Prakarana 30
त्याग-धर्म की देहरी: राज-सुख और गृह-आसक्ति के बीच ‘राम-रजाइ’ (दैवी आज्ञा) को सर्वोच्च मानकर मन का राज्य ईश्वर को अर्पित करना। यह सोपान साधक को ‘स्व’ के अधिकार-बोध से निकालकर ‘सेवक-भाव’ और लोकहित-धर्म में प्रतिष्ठित करता है—जहाँ विरह (वियोग) ही वैराग्य का ईंधन बनता है।
ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਰਸ-ਵਿਨ੍ਯਾਸ ਕਰੁਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਹੈ—ਕਰੁਣ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਰਾਮ-ਵਿਯੋਗ ਨਾਲ ਸਮੂਹਾ ਸਮਾਜ ‘ਸੋਕ ਬਿਕਲ’ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਾਂਤ ਇਸ ਲਈ ਕਿ ਉਹੀ ਵਿਯੋਗ ਵਿਵੇਕ-ਵੈਰਾਗ੍ਯ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਸ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਅਤਿ ਸੁਖਮ ਹੈ: ਰਾਮ ਅਤੇ ਭਰਤ ਦੀ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰੀਤੀ, ਗੁਰੂ-ਵੰਦਨਾ, ਜਨਕ ਦੀ ਧਰਮ-ਸੰਕਟ-ਸਥਿਤੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਵਾਰਥ-ਚੇਸ਼ਟਾ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਰਤ ਦਾ ‘ਸੇਵਕ-ਧਰਮ’—ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਰਾਹੀਂ ‘ਧਰਮ’ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ‘ਰਾਮ-ਰੁਖ’ (ਈਸ਼੍ਵਰ-ਇੱਛਾ) ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਲੋਕ-ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਨਿਰਣਯ-ਸ਼ਕਤੀ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੁਲਸੀ ਇੱਥੇ ਰਾਜਧਰਮ, ਗੁਰੁਧਰਮ, ਅਤੇ ਦਾਸ੍ਯ-ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਇਕੋ ਧੁਰੀ ਉੱਤੇ ਘੁਮਾਂਦੇ ਹਨ: ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ-ਚਰਨ-ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਯੋਗ/ਗਿਆਨ/ਕਰਮ ਸਭ ‘ਜਰਿ ਜਾਉ’ ਹਨ। ਇਸ ਸੋਪਾਨ ਵਿੱਚ ਸਾਧਕ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਨਿੱਜਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਪ੍ਰਭੂ-ਆਗਿਆ ਦੀ ਵਿਨਮ੍ਰ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਭਰਤ-ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਆਧਿਆਤਮ ਹੈ।
Verses
ਚੌਪਈ 290.1-4
राम भरत गुन गनत सप्रीती।निसि दंपतिहि पलक सम बीती।।
राज समाज प्रात जुग जागे।न्हाइ न्हाइ सुर पूजन लागे।।
गे नहाइ गुर पहीं रघुराई।बंदि चरन बोले रुख पाई।।
नाथ भरतु पुरजन महतारी।सोक बिकल बनबास दुखारी।।
सहित समाज राउ मिथिलेसू।बहुत दिवस भए सहत कलेसू।।
उचित होइ सोइ कीजिअ नाथा।हित सबही कर रौरें हाथा।।
अस कहि अति सकुचे रघुराऊ।मुनि पुलके लखि सीलु सुभाऊ।।
तुम्ह बिनु राम सकल सुख साजा।नरक सरिस दुहु राज समाजा।।
rāma bharata guna ganata saprītī |nisi daṁpatihi palaka sama bītī ||
rāja samāja prāta juga jāge |nhāi nhāi sura pūjana lāge ||
ge nahāi gura pahīṁ raghurāī |baṁdi carana bole rukha pāī ||
nātha bharatu purajana mahatārī |soka bikala banabāsa dukhārī ||
sahita samāja rāu mithilesū |bahuta divasa bhae sahata kalesū ||
ucita hoi soi kījia nāthā |hita sabahī kara raureṁ hāthā ||
asa kahi ati sakuce raghurāū |muni pulake lakhi sīlu subhāū ||
tumha binu rāma sakala sukha sājā |naraka sarisa duhu rāja samājā ||
ਰਾਮ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰਤ ਦੇ ਗੁਣ ਗਿਣਦੇ ਹੋਏ, ਦੰਪਤੀ ਲਈ ਰਾਤ ਪਲਕ ਵਾਂਗ ਕਿਸ਼ਤ ਵਿਚ ਬੀਤ ਗਈ। ਭਰੇ ਸਵੇਰ ਦੋਵੇਂ ਰਾਜਸਭਾਵਾਂ ਜਾਗੀਆਂ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ। ਰਘੂਰਾਜ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰ ਗੁਰੂ ਕੋਲ ਗਏ, ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਉਚਿਤ ਸਮਾਂ ਪਾ ਕੇ ਬੋਲੇ। ਨਾਥ, ਭਰਤ, ਨਗਰਵਾਸੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾਵਾਂ ਸੋਗ ਵਿਚ ਵਿਆਕੁਲ ਅਤੇ ਬਨਵਾਸ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਕਾਤਰ ਹਨ। ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਸਮਾਜ ਸਹਿਤ ਬਹੁਤ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਕਲੇਸ਼ ਸਹਾਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਾਥ, ਜੋ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇ ਸੋ ਕਰੋ; ਸਭ ਦਾ ਹਿਤ ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਰਘੂਰਾਜ ਬਹੁਤ ਸੰਕੁਚਿਤ ਹੋਏ, ਮੁਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੀਲ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ ਦੇਖ ਪੁਲਕਿਤ ਹੋਏ। ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ, ਰਾਮ, ਦੋਵਾਂ ਰਾਜਸਭਾਵਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖਾਂ ਦੇ ਸਾਜ ਨਰਕ ਵਰਗੇ ਹਨ।
ਦੋਹਾ 290
प्रान प्रान के जीव के जिव सुख के सुख राम।तुम्ह तजि तात सोहात गृह जिन्हहि तिन्हहिं बिधि बाम।।290।।
prāna prāna ke jīva ke jiva sukha ke sukha rāma |tumha taji tāta sohāta gṛha jinhahi tinhahiṁ bidhi bāma ||290||
ਰਾਮ, ਤੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਾਣ, ਜੀਵ ਦਾ ਜੀਵ, ਸੁਖਾਂ ਦਾ ਸੁਖ ਹੈਂ। ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਘਰ ਵਿਚ ਸੁਖ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਵੱਤਸ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭਾਗ ਵਿਪਰੀਤ ਹੈ।
ਚੌਪਈ 291.1-4
सो सुखु करमु धरमु जरि जाऊ।जहँ न राम पद पंकज भाऊ।।
जोगु कुजोगु ग्यानु अग्यानू।जहँ नहिं राम पेम परधानू।।
तुम्ह बिनु दुखी सुखी तुम्ह तेहीं।तुम्ह जानहु जिय जो जेहि केहीं।।
राउर आयसु सिर सबही कें।बिदित कृपालहि गति सब नीकें।।
आपु आश्रमहि धारिअ पाऊ।भयउ सनेह सिथिल मुनिराऊ।।
करि प्रनाम तब रामु सिधाए।रिषि धरि धीर जनक पहिं आए।।
राम बचन गुरु नृपहि सुनाए।सील सनेह सुभायँ सुहाए।।
महाराज अब कीजिअ सोई।सब कर धरम सहित हित होई।।
so sukhu karamu dharamu jari jāū |jahã na rāma pada paṁkaja bhāū ||
jogu kujogu gyānu agyānū |jahã nahiṁ rāma pema paradhānū ||
tumha binu dukhī sukhī tumha tehīṁ |tumha jānahu jiya jo jehi kehīṁ ||
rāura āyasu sira sabahī keṁ |bidita kṛpālahi gati saba nīkeṁ ||
āpu āśramahi dhāria pāū |bhayau saneha sithila munirāū ||
kari pranāma taba rāmu sidhāe |riṣi dhari dhīra janaka pahiṁ āe ||
rāma bacana guru nṛpahi sunāe |sīla saneha subhāyã suhāe ||
mahārāja aba kījia soī |saba kara dharama sahita hita hoī ||
ਜਿਸ ਸੁਖ, ਕਰਮ, ਧਰਮ ਜਲ ਜਾਵੇ, ਜਿਥੇ ਰਾਮ ਦੇ ਕਮਲ ਚਰਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਭਾਉ ਨਹੀਂ। ਉਹ ਜੋਗ ਕੁਜੋਗ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਅਗਿਆਨ, ਜਿਥੇ ਰਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਹੀਂ। ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾ ਦੁਖੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਸੁਖੀ; ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਜੋ ਹੈ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ। ਤੁਹਾਡਾ ਹੁਕਮ ਸਭ ਸਿਰ ਤੇ ਧਾਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨੂੰ ਸਭ ਦੀ ਗਤੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਪੈਰ ਧਰੋ। ਮੁਨੀਰਾਜ ਸਨੇਹ ਵਿਚ ਅਭਿਭੂਤ ਤੇ ਸਿਥਿਲ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਰਿਖੀ ਧੀਰਜ ਧਰ ਕੇ ਜਨਕ ਪਾਸ ਆਏ। ਗੁਰੂ ਨੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣਾਏ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੀਲ ਤੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਸੁਹਾਵਣੇ ਸਨ। "ਮਹਾਰਾਜ, ਹੁਣ ਉਹ ਕਰੋ ਜੋ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸਭ ਦਾ ਹਿਤ ਹੋਵੇ।"
ਦੋਹਾ 291
ग्यान निधान सुजान सुचि धरम धीर नरपाल।तुम्ह बिनु असमंजस समन को समरथ एहि काल।।291।।
gyāna-nidhāna sujāna suci dharama dhīra narapāla |tumha binu asamañjasa samana ko samaratha ehi kāla ||291||
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤ੍ਰ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੁਹਾਡੇ ਬਿਨਾਂ ਇਸ ਸੰਕਟ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾਉਣ ਲਈ ਕੌਣ ਸਮਰੱਥ ਹੈ?
ਚੌਪਈ 292.1-4
सुनि मुनि बचन जनक अनुरागे।लखि गति ग्यानु बिरागु बिरागे।।
सिथिल सनेहँ गुनत मन माहीं।आए इहाँ कीन्ह भल नाही।।
रामहि रायँ कहेउ बन जाना।कीन्ह आपु प्रिय प्रेम प्रवाना।।
हम अब बन तें बनहि पठाई।प्रमुदित फिरब बिबेक बड़ाई।।
तापस मुनि महिसुर सुनि देखी।भए प्रेम बस बिकल बिसेषी।।
समउ समुझि धरि धीरजु राजा।चले भरत पहिं सहित समाजा।।
भरत आइ आगें भइ लीन्हे।अवसर सरिस सुआसन दीन्हे।।
तात भरत कह तेरहुति राऊ।तुम्हहि बिदित रघुबीर सुभाऊ।।
suni muni bacana janaka anurāge |lakhi gati gyānu birāgu birāge ||
sithila sanehaṁ gunata mana māhīṁ |āe ihā̃ kīnha bhala nāhī ||
rāmahi rāyã kaheu bana jānā |kīnha āpu priya prema pravānā ||
hama aba bana teṁ banahi paṭhāī |pramudita phiraba bibeka baṛāī ||
tāpasa muni mahisura suni dekhī |bhae prema basa bikala biseṣī ||
samau samujhi dhari dhīraju rājā |cale bharata paiṁ sahita samājā ||
bharata āi āgeṁ bhai līnhe |avasara sarisa su-āsana dīnhe ||
tāta bharata kaha terahuti rāū |tumhahi bidita raghubīra subhāū ||
ਮੁਨੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਜਨਕ ਅਨੁਰਾਗ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ, ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਵੀ ਵਿਚਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਨੇਹ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚਿਆ, ਇੱਥੇ ਆਉਣਾ ਮੇਰਾ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬਨ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਪਰ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦੇ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਗਏ। ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਨ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਬਨ ਵਿੱਚ ਭੇਜਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਜਾਵਾਂਗੇ, ਆਪਣੇ ਬਿਬੇਕ ਦਾ ਗਰਵ ਕਰਦੇ ਹੋਏ। ਤਪਸੀ, ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਵਸ ਹੋ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ਤੇ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਏ। ਮੌਕਾ ਸਮਝ ਕੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਧੀਰਜ ਧਾਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਭਰਤ ਕੋਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਭਰਤ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮੌਕੇ ਅਨੁਸਾਰ ਢੁਕਵੀਂ ਆਸਣ ਦਿੱਤਾ। ਤਿਰਹੁਤ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਕਿਹਾ, ਪੁੱਤਰ ਭਰਤ, ਰਘੁਬੀਰ ਰਾਮ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਤੈਨੂੰ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਪਤਾ ਹੈ।
ਦੋਹਾ 292
राम सत्यब्रत धरम रत सब कर सीलु सनेहु।संकट सहत सकोच बस कहिअ जो आयसु देहु।।292।।
rāma satya-brata dharama-rata saba kara sīlu sanehu |saṅkaṭa sahata sakoca basa kahi-a jo āyasu dehu ||292||
ਰਾਮ ਸੱਤਿਆਬ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਰੱਤ, ਸਭ ਪ੍ਰਤਿ ਸ਼ੀਲ ਤੇ ਸਨੇਹ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੰਕੋਚ ਕਾਰਨ ਸੰਕਟ ਸਹਾਰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਆਗਿਆ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਉਹ ਦੱਸੋ।
ਚੌਪਈ 293.1-4
सुनि तन पुलकि नयन भरि बारी।बोले भरतु धीर धरि भारी।।
प्रभु प्रिय पूज्य पिता सम आपू।कुलगुरु सम हित माय न बापू।।
कौसिकादि मुनि सचिव समाजू।ग्यान अंबुनिधि आपुनु आजू।।
सिसु सेवक आयसु अनुगामी।जानि मोहि सिख देइअ स्वामी।।
एहिं समाज थल बूझब राउर।मौन मलिन मैं बोलब बाउर।।
छोटे बदन कहउँ बड़ि बाता।छमब तात लखि बाम बिधाता।।
आगम निगम प्रसिद्ध पुराना।सेवाधरमु कठिन जगु जाना।।
स्वामि धरम स्वारथहि बिरोधू।बैरु अंध प्रेमहि न प्रबोधू।।
suni tana pulaki nayana bhari bārī |bole bharatu dhīra dhari bhārī ||
prabhu priya pūjya pitā sama āpū |kula-guru sama hita māya na bāpū ||
kausika-ādi muni saciva samājū |gyāna ambu-nidhi āpuna ājū ||
sisu sevaka āyasu anugāmī |jāni mohi sikha dei-a svāmī ||
ehiṁ samāja thala būjhaba rāura |mauna malina maiṁ bolaba bāura ||
choṭe badana kahauṁ baṛi bātā |chamaba tāta lakhi bāma bidhātā ||
āgama nigama prasiddha purānā |sevā-dharamu kaṭhina jagu jānā ||
svāmi dharama svārathahi birodhū |bairu aṁdha premahi na prabodhū ||
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਭਰਤ ਦਾ ਸਰੀਰ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ; ਉਸ ਨੇ ਵੱਡਾ ਧੀਰਜ ਧਾਰ ਕੇ ਬੋਲਿਆ। "ਪ੍ਰਭੂ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੋ, ਪਿਤਾ ਵਾਂਗੂ। ਕੁਲਗੁਰੂ ਵਾਂਗ ਹਿਤੈਸ਼ੀ; ਮਾਂ ਜਾਂ ਪਿਤਾ ਅਜਿਹੇ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ। ਕੌਸ਼ਿਕਾਦਿ ਮੁਨੀ, ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਸਭਾਸਮਾਜ ਹਾਜ਼ਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਹੀ ਅੱਜ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੋ। ਮੈਨੂੰ ਬਾਲਕ, ਸੇਵਕ, ਆਗਿਆਪਾਲਕ ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿਓ, ਸਵਾਮੀ। ਇਹ ਸਭਾ ਵਿਚ ਅਤੇ ਇਹ ਥਾਂ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋ; ਮੈਂ ਮਲੀਨ ਹਾਂ, ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੋਲਾਂ ਤਾਂ ਪਾਗਲ ਵਾਂਗ ਬੋਲਾਂ। ਛੋਟੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ। ਖਿਮਾ ਕਰੋ, ਪਿਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਧਾਤਾ ਮੇਰੇ ਵਿਰੁੱਧ ਹੈ। ਆਗਮ, ਨਿਗਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਗਤ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੇਵਾਧਰਮ ਕਠਿਨ ਹੈ। ਸਵਾਮੀ ਦਾ ਧਰਮ ਸਵਾਰਥ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ। ਵੈਰ ਅੰਧਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਦੋਹਾ 293
राखि राम रुख धरमु ब्रतु पराधीन मोहि जानि।सब कें संमत सर्ब हित करिअ पेमु पहिचानि।।293।।
rākhi rāma rukha dharamu bratu parādhīna mohi jāni |saba keṁ sammata sarba hita kari-a pemu pahicāni ||293||
ਰਾਮ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਵਰਤ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜਾਣ ਕੇ, ਸਭ ਦੀ ਸਮਤ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰੋ, ਮੇਰਾ ਪ੍ਰੇਮ ਪਛਾਣ ਕੇ।
ਚੌਪਈ 294.1-4
भरत बचन सुनि देखि सुभाऊ।सहित समाज सराहत राऊ।।
सुगम अगम मृदु मंजु कठोरे।अरथु अमित अति आखर थोरे।।
ज्यौ मुख मुकुर मुकुरु निज पानी।गहि न जाइ अस अदभुत बानी।।
भूप भरत मुनि सहित समाजू।गे जहँ बिबुध कुमुद द्विजराजू।।
सुनि सुधि सोच बिकल सब लोगा।मनहुँ मीनगन नव जल जोगा।।
देवँ प्रथम कुलगुर गति देखी।निरखि बिदेह सनेह बिसेषी।।
राम भगतिमय भरतु निहारे।सुर स्वारथी हहरि हियँ हारे।।
सब कोउ राम पेममय पेखा।भउ अलेख सोच बस लेखा।।
bharata bacana suni dekhi subhāū |sahita samāja sarāhata rāū ||
sugama agama mṛdu mañju kaṭhore |arathu amita ati ākhara thore ||
jyau mukha mukura mukuru nija pānī |gahi na jāi asa adabhuta bānī ||
bhūpa bharata muni sahita samājū |ge jahã bibudha kumuda dvija-rājū ||
suni sudhi soca bikala saba logā |manahũ mīna-gana nava jala jogā ||
devã prathama kula-guru gati dekhī |nirakhi videha saneha biseṣī ||
rāma bhakti-maya bharatu nihāre |sura svārathī hahari hiyã hāre ||
saba kou rāma pema-maya pekhā |bhau alekha soca basa lekhā ||
ਭਰਤ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਦੇਖ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਸਮੇਤ ਸਾਰੀ ਸਭਾ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੀ ਵਾਣੀ ਸਹਜ ਪਰ ਗਹਿਰੀ, ਕੋਮਲ ਅਤੇ ਮਧੁਰ ਪਰ ਦ੍ਰਿੜ, ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਅਸੀਮ ਅਰਥ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਆਈਨੇ ਵਿਚ ਮੁਖ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੱਥ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਤਿਵੇਂ ਉਸ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਵਾਣੀ ਵੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਰਾਜਾ, ਭਰਤ ਅਤੇ ਮੁਨੀ, ਸਮੁੱਚੀ ਸਭਾ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਥਾਂ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਰਾਮ ਸਨ, ਜੋ ਦੇਵਤਾ-ਰੂਪੀ ਕੁਮੁਦਾਂ ਲਈ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਸਨ। ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਵਿਕਲ ਹੋ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀਆਂ ਨਵੇਂ ਜਲ ਪੈਣ ਤੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁਲਗੁਰੂ ਦੀ ਗਤੀ ਦੇਖੀ, ਫਿਰ ਵਿਦੇਹ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਨੇਹ ਨਿਰਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਿਆ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਸੀ, ਅਤੇ ਸੁਆਰਥੀ ਦੇਵਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਹਾਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਦੇਖਿਆ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਸਾਰੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਟੱਪ ਕੇ ਵਧਣ ਲੱਗੀ, ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਵਸ ਵਿਚ ਆ ਗਏ।
ਦੋਹਾ 294
रामु सनेह सकोच बस कह ससोच सुरराज।रचहु प्रपंचहि पंच मिलि नाहिं त भयउ अकाजु।।294।।
rāmu saneha sakoca basa kaha sasoca surarāja |racahu prapañcahi pañca mili nāhi ta bhayau akāju ||294||
ਰਾਮ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਲਜ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਹਨ, ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲੇ। ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਕੋਈ ਯੁਕਤੀ ਬਣਾਓ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਕੰਮ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
ਚੌਪਈ 295.1-4
सुरन्ह सुमिरि सारदा सराही।देबि देव सरनागत पाही।।
फेरि भरत मति करि निज माया।पालु बिबुध कुल करि छल छाया।।
बिबुध बिनय सुनि देबि सयानी।बोली सुर स्वारथ जड़ जानी।।
मो सन कहहु भरत मति फेरू।लोचन सहस न सूझ सुमेरू।।
बिधि हरि हर माया बड़ि भारी।सोउ न भरत मति सकइ निहारी।।
सो मति मोहि कहत करु भोरी।चंदिनि कर कि चंडकर चोरी।।
भरत हृदयँ सिय राम निवासू।तहँ कि तिमिर जहँ तरनि प्रकासू।।
अस कहि सारद गइ बिधि लोका।बिबुध बिकल निसि मानहुँ कोका।।
suranha sumiri sāradā sarāhī |debi deva saranāgata pāhī ||
pheri bharata mati kari nija māyā |pālu bibudha kula kari chala chāyā ||
bibudha binaya suni debi sayānī |bolī sura svāratha jaṛa jānī ||
mo sana kahahu bharata mati pherū |locana sahasa na sūjha sumerū ||
bidhi hari hara māyā baṛi bhārī |sou na bharata mati sakai nihārī ||
so mati mohi kahata karu bhorī |caṁdinī kara ki caṇḍakara corī ||
bharata hṛdayã siya rāma nivāsū |tahã ki timira jahã tarani prakāsū ||
asa kahi sāradā gai bidhi lokā |bibudha bikala nisi mānahũ kokā ||
ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸ਼ਾਰਦਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤੀ: ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸ਼ਰਣ ਆਏ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਭਰਤ ਦਾ ਮਨ ਮੋੜ ਦਿਓ, ਅਤੇ ਛਲ ਦੀ ਓਟ ਵਿਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕੁਲ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣ ਕੇ ਸਿਆਣੀ ਦੇਵੀ ਨੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਆਰਥੀ ਤੇ ਮੂਰਖ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿਹਾ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਭਰਤ ਦਾ ਮਨ ਮੋੜਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ? ਹਜ਼ਾਰ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਸੁਮੇਰੁ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੇ। ਬਿਧਿ, ਹਰੀ ਅਤੇ ਹਰ ਦੀ ਮਾਇਆ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਭਰਤ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦੀ। ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਰਮਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋ! ਚੰਦਰਮਾ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀ ਬਲਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਚੁਰਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਭਰਤ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਹਨੇਰਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕੀ? ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਸ਼ਾਰਦਾ ਬ੍ਰਹਮ ਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ, ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਏ, ਰਾਤ ਦੇ ਚਕਵਾ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ।
ਦੋਹਾ 295
सुर स्वारथी मलीन मन कीन्ह कुमंत्र कुठाटु।रचि प्रपंच माया प्रबल भय भ्रम अरति उचाटु।।295।।
sura svārathī malīna mana kīnha kumantra kuṭhāṭu |raci prapañca māyā prabala bhaya bhrama arati ucāṭu ||295||
ਦੇਵਤੇ ਸਵਾਰਥੀ ਅਤੇ ਮਲੀਨ ਮਨ ਵਾਲੇ ਹੋ ਕੇ ਕੁਮੰਤਰ ਅਤੇ ਖੋਟੀ ਚਾਲ ਰਚੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਬਲ ਮਾਇਆ ਦਾ ਪ੍ਰਪੰਚ ਰਚਿਆ, ਜੋ ਭੈ, ਭਰਮ, ਬੇਚੈਨੀ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਨਾਲ ਬਣਿਆ।
ਚੌਪਈ 296.1-4
करि कुचालि सोचत सुरराजू।भरत हाथ सबु काजु अकाजू।।
गए जनकु रघुनाथ समीपा।सनमाने सब रबिकुल दीपा।।
समय समाज धरम अबिरोधा।बोले तब रघुबंस पुरोधा।।
जनक भरत संबादु सुनाई।भरत कहाउति कही सुहाई।।
तात राम जस आयसु देहू।सो सबु करै मोर मत एहू।।
सुनि रघुनाथ जोरि जुग पानी।बोले सत्य सरल मृदु बानी।।
बिद्यमान आपुनि मिथिलेसू।मोर कहब सब भाँति भदेसू।।
राउर राय रजायसु होई।राउरि सपथ सही सिर सोई।।
kari kucāli socata surarājū |bharata hātha sabu kāju akāju ||
gae janaku raghunātha samīpā |sanamāne saba rabikula dīpā ||
samaya samāja dharama abirodhā |bole taba raghubaṁsa purodhā ||
janaka bharata saṁbādu sunāī |bharata kahāuti kahī suhāī ||
tāta rāma jasa āyasu dehū |so sabu karai mora mata ehū ||
suni raghunātha jori juga pānī |bole satya sarala mṛdu bānī ||
bidyamāna āpuni mithilesū |mora kahaba saba bhā̃ti bhadesū ||
rāura rāya rajāyasu hoī |rāuri sapatha sahī sira soī ||
ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਨੇ ਭੈੜੀ ਚਾਲ ਚਲ ਕੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਜਾਂ ਅਸਫਲਤਾ ਭਰਤ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੀ। ਜਨਕ ਰਘੁਨਾਥ ਕੋਲ ਗਏ, ਅਤੇ ਸੂਰਿਆ ਕੁਲ ਦੀ ਦੀਪਕ ਰਘੁਨਾਥ ਨੇ ਸਭ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਉਚਿਤ ਸਮੇਂ, ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਨਾ ਹੋ ਕੇ, ਰਘੁਬੰਸ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੇ ਤਦ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਨਕ ਅਤੇ ਭਰਤ ਦੀ ਗੱਲਬਾਤ ਸੁਣਾਈ, ਅਤੇ ਭਰਤ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਬਚਨ ਦੁਹਰਾਏ। "ਪਿਆਰੇ ਰਾਮ, ਤੁਸੀਂ ਜਿਵੇਂ ਹੁਕਮ ਦਿਓ, ਸਭ ਉਵੇਂ ਕਰੇ; ਇਹੀ ਮੇਰਾ ਮਤ ਹੈ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਰਘੁਨਾਥ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸੱਚੀ, ਸਰਲ ਅਤੇ ਨਰਮ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। "ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਅਤੇ ਮਿਥਿਲਾਪਤੀ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਵੇਲੇ, ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਸਭ ਗੱਲ ਕਹਿਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ।" "ਤੁਹਾਡਾ ਅਤੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਜਿਵੇਂ ਹੁਕਮ ਹੋਵੇ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਸਮ ਨਾਲ ਮੈਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਤ ਸਿਰ ਤੇ ਧਾਰਣ ਕਰਾਂਗਾ।"
ਦੋਹਾ 296
राम सपथ सुनि मुनि जनकु सकुचे सभा समेत।सकल बिलोकत भरत मुखु बनइ न उतरु देत।।296।।
rāma sapatha suni muni janaku sakuce sabhā sameta |sakala bilokata bharata mukhu banai na utaru deta ||296||
ਰਾਮ ਦੀ ਸਹਿਮੁਤ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਜਨਕ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਹੋਏ, ਸਭਾ ਸਮੇਤ ਸਭ ਲੋਕ। ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਭਰਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਕੋਈ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਕਦਾ।
ਚੌਪਈ 297.1-4
सभा सकुच बस भरत निहारी।रामबंधु धरि धीरजु भारी।।
कुसमउ देखि सनेहु सँभारा।बढ़त बिंधि जिमि घटज निवारा।।
सोक कनकलोचन मति छोनी।हरी बिमल गुन गन जगजोनी।।
भरत बिबेक बराहँ बिसाला।अनायास उधरी तेहि काला।।
करि प्रनामु सब कहँ कर जोरे।रामु राउ गुर साधु निहोरे।।
छमब आजु अति अनुचित मोरा।कहउँ बदन मृदु बचन कठोरा।।
हियँ सुमिरी सारदा सुहाई।मानस तें मुख पंकज आई।।
बिमल बिबेक धरम नय साली।भरत भारती मंजु मराली।।
sabhā sakuca basa bharata nihārī |rāmabaṁdhu dhari dhīraju bhārī ||
kusamau dekhi sanehu sãbhārā |baṛhata biṁdhi jimi ghaṭaja nivārā ||
soka kanakalocana mati chonī |harī bimala guna gana jagajonī ||
bharata bibeka barāhã bisālā |anāyāsa udharī tehi kālā ||
kari pranāmu saba kahã kara jore |rāmu rāu gura sādhu nihore ||
chamaba āju ati anucita morā |kahaũ badana mṛdu bacana kaṭhorā ||
hiyã sumirī sāradā suhāī |mānasa teṁ mukha paṁkaja āī ||
bimala bibeka dharama naya sālī |bharata bhāratī maṁju marālī ||
ਸਭਾ ਲਜਾਵਲ ਬੱਝੀ ਦੇਖ ਕੇ ਭਰਤ ਨੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਭਰਾ ਵਜੋਂ ਵੱਡਾ ਧੀਰਜ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਅਣਉਚਿਤ ਸਮਾਂ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰੇਮ ਰੋਕਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਘਟਜ ਰਿਸ਼ੀ ਅਗਸਤ ਨੇ ਵਧਦੇ ਵਿੰਧ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਸੀ। ਸੋਗ ਸੀ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਹਿਰਨਯਾਖ ਵਰਗਾ, ਅਤੇ ਭਰਤ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸੀ ਧਰਤੀ ਵਰਗੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਹਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਗੁਣ ਸਨ ਜਗਤ ਦਾ ਗਰਭ, ਜਿਥੋਂ ਹਰੀ ਉੱਧਾਰਕਾਰੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਭਰਤ ਦਾ ਵਿਵੇਕ ਸੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਰਾਹ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਿਨਾਂ ਮਿਹਨਤ ਦੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਚੁੱਕਿਆ। ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਰਾਮ, ਰਾਜਾ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। "ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਬਹੁਤ ਅਨੁਚਿਤ ਗੱਲ ਮਾਫ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਕੋਮਲ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਕਠੋਰ ਬਚਨ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ।" ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਾਰਦਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਮਾਨਸ ਸਰੋਵਰ ਤੋਂ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਕਮਲ ਵਲ ਆਈ। ਭਰਤ ਦੀ ਵਾਣੀ ਸੀ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਮਰਾਲ, ਨਿਰਮਲ ਵਿਵੇਕ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ।
ਦੋਹਾ 297
निरखि बिबेक बिलोचनन्हि सिथिल सनेहँ समाजु।करि प्रनामु बोले भरतु सुमिरि सीय रघुराजु।।297।।
nirakhi bibeka bilocananhi sithila sanehã samāju |kari pranāmu bole bharatu sumiri sīya raghurāju ||297||
ਵਿਵੇਕ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਸ਼ਿਥਿਲ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਭਰਤ ਨੇ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਰਘੂਰਾਜ ਨੂੰ ਸਿਮਰ ਕੇ ਬੋਲਿਆ।
ਚੌਪਈ 298.1-4
प्रभु पितु मातु सुहृद गुर स्वामी।पूज्य परम हित अतंरजामी।।
सरल सुसाहिबु सील निधानू।प्रनतपाल सर्बग्य सुजानू।।
समरथ सरनागत हितकारी।गुनगाहकु अवगुन अघ हारी।।
स्वामि गोसाँइहि सरिस गोसाई।मोहि समान मैं साइँ दोहाई।।
प्रभु पितु बचन मोह बस पेली।आयउँ इहाँ समाजु सकेली।।
जग भल पोच ऊँच अरु नीचू।अमिअ अमरपद माहुरु मीचू।।
राम रजाइ मेट मन माहीं।देखा सुना कतहुँ कोउ नाहीं।।
सो मैं सब बिधि कीन्हि ढिठाई।प्रभु मानी सनेह सेवकाई।।
prabhu pitu mātu suhṛda gura svāmī |pūjya parama hita ataṁrajāmī ||
sarala susāhibu sīla nidhānū |pranatapāla sarbagya sujānū ||
samaratha saranāgata hitakārī |gunagāhaku avaguna agha hārī ||
svāmi gosā̃ihi sarisa gosāī |mohi samāna maiṁ sāĩ dohāī ||
prabhu pitu bacana moha basa pelī |āyaũ ihā̃ samāju sakelī ||
jaga bhala poca ū̃ca aru nīcū |amia amarapada māhuru mīcū ||
rāma rajāi meṭa mana māhīṁ |dekhā sunā katahũ kou nāhīṁ ||
so maiṁ saba bidhi kīnhi ḍhiṭhāī |prabhu mānī saneha sevakāī ||
ਪ੍ਰਭੂ ਪਿਤਾ, ਮਾਤਾ, ਮਿੱਤਰ, ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਆਮੀ, ਪੂਜਨਯੋਗ, ਪਰਮ ਹਿਤਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਿੱਧਾ-ਸਾਦਾ, ਸੱਚਾ ਸੁਆਮੀ, ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਖਜਾਨਾ, ਸਰਣਾਗਤ ਦਾ ਰਖਕ, ਸਰਵਗਿਆਤਾ ਅਤੇ ਸੁਜਾਨ ਹੈ। ਸਰਬ-ਸਮਰੱਥ, ਸਰਣਾਗਤ ਦਾ ਹਿਤਕਾਰੀ, ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗਾਹਕ ਅਤੇ ਅਵਗੁਣਾਂ ਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨਹਾਰ ਹੈ। ਸੁਆਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਸੁਆਮੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਾਸਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵਾਂਗ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਗਵਾਹ ਵਜੋਂ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹਾਂ। ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮਾੜੇ, ਉੱਚੇ ਤੇ ਨੀਵੇਂ ਹਨ; ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੇ ਅਮਰਪਦ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਜ਼ਹਿਰ ਤੇ ਮੌਤ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹਠ ਦਿਖਾਇਆ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਸੇਵਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਕਬੂਲ ਕੀਤਾ।
ਦੋਹਾ 298
कृपाँ भलाई आपनी नाथ कीन्ह भल मोर।दूषन भे भूषन सरिस सुजसु चारु चहु ओर।।298।।
kṛpā̃ bhalāī āpanī nātha kīnha bhala mora |dūṣana bhe bhūṣana sarisa sujasu cāru cahu ora ||298||
ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਆਪਣੀ ਕ੍ਰਿਪਾ ਤੇ ਮੰਗਲ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਭਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਦੋਸ਼ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਬਣ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸੁੰਦਰ ਸੁਯਸ਼ ਫੈਲ ਗਿਆ ਹੈ।
ਚੌਪਈ 299.1-4
राउरि रीति सुबानि बड़ाई।जगत बिदित निगमागम गाई।।
कूर कुटिल खल कुमति कलंकी।नीच निसील निरीस निसंकी।।
तेउ सुनि सरन सामुहें आए।सकृत प्रनामु किहें अपनाए।।
देखि दोष कबहुँ न उर आने।सुनि गुन साधु समाज बखाने।।
को साहिब सेवकहि नेवाजी।आपु समाज साज सब साजी।।
निज करतूति न समुझिअ सपनें।सेवक सकुच सोचु उर अपनें।।
सो गोसाइँ नहि दूसर कोपी।भुजा उठाइ कहउँ पन रोपी।।
पसु नाचत सुक पाठ प्रबीना।गुन गति नट पाठक आधीना।।
rāuri rīti subāni baṛāī |jagata bidita nigamāgama gāī ||
kūra kuṭila khala kumati kalaṁkī |nīca nisīla nirīsa nisaṁkī ||
teu suni sarana sāmuheṁ āe |sakṛta pranāmu kiheṁ apanāe ||
dekhi doṣa kabahũ na ura āne |suni guna sādhu samāja bakhāne ||
ko sāhiba sevakahi nevājī |āpu samāja sāja saba sājī ||
nija karatūti na samujhia sapaneṁ |sevaka sakuca socu ura apaneṁ ||
so gosāĩ nahi dūsara kopī |bhujā uṭhāi kahaũ pana ropī ||
pasu nācata suka pāṭha prabīnā |guna gati naṭa pāṭhaka ādhīnā ||
ਤੁਹਾਡੀ ਰੀਤ, ਸੁੰਦਰ ਬਚਨ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਵੇਦ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਇਸ ਦਾ ਗਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਿਰਦਈ, ਕਪਟੀ, ਦੁਸ਼ਟ, ਕੁਮਤੀ ਤੇ ਪਾਪ ਨਾਲ ਕਲੰਕਿਤ, ਨੀਚ, ਨਿਰਗੁਣ, ਸੁਆਮੀਹੀਨ ਤੇ ਲਜਾਹੀਨ: ਉਹ ਵੀ ਤੁਹਾਡੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਦੇਖ ਕੇ ਕਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ; ਕੋਈ ਗੁਣ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਧੂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਕੋਈ ਹੋਰ ਸੁਆਮੀ ਸੇਵਕ ਉੱਤੇ ਅਜਿਹਾ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਸਾਧਨ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਾਜਦਾ ਹੈ? ਆਪਣਾ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ; ਪਰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸੇਵਕ ਦਾ ਸੰਕੋਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਕੇ ਚਿੰਤਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਭੂ; ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਬਾਂਹ ਚੁੱਕ ਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਪਸ਼ੂ ਨੱਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੋਤਾ ਪਾਠ ਵਿੱਚ ਮਾਹਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਗੁਣ ਤੇ ਹੁਨਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਟ ਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ।
ਦੋਹਾ 299
यों सुधारि सनमानि जन किए साधु सिरमोर।को कृपाल बिनु पालिहै बिरिदावलि बरजोर।।299।।
yoṁ sudhāri sanamāni jana kie sādhu siramora |ko kṛpāla binu pālihai biridāvali barajora ||299||
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਦਾਸਾਂ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰ ਕੇ ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਕੇ ਉਹ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ਦਾ ਮੁਕਟ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਰਪਾਲੂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਆਪਣੀ ਕੀਰਤੀ ਦੇ ਇਸ ਗੌਰਵ ਨੂੰ ਇੰਨੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਪਾਲੇ?
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में भरत-चरित्र का पाठ ‘सेवक-भाव’, ‘विवेक’ और ‘राम-आज्ञा-निष्ठा’ को दृढ़ करता है; गृह-कलह/अधिकार-विवाद शांत होकर ‘लोकहित-धर्म’ की बुद्धि जागती है, तथा राम-वियोगजन्य करुण रस मन को शान्त-वैैराग्य की ओर मोड़ता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में दास्य-स्थापन हेतु ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘सीयावर रामचंद्र की जय’ का जप-सम्पुट जोड़ा जाता है; विशेषतः ‘राम-रजाइ’ विषयक पंक्तियों के बाद ‘राम’ नाम-स्मरण का सम्पुट प्रचलित है।
Ask anything about Prakarana 30 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
