarai sabu aṁgū |manahũ dīna manihīna bhuaṁgū ||

saruṣa samīpa dīkhi kaikeī |mānahũ mīcu gharī gani leī ||

karunāmaya mṛdu rāma subhāū |prathama dīkha dukhu sunā na kāū ||

tadapi dhīra dhari samau bicārī |pū̃chī madhura bacana mahatārī ||

mohi kahu mātu tāta dukha kārana |karia jatana jehiṁ hoi nivārana ||

sunahu rāma sabu kārana ehū |rājahi tuma para bahuta sanehū ||

dena kahenhi mohi dui baradānā |māgeũ jo kachu mohi sohānā ||

so suni bhayau bhūpa ura socū |chāṛi na sakahiṁ tumhāra sãkocū ||

Uske hoth sookh rahe the aur poora badan jale jaisa tha, jaise kisi bechara saanp jiske sir se mani gir gayi ho. Uske paas Kaikeyi ko dekha, bahut gusse mein, jaise maut khud ghadiya gin rahi ho. Ram ka swabhav hi dayalu aur naram tha. Usne pehle kabhi dukh dekha nahi tha, suna bhi nahi tha. Phir bhi usne khud ko sambhala, waqt dekh kar, aur apni maa se naram bolon se poocha. Maa, batao mere pita ko dukh kyun hai, taaki main koshish karke usko door kar saku. Ram, suno, yahi poora karan hai. Raja ko tumse bahut pyar hai. Usne mujhe do vardan dene ki baat kahi, aur maine jo mere ko pasand aaya wo maang liya. Ye sun kar raja ke dil mein chinta aa gayi. Wo apna sankoch tumhare liye chhod nahi pata.

Doha 40

सुत सनेह इत बचनु उत संकट परेउ नरेसु।सकहु न आयसु धरहु सिर मेटहु कठिन कलेसु।।⁠40।।

suta saneha ita bacanu uta saṁkaṭa pareu naresu |sakahu na āyasu dharahu sira meṭahu kaṭhina kalesu ||⁠40||

Ek taraf raja ka apne bete se pyar hai, doosri taraf uska diya hua vaada. Wo bahut tang halat mein phans gaya hai. Agar tum kar sako to uska aadesh apne sir par le lo, aur uska kadak dukh khatam kar do.

Chaupai 41.1-4

निधरक बैठि कहइ कटु बानी।सुनत कठिनता अति अकुलानी।।

जीभ कमान बचन सर नाना।मनहुँ महिप मृदु लच्छ समाना।।

जनु कठोरपनु धरें सरीरू।सिखइ धनुषबिद्या बर बीरू।।

सब प्रसंगु रघुपतिहि सुनाई।बैठि मनहुँ तनु धरि निठुराई।।

मन मुसकाइ भानुकुल भानु।रामु सहज आनंद निधानू।।

बोले बचन बिगत सब दूषन।मृदु मंजुल जनु बाग बिभूषन।।

सुनु जननी सोइ सुतु बड़भागी।जो पितु मातु बचन अनुरागी।।

तनय मातु पितु तोषनिहारा।दुर्लभ जननि सकल संसारा।।

nidharaka baiṭhi kahai kaṭu bānī |sunata kaṭhinatā ati akulānī ||

jībha kamāna bacana sara nānā |manahũ mahipa mṛdu laccha samānā ||

janu kaṭhorapanu dhareṁ sarīrū |sikhai dhanuṣabidyā bara bīrū ||

saba prasaṁgu raghupatihi sunāī |baiṭhi manahũ tanu dhari niṭhurāī ||

mana musakāi bhānukula bhānu |rāmu sahaja ānaṁda nidhānū ||

bole bacana bigata saba dūṣana |mṛdu maṁjula janu bāga bibhūṣana ||

sunu jananī soi sutu baṛabhāgī |jo pitu mātu bacana anurāgī ||

tanaya mātu pitu toṣanihārā |durlabha janani sakala saṁsārā ||

Bina kisi jhijhak ke baith kar Kaikeyi ne kadvi baatein kahin, aur sunte hi khud kathorta bhi ghabra gayi. Uski jeebh ek dhanush thi aur uske shabd bohot saare teer the, aur raja itna naram tha ki lag raha tha ki usi ko nishana banaya gaya hai. Jaise koi kathorta ne hi shareer dhar liya ho aur dhanush chalana seekh raha ho, ek achha aur bahadur teerandaz ban raha ho. Ram ko sab baat bata kar, wo waise hi baith gayi jaise kisi ne nirmamta ka shareer dhar liya ho. Ram, suryavansh ke suraj aur khushi ka khazana, apne mann mein muskuraye. Unhone aise shabd kahe jisme koi dosh nahi tha, naram aur pyare, jaise shabd ki sajawat ho. Suno mata, woh beta hi sach mein bada bhagya wala hota hai jo apne maa aur baap ke shabd se anurag rakhta hai. Jo beta apni mata aur pita ko khush karta hai, aisi maa, poore sansar mein woh beta durlabh hota hai.

Doha 41

मुनिगन मिलनु बिसेषि बन सबहि भाँति हित मोर।तेहि महँ पितु आयसु बहुरि संमत जननी तोर।।⁠41।।

munigana milanu biseṣi bana sabahi bhā̃ti hita mora |tehi mahã pitu āyasu bahuri saṁmata jananī tora ||⁠41||

Ban me rishi logon se milna mujhe khaas pasand hai, aur har tarah se mere liye achha hai. Uske alawa pita ji ka aadesh bhi hai, aur maa, tum bhi raazi ho.

Chaupai 42.1-4

भरत प्रानप्रिय पावहिं राजू।बिधि सब बिधि मोहि सनमुख आजु।।

जों न जाउँ बन ऐसेहु काजा।प्रथम गनिअ मोहि मूढ़ समाजा।।

सेवहिं अरँडु कलपतरु त्यागी।परिहरि अमृत लेहिं बिषु मागी।।

तेउ न पाइ अस समउ चुकाहीं।देखु बिचारि मातु मन माहीं।।

अंब एक दुखु मोहि बिसेषी।निपट बिकल नरनायकु देखी।।

थोरिहिं बात पितहि दुख भारी।होति प्रतीति न मोहि महतारी।।

राउ धीर गुन उदधि अगाधू।भा मोहि ते कछु बड़ अपराधू।।

जातें मोहि न कहत कछु राऊ।मोरि सपथ तोहि कहु सतिभाऊ।।

bharata prānapriya pāvahiṁ rājū |bidhi saba bidhi mohi sanamukha āju ||

joṁ na jāũ bana aisehu kājā |prathama gania mohi mūṛha samājā ||

sevahiṁ arãḍu kalapataru tyāgī |parihari amṛta lehiṁ biṣu māgī ||

teu na pāi asa samau cukāhīṁ |dekhu bicāri mātu mana māhīṁ ||

aṁba eka dukhu mohi biseṣī |nipaṭa bikala naranāyaku dekhī ||

thorihiṁ bāta pitahi dukha bhārī |hoti pratīti na mohi mahatārī ||

rāu dhīra guna udadhi agādhū |bhā mohi te kachu baṛa aparādhū ||

jāteṁ mohi na kahata kachu rāū |mori sapatha tohi kahu satibhāū ||

Bharat mere jaan se bhi pyaara hai, aur use hi rajya milega. Aaj bhagwan har tarah se mere favour mein hai. Agar main phir bhi jungle nahi jaata, toh mujhe sabse pehle bewakoofon ki list mein daal do. Jo log kalpavriksha chhod ke castor ka paudha paalte hain, aur amrit chhod ke zeher maangte hain, un logon ka bhi aisa chance haath se nahi jaata. Maa, apne dil mein soch samajh ke dekho. Maa, ek baat mujhe khaas takleef de rahi hai: main dekh raha hoon raja bilkul toot gaye hain. Itni choti si baat se itna bhaari dukh papa ko hoga, yeh baat mujhe bilkul accept nahi hoti, maa. Raja bahut dharam wale hain, gunon ka gehra samundar hain. Toh mujhse koi bahut bada paap ho gaya hai. Isi liye raja mujhse kuchh bol nahi rahe. Main tumhe apni kasam khaata hoon: mujhe sach batao.

Doha 42

सहज सरल रघुबर बचन कुमति कुटिल करि जान।चलइ जोंक जल बक्रगति जद्यपि सलिलु समान।।⁠42।।

sahaja sarala raghubara bacana kumati kuṭila kari jāna |calai joṁka jala bakragati jadyapi salilu samāna ||⁠42||

Ram ke bol bilkul seedhe aur simple the, par us buri dimaag wali rani ne unhe ulta samajh liya. Jaise paani mein jooka tedhe-medhe raaste se chalta hai, halanki paani har jagah ek jaisa hi smooth hai.

Chaupai 43.1-4

रहसी रानि राम रुख पाई।बोली कपट सनेहु जनाई।।

सपथ तुम्हार भरत कै आना।हेतु न दूसर मै कछु जाना।।

तुम्ह अपराध जोगु नहिं ताता।जननी जनक बंधु सुखदाता।।

राम सत्य सबु जो कछु कहहू।तुम्ह पितु मातु बचन रत अहहू।।

पितहि बुझाइ कहहु बलि सोई।चौथेंपन जेहिं अजसु न होई।।

तुम्ह सम सुअन सुकृत जेहिं दीन्हे।उचित न तासु निरादरु कीन्हे।।

लागहिं कुमुख बचन सुभ कैसे।मगहँ गयादिक तीरथ जैसे।।

रामहि मातु बचन सब भाए।जिमि सुरसरि गत सलिल सुहाए।।

rahasī rāni rāma rukha pāī |bolī kapaṭa sanehu janāī ||

sapatha tumhāra bharata kai ānā |hetu na dūsara mai kachu jānā ||

tumha aparādha jogu nahiṁ tātā |jananī janaka baṁdhu sukhadātā ||

rāma satya sabu jo kachu kahahū |tumha pitu mātu bacana rata ahahū ||

pitahi bujhāi kahahu bali soī |cautheṁpana jehiṁ ajasu na hoī ||

tumha sama suana sukṛta jehiṁ dīnhe |ucita na tāsu nirādaru kīnhe ||

lāgahiṁ kumukha bacana subha kaise |magahã gayādika tīratha jaise ||

rāmahi mātu bacana saba bhāe |jimi surasari gata salila suhāe ||

Rani ko Ram ke man ki baat samajh kar khushi hui, aur usne jhootha pyaar dikhate hue bolna shuru kiya. Main tumhari aur Bharat ki kasam kha ke kehti hoon, mujhe koi doosra reason nahi pata. Beta, tum kisi bhi galti ke laayak nahi ho, kyunki tum apni maa, baap aur bhai ko khushi dete ho. Ram, tum jo kuch bhi kehte ho wo sab sach hai, tum apne maa baap ke bol mein lage ho. Main tumse guzarish karti hoon, apne pita ko samjhao aur wo baat kaho jisse unhe life ke fourth stage mein koi badnami na ho. Jise achhe karm ne tum jaisa beta diya hai, uska aise bura behave karna theek nahi hai. Bure mooh se nikle hue acche bol kaise acche lag sakte hain? Jaise Magadh mein Gaya aur baaki teerath hain, naam ke teerath hain par us zameen mein hain. Par Ram ko apni maa ke saare bol acche lage, jaise nadiya ka paani Ganga mein mil kar saaf aur sundar ho jata hai.

Doha 43

गइ मुरुछा रामहि सुमिरि नृप फिरि करवट लीन्ह।सचिव राम आगमन कहि बिनय समय सम कीन्ह।।⁠43।।

gai muruchā rāmahi sumiri nṛpa phiri karavaṭa līnha |saciva rāma āgamana kahi binaya samaya sama kīnha ||⁠43||

Raja ko Ram yaad aaya to uski behoshi chali gayi, aur raja palat kar karwat badal li. Sachiv ne Ram ke aane ki baat batayi, aur waqt ke hisaab se arzi laga di.

Chaupai 44.1-4

अवनिप अकनि रामु पगु धारे।धरि धीरजु तब नयन उघारे।।

सचिवँ सँभारि राउ बैठारे।चरन परत नृप रामु निहारे।।

लिए सनेह बिकल उर लाई।गै मनि मनहुँ फनिक फिरि पाई।।

रामहि चितइ रहेउ नरनाहू।चला बिलोचन बारि प्रबाहू।।

सोक बिबस कछु कहै न पारा।हृदयँ लगावत बारहिं बारा।।

बिधिहि मनाव राउ मन माहीं।जेहिं रघुनाथ न कानन जाहीं।।

सुमिरि महेसहि कहइ निहोरी।बिनती सुनहु सदासिव मोरी।।

आसुतोष तुम्ह अवढर दानी।आरति हरहु दीन जनु जानी।।

avanipa akani rāmu pagu dhāre |dhari dhīraju taba nayana ughāre ||

sacivã sãbhāri rāu baiṭhāre |carana parata nṛpa rāmu nihāre ||

lie saneha bikala ura lāī |gai mani manahũ phanika phiri pāī ||

rāmahi citai raheu naranāhū |calā bilocana bāri prabāhū ||

soka bibasa kachu kahai na pārā |hṛdayã lagāvata bārahiṁ bārā ||

bidhihi manāva rāu mana māhīṁ |jehiṁ raghunātha na kānana jāhīṁ ||

sumiri mahesahi kahai nihorī |binatī sunahu sadāsiva morī ||

āsutoṣa tumha avaḍhara dānī |ārati harahu dīna janu jānī ||

Raja ne suna ki Ram aa gaye hain. Phir unhone himmat ki aur aankhein kholi. Mantri ne raja ko pakad kar bithaya. Raja ne dekha ki Ram unke pairon par gir rahe hain. Pyar se aakar unhone Ram ko seene se laga liya, jaise saanp ko apna khoya hua mani wapas mil jaye. Raja bas Ram ko dekhta hi raha, aur unki aankhon se aansu behne lage. Gham mein besabar ho gaye, kuch keh nahi paaye, bas Ram ko baar baar seene se lagate rahe. Apne dil mein raja ne Brahma se minnat ki, ki Ram van ko na jaayein. Shiv ko yaad karke unhone kaha, Sadashiv, meri binati suno. Tum jaldi khush hote ho aur bina dekhe bahut dete ho. Mujhe besahara jaan kar meri taklif door karo.

Doha 44

तुम्ह प्रेरक सब के हृदयँ सो मति रामहि देहु।बचनु मोर तजि रहहि घर परिहरि सीलु सनेहु।।⁠44।।

tumha preraka saba ke hṛdayã so mati rāmahi dehu |bacanu mora taji rahahi ghara parihari sīlu sanehu ||⁠44||

Tum sab ke dil ko jo chalate ho, Ram ko aisi samajh do ki wo meri baat nahi maane. Apni naram tabiyat aur apna pyaar chhod ke ghar mein hi rahe.

Chaupai 45.1-4

अजसु होउ जग सुजसु नसाऊ।नरक परौ बरु सुरपुरु जाऊ।।

सब दुख दुसह सहावहु मोही।लोचन ओट रामु जनि होंही।।

अस मन गुनइ राउ नहिं बोला।पीपर पात सरिस मनु डोला।।

रघुपति पितहि प्रेमबस जानी।पुनि कछु कहिहि मातु अनुमानी।।

देस काल अवसर अनुसारी।बोले बचन बिनीत बिचारी।।

तात कहउँ कछु करउँ ढिठाई।अनुचितु छमब जानि लरिकाई।।

अति लघु बात लागि दुखु पावा।काहुँ न मोहि कहि प्रथम जनावा।।

देखि गोसाइँहि पूँछिउँ माता।सुनि प्रसंगु भए सीतल गाता।।

ajasu hou jaga sujasu nasāū |naraka parau baru surapuru jāū ||

saba dukha dusaha sahāvahu mohī |locana oṭa rāmu jani hoṁhī ||

asa mana gunai rāu nahiṁ bolā |pīpara pāta sarisa manu ḍolā ||

raghupati pitahi premabasa jānī |puni kachu kahihi mātu anumānī ||

desa kāla avasara anusārī |bole bacana binīta bicārī ||

tāta kahaũ kachu karaũ ḍhiṭhāī |anucitu chamaba jāni larikāī ||

ati laghu bāta lāgi dukhu pāvā |kāhũ na mohi kahi prathama janāvā ||

dekhi gosāĩhi pū̃chiũ mātā |suni prasaṁgu bhae sītala gātā ||

Duniya mein meri badnaami ho jaye, mera accha naam mit jaye, main narak mein gir jau, par main devtaon ke sheher ko nahi jaunga. Mujhe har qism ka saha nahi jaane wala dukh jhelna pade, par Ram mere aankhon se ojhal na ho. Raja ne dil mein aise socha, par muh se kuch nahi kaha. Unka mann peepal ke patte ki tarah hil raha tha. Raghupati ne samjha ki pita prem mein doob gaye hain. Maa ko bhi dhyan mein rakhte hue unhone phir kuch kaha. Unhone jaga, waqt aur mauke ko dekh kar soch samajh kar narm baatein kahi. Pita ji, main kuch bolunga aur thodi himmat karunga. Bachha samajh kar jo bhi anukool lage, maaf kar dena. Aap ek bahut choti baat ka dukh pa rahe hain. Kisi ne mujhe pehle bataya nahi tha. Apne swami ko dekh kar maine maa se poocha. Saari baat sunte hi meri body thandi ho gayi.

Doha 45

मंगल समय सनेह बस सोच परिहरिअ तात।आयसु देइअ हरषि हियँ कहि पुलके प्रभु गात।।⁠45।।

maṁgala samaya saneha basa soca pariharia tāta |āyasu deia haraṣi hiyã kahi pulake prabhu gāta ||⁠45||

Pita, ye achha waqt hai, apni mohabbat se jo chinta hai usko hata do, aur khushi se mujhe hukum do. Ye bolte hi prabhu ke badan mein khushi ka romanch aa gaya.

Chaupai 46.1-4

धन्य जनमु जगतीतल तासू।पितहि प्रमोदु चरित सुनि जासू।।

चारि पदारथ करतल ताकें।प्रिय पितु मातु प्रान सम जाकें।।

आयसु पालि जनम फलु पाई।ऐहउँ बेगिहिं होउ रजाई।।

बिदा मातु सन आवउँ मागी।चलिहउँ बनहि बहुरि पग लागी।।

अस कहि राम गवनु तब कीन्हा।भूप सोक बसु उतरु न दीन्हा।।

नगर ब्यापि गइ बात सुतीछी।छुअत चढ़ी जनु सब तन बीछी।।

सुनि भए बिकल सकल नर नारी।बेलि बिटप जिमि देखि दवारी।।

जो जहँ सुनइ धुनइ सिरु सोई।बड़ बिषादु नहिं धीरजु होई।।

dhanya janamu jagatītala tāsū |pitahi pramodu carita suni jāsū ||

cāri padāratha karatala tākeṁ |priya pitu mātu prāna sama jākeṁ ||

āyasu pāli janama phalu pāī |aihaũ begihiṁ hou rajāī ||

bidā mātu sana āvaũ māgī |calihaũ banahi bahuri paga lāgī ||

asa kahi rāma gavanu taba kīnhā |bhūpa soka basu utaru na dīnhā ||

nagara byāpi gai bāta sutīchī |chuata caṛhī janu saba tana bīchī ||

suni bhae bikala sakala nara nārī |beli biṭapa jimi dekhi davārī ||

jo jahã sunai dhunai siru soī |baṛa biṣādu nahiṁ dhīraju hoī ||

Uska janam is dharti par bahut dhany hai jiske karam sunkar uska pita khush hota hai. Jiske liye pita aur maa apni jaan jitni pyari hain, uske haath mein zindagi ke chaar phal aa jaate hain. Aapka aadesh mankar main apne janam ka fal pa lunga, aur jaldi wapas aa jaunga agar aapki marzi ho. Main jaakar apni maa se vidai mangunga, phir aapke pair chhu kar jungle ke liye nikal jaunga. Yeh kehkar Ram wahan se chala gaya, raja dukh mein doob gaya tha aur usne koi jawab nahi diya. Yeh dukh wali baat pure shehar mein fail gayi, jaise bichhu chad ke kaate aur zeher pure badan mein phail jaye. Sunte hi saare aadmi aur auratein pareshan ho gaye, jaise bel aur ped jab aag dekhte hain. Jo jahan sunta tha wahi apna sir peet raha tha. Dukh bahut tha aur kisi mein sabr nahi tha.

Doha 46

मुख सुखाहिं लोचन स्रवहिं सोकु न हृदयँ समाइ।मनहुँ करुन रस कटकई उतरी अवध बजाइ।।⁠46।।

mukha sukhāhiṁ locana sravahiṁ soku na hṛdayã samāi |manahũ karuna rasa kaṭakaī utarī avadha bajāi ||⁠46||

Unke muh sookh gaye aur aankhon se aansoo beh nikle. Unka dukh dil mein sama nahi raha. Aisa lag raha tha jaise dukh ki ek poori fauj Ayodhya par aa gir ho, aur dhol baja rahi ho.

Chaupai 47.1-4

मिलेहि माझ बिधि बात बेगारी।जहँ तहँ देहिं कैकेइहि गारी।।

एहि पापिनिहि बूझि का परेऊ।छाइ भवन पर पावकु धरेऊ।।

निज कर नयन काढ़ि चह दीखा।डारि सुधा बिषु चाहत चीखा।।

कुटिल कठोर कुबुद्धि अभागी।भइ रघुबंस बेनु बन आगी।।

पालव बैठि पेड़ु एहिं काटा।सुख महुँ सोक ठाटु धरि ठाटा।।

सदा रामु एहि प्रान समाना।कारन कवन कुटिलपनु ठाना।।

सत्य कहहिं कबि नारि सुभाऊ।सब बिधि अगहु अगाध दुराऊ।।

निज प्रतिबिंबु बरुकु गहि जाई।जानि न जाइ नारि गति भाई।।

milehi mājha bidhi bāta begārī |jahã tahã dehiṁ kaikeihi gārī ||

ehi pāpinihi būjhi kā pareū |chāi bhavana para pāvaku dhareū ||

nija kara nayana kāṛhi caha dīkhā |ḍāri sudhā biṣu cāhata cīkhā ||

kuṭila kaṭhora kubuddhi abhāgī |bhai raghubaṁsa benu bana āgī ||

pālava baiṭhi peṛu ehiṁ kāṭā |sukha mahũ soka ṭhāṭu dhari ṭhāṭā ||

sadā rāmu ehi prāna samānā |kārana kavana kuṭilapanu ṭhānā ||

satya kahahiṁ kabi nāri subhāū |saba bidhi agahu agādha durāū ||

nija pratibiṁbu baruku gahi jāī |jāni na jāi nāri gati bhāī ||

Sab kuch theek ho raha tha, par bhagya ne kaam bigad diya. Log har jagah Kaikeyi ko gaaliyan dene lage. Log bole, is paapini ke dimag mein kya aaya, apna hi ghar banaya aur phir usme aag laga di? Apne hi haathon apni aankhein noch rahi hai aur phir bhi dekhna chahti hai. Amrit phek rahi hai aur zeher peena chahti hai. Tedhi, patthar dil, kharab dimag wali aur buri kismat wali. Woh Raghu vans ke baans ke jangal ki aag ban gayi. Daali par baith kar usne wahi ped kaat diya. Khushi ke beech mein dukh ka natak karke baith gayi. Ram uske apni jaan jaisa tha. Phir kis wajah se usne itni tedhi chaal chali? Kavi sach kehte hain. Aurat ka swabhav har tarah se gehra hai, samajh se pare, chhupa hua. Apna hi parchhayi pakad lo shayad, par bhai, aurat ki chal kisi ko samajh nahi aati.

Doha 47

काह न पावकु जारि सक का न समुद्र समाइ।का न करै अबला प्रबल केहि जग कालु न खाइ।।⁠47।।

kāha na pāvaku jāri saka kā na samudra samāi |kā na karai abalā prabala kehi jaga kālu na khāi ||⁠47||

Aag aisi kya cheez hai jo nahi jala sakti. Samundar aisi kya cheez hai jisme nahi sama sakti. Jab aurat taqatwar ho to wo kya nahi kar sakti. Is duniya mein kisi ko maut nahi kha sakti, aisa koi nahi.

Chaupai 48.1-4

का सुनाइ बिधि काह सुनावा।का देखाइ चह काह देखावा।।

एक कहहिं भल भूप न कीन्हा।बरु बिचारि नहिं कुमतिहि दीन्हा।।

जो हठि भयउ सकल दुख भाजनु।अबला बिबस ग्यानु गुनु गा जनु।।

एक धरम परमिति पहिचाने।नृपहि दोसु नहिं देहिं सयाने।।

सिबि दधीचि हरिचंद कहानी।एक एक सन कहहिं बखानी।।

एक भरत कर संमत कहहीं।एक उदास भायँ सुनि रहहीं।।

कान मूदि कर रद गहि जीहा।एक कहहिं यह बात अलीहा।।

सुकृत जाहिं अस कहत तुम्हारे।रामु भरत कहुँ प्रानपिआरे।।

kā sunāi bidhi kāha sunāvā |kā dekhāi caha kāha dekhāvā ||

eka kahahiṁ bhala bhūpa na kīnhā |baru bicāri nahiṁ kumatihi dīnhā ||

jo haṭhi bhayau sakala dukha bhājanu |abalā bibasa gyānu gunu gā janu ||

eka dharama paramiti pahicāne |nṛpahi dosu nahiṁ dehiṁ sayāne ||

sibi dadhīci haricaṁda kahānī |eka eka sana kahahiṁ bakhānī ||

eka bharata kara saṁmata kahahīṁ |eka udāsa bhāyã suni rahahīṁ ||

kāna mūdi kara rada gahi jīhā |eka kahahiṁ yaha bāta alīhā ||

sukṛta jāhiṁ asa kahata tumhāre |rāmu bharata kahũ prānapiāre ||

Kismat ne unhe kya sunwaya, aur ab kya bata diya hai? Kya dikhana chahti hai, aur kya dikhla diya hai? Kuch log kehte hain ki raja ne accha nahi kiya. Buri soch wali aurat ko bina soche var de diya. Apni zidd se har dukh ka bartan ban gaya. Aurat ke aage majboor, lagta hai gyan aur gun dono chala gaya. Dusre log jo dharam ko achhe se pehchanate the aur samajhdar the, unhone raja par koi dosh nahi diya. Unhone ek dusre ko poori detail mein Sibi, Dadhichi aur Harishchandra ki kahanian sunayin. Kuch kehte hain Bharat ne isse maan liya. Aur kuch udas mann se bas sun rahe hain. Kuch log kaan band karke, jeebh daanto ke beech daba ke kehte hain ki ye baat jhoothi hai. Aisi baat bolne se tumhara punya khatam ho jata hai. Ram, Bharat ke pran jitne pyare hain.

Doha 48

चंदु चवै बरु अनल कन सुधा होइ बिषतूल।सपनेहुँ कबहुँ न करहिं किछु भरतु राम प्रतिकूल।।⁠48।।

caṁdu cavai baru anala kana sudhā hoi biṣatūla |sapanehũ kabahũ na karahiṁ kichu bharatu rāma pratikūla ||⁠48||

Chaand se aag baras jaye, amrit zeher ban jaye, phir bhi Bharat sapne mein bhi Ram ke khilaaf kuch nahi karega, yeh kabhi nahi hoga.

Chaupai 49.1-4

एक बिधातहिं दूषनु देंहीं।सुधा देखाइ दीन्ह बिषु जेहीं।।

खरभरु नगर सोचु सब काहू।दुसह दाहु उर मिटा उछाहू।।

बिप्रबधू कुलमान्य जठेरी।जे प्रिय परम कैकेई केरी।।

लगीं देन सिख सीलु सराही।बचन बानसम लागहिं ताही।।

भरतु न मोहि प्रिय राम समाना।सदा कहहु यहु सबु जगु जाना।।

करहु राम पर सहज सनेहू।केहिं अपराध आजु बनु देहू।।

कबहुँ न कियहु सवति आरेसू।प्रीति प्रतीति जान सबु देसू।।

कौसल्याँ अब काह बिगारा।तुम्ह जेहि लागि बज्र पुर पारा।।

eka bidhātahiṁ dūṣanu deṁhīṁ |sudhā dekhāi dīnha biṣu jehīṁ ||

kharabharu nagara socu saba kāhū |dusaha dāhu ura miṭā uchāhū ||

biprabadhū kulamānya jaṭherī |je priya parama kaikeī kerī ||

lagīṁ dena sikha sīlu sarāhī |bacana bānasama lāgahiṁ tāhī ||

bharatu na mohi priya rāma samānā |sadā kahahu yahu sabu jagu jānā ||

karahu rāma para sahaja sanehū |kehiṁ aparādha āju banu dehū ||

kabahũ na kiyahu savati āresū |prīti pratīti jāna sabu desū ||

kausalyā̃ aba kāha bigārā |tumha jehi lāgi bajra pura pārā ||

logon ne Brahma ko dosh diya, jisne unhe amrit dikhaya phir zeher de diya. shehar me halchal machi thi, sab chinta me the, unke dil me itni jalan bhar gayi ki jhelna mushkil tha, aur saari khushi khatm ho gayi. Brahmin ki auratein, parivar me izzat wali buzurg, jo Kaikeyi ko bahut pyari thi, unhone use samjhana shuru kiya, pehle uske acche swabhav ki tareef ki, par unki baatein uske liye teer ki tarah lagi. "tum hamesha kehti thi, aur poora duniya jaanta hai, 'Bharat mujhe Ram jitna pyara nahi hai.'" "to apna pyar Ram par dikhao. aaj kya galti ki wajah se tum use ban bhej rahi ho?" "tumne kabhi sautan se jalan nahi kiya, poora desh tumhara unse pyar aur bharosa jaanta hai." "Kausalya ne ab tumhara kya bura kiya, jiske liye tumne shehar par vajra girwa diya?"

Doha 49

सीय कि पिय सँगु परिहरिहि लखनु कि रहिहहिं धाम।राजु कि भूँजब भरत पुर नृपु कि जिइहि बिनु राम।।⁠49।।

sīya ki piya sãgu pariharihi lakhanu ki rahihahiṁ dhāma |rāju ki bhū̃jaba bharata pura nṛpu ki jiihi binu rāma ||⁠49||

Sita apne pati ko kabhi nahi chhodegi. Lakshman ghar par nahi baithega. Bharat rajya nahi bhogega aur shehar par raaj nahi karega. Raja Ram ke bina zinda nahi rahega. Ye chaaron baatein ho hi nahi sakti.

Frequently Asked Questions

परंपरागत मान्यता में यह अंश ‘पितृ-भक्ति, वचन-पालन, और संकट में समता’ की सिद्धि देता है; गृहस्थ-साधक के लिए यह पाठ शोक-निवारण, मन-स्थैर्य, तथा ‘धर्म-निर्णय’ की बुद्धि बढ़ाता है—क्योंकि राम के धैर्य का स्मरण स्वयं ‘अशान्त मन’ को शान्त करता है।

सामान्यतः ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-संपुट या ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-संपुट जोड़ा जाता है; वचन-पालन के प्रसंग में कई परंपराएँ ‘राम काजु कीन्हें बिनु मोहि कहाँ विश्राम’ को भी स्मरण-रूप में रखती हैं (स्थानीय परंपरा-भेद संभव)।

Ask anything about Prakarana 5 of the Ramcharitmanas

Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.

Not sure where to start?

A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.

Read Ramcharitmanas in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.

Download on the App StoreGet it on Google Play

Continue reading in the Vedapath app

Open in App
Download on the App StoreGet it on Google Play