Prakarana 30
त्याग-धर्म की देहरी: राज-सुख और गृह-आसक्ति के बीच ‘राम-रजाइ’ (दैवी आज्ञा) को सर्वोच्च मानकर मन का राज्य ईश्वर को अर्पित करना। यह सोपान साधक को ‘स्व’ के अधिकार-बोध से निकालकर ‘सेवक-भाव’ और लोकहित-धर्म में प्रतिष्ठित करता है—जहाँ विरह (वियोग) ही वैराग्य का ईंधन बनता है।
অযোধ্যা কাণ্ডৰ ৰস-বিন্যাস কৰুণ আৰু শান্তৰ সংযোগ—কৰুণ এইবাবে যে ৰাম-বিয়োগে সমগ্ৰ সমাজ ‘শোক-বিকল’ হয়; শান্ত এইবাবে যে সেই বিয়োগেই বিবেক-বৈৰাগ্য জন্মায়। এই খণ্ডত ৰস-পরিবর্তন অতি সূক্ষ্ম: ৰাম-ভৰতৰ পৰস্পৰ প্ৰীতি, গুৰু-বন্দনা, জনকৰ ধৰ্ম-সংকট-অৱস্থা, দেবতাসকলৰ স্বার্থ-চেষ্টা, আৰু শেষত ভৰতৰ ‘সেৱক-ধৰ্ম’—এই সকলোৰে দ্বাৰা ‘ধৰ্ম’ক কেৱল নিয়ম নহয়, ‘ৰাম-ৰুখ’ (ঈশ্বৰ-ইচ্ছা) অনুসৰি লোককল্যাণকাৰী সিদ্ধান্ত-শক্তি ৰূপে প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছে। তুলসীয়ে ইয়াত ৰাজধৰ্ম, গুৰুধৰ্ম, আৰু দাস্যভক্তিক একে ধুৰিত ঘূৰায়: য’ত ৰাম-চৰণ-প্ৰেম নাথাকিলে যোগ/জ্ঞান/কৰ্ম সকলো ‘জৰি জাউ’। এই সোোপানত সাধকে শিকে—মুক্তিৰ পথ ব্যক্তিগত অধিকাৰ নহয়, প্ৰভু-আজ্ঞাৰ বিনম্ৰ স্বীকৃতি; ইয়ে ভৰত-চৰিত্ৰৰ কেন্দ্ৰীয় অধ্যাত্ম।
Verses
চৌপাই 290.1-4
राम भरत गुन गनत सप्रीती।निसि दंपतिहि पलक सम बीती।।
राज समाज प्रात जुग जागे।न्हाइ न्हाइ सुर पूजन लागे।।
गे नहाइ गुर पहीं रघुराई।बंदि चरन बोले रुख पाई।।
नाथ भरतु पुरजन महतारी।सोक बिकल बनबास दुखारी।।
सहित समाज राउ मिथिलेसू।बहुत दिवस भए सहत कलेसू।।
उचित होइ सोइ कीजिअ नाथा।हित सबही कर रौरें हाथा।।
अस कहि अति सकुचे रघुराऊ।मुनि पुलके लखि सीलु सुभाऊ।।
तुम्ह बिनु राम सकल सुख साजा।नरक सरिस दुहु राज समाजा।।
rāma bharata guna ganata saprītī |nisi daṁpatihi palaka sama bītī ||
rāja samāja prāta juga jāge |nhāi nhāi sura pūjana lāge ||
ge nahāi gura pahīṁ raghurāī |baṁdi carana bole rukha pāī ||
nātha bharatu purajana mahatārī |soka bikala banabāsa dukhārī ||
sahita samāja rāu mithilesū |bahuta divasa bhae sahata kalesū ||
ucita hoi soi kījia nāthā |hita sabahī kara raureṁ hāthā ||
asa kahi ati sakuce raghurāū |muni pulake lakhi sīlu subhāū ||
tumha binu rāma sakala sukha sājā |naraka sarisa duhu rāja samājā ||
ৰামে প্ৰেমেৰে ভৰতৰ গুণ গণনা কৰিলে, দম্পতিৰ নিকট ৰাতি পলকৰ নিচিনা ক্ষণতে পাৰ হ'ল। প্ৰভাতত দুয়ো ৰাজসভা জাগিল, স্নান কৰি দেৱতাৰ পূজা কৰিবলৈ ধৰিলে। ৰঘুৰাজ স্নান কৰি গুৰুৰ ওচৰলৈ গ'ল, চৰণত প্ৰণাম কৰি উপযুক্ত সময় পাই ক'লে। নাথ, ভৰত, নগৰবাসী আৰু মাতাসকল শোকত বিহ্বল আৰু বনবাসৰ দুঃখত কাতৰ। মিথিলাৰ ৰজা জনক সমাজসহ বহু দিন ধৰি ক্লেশ সহ্য কৰি আছে। নাথ, যি উচিত সেয়া কৰক; সকলোৰে হিত আপোনাৰ হাতত। এই কৈ ৰঘুৰাজ অত্যন্ত সংকুচিত হ'ল, মুনিয়ে তেওঁৰ শীল আৰু স্বভাব দেখি পুলকিত হ'ল। আপুনি ব্যতীত, ৰাম, দুয়ো ৰাজসভাৰ সকলো সুখসাজ নৰকৰ সমান।
দোহা 290
प्रान प्रान के जीव के जिव सुख के सुख राम।तुम्ह तजि तात सोहात गृह जिन्हहि तिन्हहिं बिधि बाम।।290।।
prāna prāna ke jīva ke jiva sukha ke sukha rāma |tumha taji tāta sohāta gṛha jinhahi tinhahiṁ bidhi bāma ||290||
ৰাম, তুমি প্ৰাণৰ প্ৰাণ, জীৱৰ জীৱ, সুখৰ সুখ। যিসকলে তোমাকে ত্যাগ কৰি গৃহত সুখ পায়, বৎস, তেওঁলোকৰ ভাগ্য বিপৰীত।
চৌপাই 291.1-4
सो सुखु करमु धरमु जरि जाऊ।जहँ न राम पद पंकज भाऊ।।
जोगु कुजोगु ग्यानु अग्यानू।जहँ नहिं राम पेम परधानू।।
तुम्ह बिनु दुखी सुखी तुम्ह तेहीं।तुम्ह जानहु जिय जो जेहि केहीं।।
राउर आयसु सिर सबही कें।बिदित कृपालहि गति सब नीकें।।
आपु आश्रमहि धारिअ पाऊ।भयउ सनेह सिथिल मुनिराऊ।।
करि प्रनाम तब रामु सिधाए।रिषि धरि धीर जनक पहिं आए।।
राम बचन गुरु नृपहि सुनाए।सील सनेह सुभायँ सुहाए।।
महाराज अब कीजिअ सोई।सब कर धरम सहित हित होई।।
so sukhu karamu dharamu jari jāū |jahã na rāma pada paṁkaja bhāū ||
jogu kujogu gyānu agyānū |jahã nahiṁ rāma pema paradhānū ||
tumha binu dukhī sukhī tumha tehīṁ |tumha jānahu jiya jo jehi kehīṁ ||
rāura āyasu sira sabahī keṁ |bidita kṛpālahi gati saba nīkeṁ ||
āpu āśramahi dhāria pāū |bhayau saneha sithila munirāū ||
kari pranāma taba rāmu sidhāe |riṣi dhari dhīra janaka pahiṁ āe ||
rāma bacana guru nṛpahi sunāe |sīla saneha subhāyã suhāe ||
mahārāja aba kījia soī |saba kara dharama sahita hita hoī ||
যি সুখ, কৰ্ম, ধৰ্ম জ্বলি যাওক, য'ত ৰামৰ পদ্মপদৰ প্ৰতি ভক্তি নাই। সেই যোগ কুযোগ, সেই জ্ঞান অজ্ঞান, য'ত ৰামৰ প্ৰেম প্ৰধান নহয়। আপোনাৰ বিনা দুঃখী, আপোনাৰ সৈতে সুখী; প্ৰত্যেকৰ হৃদয়ত যি আছে আপুনি জানে। আপোনাৰ আজ্ঞা সকলোৱে মস্তকে ধাৰণ কৰে, আৰু আপোনাৰ কৃপাত সকলোৰে গতি সুপৰিচিত। এতিয়া আশ্ৰমত পদ স্থাপন কৰক। মুনিৰাজ স্নেহত অভিভূত আৰু শিথিল হ'ল। তাৰ পিছত ৰামে প্ৰণাম কৰি প্ৰস্থান কৰিলে। ঋষিয়ে ধীৰ ধৰি জনকৰ ওচৰলৈ আহিল। গুৰুৱে ৰজাক ৰামৰ বাক্য শুনালে, যি তেওঁৰ স্বাভাৱিক শীল আৰু স্নেহেৰে সুশোভিত। "মহাৰাজ, এতিয়া সেই কাম কৰক যি ধৰ্ম ৰক্ষাৰ সৈতে সকলোৰে হিত সাধন কৰে।"
দোহা 291
ग्यान निधान सुजान सुचि धरम धीर नरपाल।तुम्ह बिनु असमंजस समन को समरथ एहि काल।।291।।
gyāna-nidhāna sujāna suci dharama dhīra narapāla |tumha binu asamañjasa samana ko samaratha ehi kāla ||291||
হে ৰজা, আপুনি জ্ঞানৰ ভঁৰাল, বিবেচক আৰু পৱিত্ৰ, ধৰ্মত স্থিৰ। এই সময়ত আপুনি ব্যতীত এই সংকট নিবাৰণত কোনে সমৰ্থ?
চৌপাই 292.1-4
सुनि मुनि बचन जनक अनुरागे।लखि गति ग्यानु बिरागु बिरागे।।
सिथिल सनेहँ गुनत मन माहीं।आए इहाँ कीन्ह भल नाही।।
रामहि रायँ कहेउ बन जाना।कीन्ह आपु प्रिय प्रेम प्रवाना।।
हम अब बन तें बनहि पठाई।प्रमुदित फिरब बिबेक बड़ाई।।
तापस मुनि महिसुर सुनि देखी।भए प्रेम बस बिकल बिसेषी।।
समउ समुझि धरि धीरजु राजा।चले भरत पहिं सहित समाजा।।
भरत आइ आगें भइ लीन्हे।अवसर सरिस सुआसन दीन्हे।।
तात भरत कह तेरहुति राऊ।तुम्हहि बिदित रघुबीर सुभाऊ।।
suni muni bacana janaka anurāge |lakhi gati gyānu birāgu birāge ||
sithila sanehaṁ gunata mana māhīṁ |āe ihā̃ kīnha bhala nāhī ||
rāmahi rāyã kaheu bana jānā |kīnha āpu priya prema pravānā ||
hama aba bana teṁ banahi paṭhāī |pramudita phiraba bibeka baṛāī ||
tāpasa muni mahisura suni dekhī |bhae prema basa bikala biseṣī ||
samau samujhi dhari dhīraju rājā |cale bharata paiṁ sahita samājā ||
bharata āi āgeṁ bhai līnhe |avasara sarisa su-āsana dīnhe ||
tāta bharata kaha terahuti rāū |tumhahi bidita raghubīra subhāū ||
মুনিৰ কথা শুনি জনক অনুৰাগে আপ্লুত হ'ল, আৰু আনৰ অৱস্থা দেখি তেওঁৰ জ্ঞান আৰু বৈৰাগ্যও বিচলিত হ'ল। স্নেহত আচ্ছন্ন হৈ তেওঁ মনত ভাবিলে, ইয়ালৈ অহা মোৰ ভাল নহ'ল। ৰজাই ৰামক বনলৈ যাবলৈ কৈছিল, কিন্তু তেওঁ নিজেই প্ৰিয় পুত্ৰৰ বাবে প্ৰেমৰ প্ৰমাণ দি প্ৰাণ ত্যাগ কৰিলে। এতিয়া আমি তেওঁক এক বনৰ পৰা আন বনলৈ পঠিয়ালোঁ, আৰু আমি আনন্দেৰে উভতি যাম, নিজৰ বিবেকৰ গৌৰৱ কৰি। তাপস, মুনি আৰু ব্ৰাহ্মণসকলে এই কথা শুনি আৰু দেখি প্ৰেমৰ বশীভূত হৈ বিশেষভাৱে বিহ্বল হ'ল। পৰিস্থিতি বুজি ৰজাই ধৈৰ্য ধৰি নিজৰ সঙ্গীসকলৰ সৈতে ভৰতৰ ওচৰলৈ গ'ল। ভৰত আগত আহি তেওঁক ল'লে আৰু অৱস্থা অনুসৰি উপযুক্ত আসন দিলে। তিৰহুটৰ ৰজাই ক'লে, বৎস ভৰত, ৰঘুবীৰ ৰামৰ স্বভাৱ তোমাৰ বাবে সুপৰিচিত।
দোহা 292
राम सत्यब्रत धरम रत सब कर सीलु सनेहु।संकट सहत सकोच बस कहिअ जो आयसु देहु।।292।।
rāma satya-brata dharama-rata saba kara sīlu sanehu |saṅkaṭa sahata sakoca basa kahi-a jo āyasu dehu ||292||
ৰাম সত্যব্ৰতত অটল, ধৰ্মত ৰত, সকলোৰে প্ৰতি শীল আৰু স্নেহ প্ৰদৰ্শন কৰে। তেওঁ সংকোচবশত সংকট সহ্য কৰে, সেয়ে তেওঁক যি আজ্ঞা দিব খোজে তাক কওক।
চৌপাই 293.1-4
सुनि तन पुलकि नयन भरि बारी।बोले भरतु धीर धरि भारी।।
प्रभु प्रिय पूज्य पिता सम आपू।कुलगुरु सम हित माय न बापू।।
कौसिकादि मुनि सचिव समाजू।ग्यान अंबुनिधि आपुनु आजू।।
सिसु सेवक आयसु अनुगामी।जानि मोहि सिख देइअ स्वामी।।
एहिं समाज थल बूझब राउर।मौन मलिन मैं बोलब बाउर।।
छोटे बदन कहउँ बड़ि बाता।छमब तात लखि बाम बिधाता।।
आगम निगम प्रसिद्ध पुराना।सेवाधरमु कठिन जगु जाना।।
स्वामि धरम स्वारथहि बिरोधू।बैरु अंध प्रेमहि न प्रबोधू।।
suni tana pulaki nayana bhari bārī |bole bharatu dhīra dhari bhārī ||
prabhu priya pūjya pitā sama āpū |kula-guru sama hita māya na bāpū ||
kausika-ādi muni saciva samājū |gyāna ambu-nidhi āpuna ājū ||
sisu sevaka āyasu anugāmī |jāni mohi sikha dei-a svāmī ||
ehiṁ samāja thala būjhaba rāura |mauna malina maiṁ bolaba bāura ||
choṭe badana kahauṁ baṛi bātā |chamaba tāta lakhi bāma bidhātā ||
āgama nigama prasiddha purānā |sevā-dharamu kaṭhina jagu jānā ||
svāmi dharama svārathahi birodhū |bairu aṁdha premahi na prabodhū ||
এই কথা শুনি ভৰতৰ শৰীৰ ৰোমাঞ্চিত হ'ল আৰু চকু পানীৰে ভৰি পৰিল; তেওঁ গভীৰ ধৈৰ্য ধাৰণ কৰি ক'লে। "প্ৰভু, আপুনি মোৰ প্ৰিয় আৰু পূজনীয়, পিতৃৰ সমান। কুলগুৰুৰ দৰে হিতৈষী; মাতা বা পিতা এনে বন্ধু নহয়। কৌশিকাদি মুনি, মন্ত্ৰী আৰু সভাসমাজ উপস্থিত, আৰু আপুনি নিজেই আজি জ্ঞানৰ সমুদ্ৰ। মোক শিশু, সেৱক, আজ্ঞাপালক জানি মোক শিক্ষা দিব, স্বামী। এই সভাত আৰু স্থানত আপুনি মোক সোধিছে; মই মলিন, মৌন থাকা উচিত, আৰু ক'লে পাগলৰ দৰে কওঁ। সৰু মুখেৰে মই ডাঙৰ কথা কওঁ। ক্ষমা কৰিব, পিতা, কাৰণ বিধাতা মোৰ বিপক্ষে। আগম, নিগম আৰু প্ৰসিদ্ধ পুৰাণত কোৱা হয়, আৰু জগতে জানে যে সেৱাধৰ্ম কঠিন। স্বামীৰ ধৰ্ম স্বাৰ্থৰ বিৰোধী। শত্ৰুতা অন্ধ, আৰু প্ৰেমক বুজোৱা নাযায়।
দোহা 293
राखि राम रुख धरमु ब्रतु पराधीन मोहि जानि।सब कें संमत सर्ब हित करिअ पेमु पहिचानि।।293।।
rākhi rāma rukha dharamu bratu parādhīna mohi jāni |saba keṁ sammata sarba hita kari-a pemu pahicāni ||293||
ৰামৰ ইচ্ছা মনত ৰাখি, ধৰ্মৰ ব্ৰত মানি, আৰু মোক অন্যৰ অধীন জানি, সকলোৰে সন্মত আৰু সকলোৰে হিতকৰ কাৰ্য কৰক, মোৰ প্ৰেম চিনি লৈ।
চৌপাই 294.1-4
भरत बचन सुनि देखि सुभाऊ।सहित समाज सराहत राऊ।।
सुगम अगम मृदु मंजु कठोरे।अरथु अमित अति आखर थोरे।।
ज्यौ मुख मुकुर मुकुरु निज पानी।गहि न जाइ अस अदभुत बानी।।
भूप भरत मुनि सहित समाजू।गे जहँ बिबुध कुमुद द्विजराजू।।
सुनि सुधि सोच बिकल सब लोगा।मनहुँ मीनगन नव जल जोगा।।
देवँ प्रथम कुलगुर गति देखी।निरखि बिदेह सनेह बिसेषी।।
राम भगतिमय भरतु निहारे।सुर स्वारथी हहरि हियँ हारे।।
सब कोउ राम पेममय पेखा।भउ अलेख सोच बस लेखा।।
bharata bacana suni dekhi subhāū |sahita samāja sarāhata rāū ||
sugama agama mṛdu mañju kaṭhore |arathu amita ati ākhara thore ||
jyau mukha mukura mukuru nija pānī |gahi na jāi asa adabhuta bānī ||
bhūpa bharata muni sahita samājū |ge jahã bibudha kumuda dvija-rājū ||
suni sudhi soca bikala saba logā |manahũ mīna-gana nava jala jogā ||
devã prathama kula-guru gati dekhī |nirakhi videha saneha biseṣī ||
rāma bhakti-maya bharatu nihāre |sura svārathī hahari hiyã hāre ||
saba kou rāma pema-maya pekhā |bhau alekha soca basa lekhā ||
ভৰতৰ কথা শুনি আৰু তেওঁৰ স্বভাৱ দেখি, ৰজা জনক সহ সমস্ত সভাই তেওঁৰ প্ৰশংসা কৰিলে। তেওঁৰ বাক্য সহজ অথচ গভীৰ, কোমল আৰু মধুৰ অথচ দৃঢ়, অল্প শব্দত অসীম অৰ্থ বিশিষ্ট। যেনে আইনাত মুখৰ প্ৰতিবিম্ব হাতেৰে ধৰিব নোৱাৰি, তেনেকৈ তেওঁৰ অদ্ভুত বাণীও গ্ৰহণ কৰিব নোৱাৰি। ৰজা, ভৰত আৰু মুনি, সমগ্ৰ সভা সহ, সেই স্থানলৈ গ'ল য'ত ৰাম আছিল, যি দেৱতাৰূপী কুমুদৰ বাবে চন্দ্ৰৰ নিচিনা। সংবাদ শুনি সমস্ত লোক চিন্তাত বিকল হ'ল, যেনে মাছবোৰ নতুন জল পালে হয়। দেৱতাসকলে প্ৰথমে কুলগুৰুৰ অৱস্থা দেখিলে, তাৰপিছত বিদেহৰ বিশেষ স্নেহ নিৰীক্ষণ কৰিলে। তেওঁলোকে ভৰতক দেখিলে, যি ৰামৰ ভক্তিত পৰিপূৰ্ণ, আৰু স্বাৰ্থপৰ দেৱতাসকল হৃদয়ত কম্পিত হৈ হতাশ হ'ল। তেওঁলোকে সকলোকে ৰামৰ প্ৰেমত পৰিপূৰ্ণ দেখিলে, আৰু তেওঁলোকৰ চিন্তা সীমা অতিক্ৰম কৰি বৃদ্ধি পালে, দুঃচিন্তাত তেওঁলোক অসহায় হৈ পৰিলে।
দোহা 294
रामु सनेह सकोच बस कह ससोच सुरराज।रचहु प्रपंचहि पंच मिलि नाहिं त भयउ अकाजु।।294।।
rāmu saneha sakoca basa kaha sasoca surarāja |racahu prapañcahi pañca mili nāhi ta bhayau akāju ||294||
ৰাম প্ৰেম আৰু লাজৰ বশত আছে, দেৱৰাজ ইন্দ্ৰ চিন্তাৰে ক'লে। তোমালোক সকলো মিলি কোনো উপায় কৰা, নহ'লে আমাৰ কাম নষ্ট হ'ব।
চৌপাই 295.1-4
सुरन्ह सुमिरि सारदा सराही।देबि देव सरनागत पाही।।
फेरि भरत मति करि निज माया।पालु बिबुध कुल करि छल छाया।।
बिबुध बिनय सुनि देबि सयानी।बोली सुर स्वारथ जड़ जानी।।
मो सन कहहु भरत मति फेरू।लोचन सहस न सूझ सुमेरू।।
बिधि हरि हर माया बड़ि भारी।सोउ न भरत मति सकइ निहारी।।
सो मति मोहि कहत करु भोरी।चंदिनि कर कि चंडकर चोरी।।
भरत हृदयँ सिय राम निवासू।तहँ कि तिमिर जहँ तरनि प्रकासू।।
अस कहि सारद गइ बिधि लोका।बिबुध बिकल निसि मानहुँ कोका।।
suranha sumiri sāradā sarāhī |debi deva saranāgata pāhī ||
pheri bharata mati kari nija māyā |pālu bibudha kula kari chala chāyā ||
bibudha binaya suni debi sayānī |bolī sura svāratha jaṛa jānī ||
mo sana kahahu bharata mati pherū |locana sahasa na sūjha sumerū ||
bidhi hari hara māyā baṛi bhārī |sou na bharata mati sakai nihārī ||
so mati mohi kahata karu bhorī |caṁdinī kara ki caṇḍakara corī ||
bharata hṛdayã siya rāma nivāsū |tahã ki timira jahã tarani prakāsū ||
asa kahi sāradā gai bidhi lokā |bibudha bikala nisi mānahũ kokā ||
দেৱতাসকলে শাৰদাক স্মৰণ কৰি প্ৰশংসা কৰিলে: হে দেৱী, শৰণাগত দেৱতাসকলক ৰক্ষা কৰক। নিজৰ মায়াৰে ভৰতৰ মন ঘূৰাই দিয়ক, আৰু ছলৰ আড়ালত দেৱগণৰ কুলক ৰক্ষা কৰক। দেৱতাসকলৰ বিনতি শুনি জ্ঞানী দেৱীয়ে, দেৱতাসকলক স্বাৰ্থপৰ আৰু মূৰ্খ বুলি জানি ক'লে। তোমালোকে মোক ভৰতৰ মন ঘূৰাবলৈ কোৱে? হাজাৰ চকুৰেও তোমালোকে সুমেৰু পৰ্বত দেখিব নোৱাৰা। বিধি, হৰি আৰু হৰৰ মায়া অতি ভাৰী, তথাপি সেয়ো ভৰতৰ মন চাব নোৱাৰে। তোমালোকে মোক এনে মন ভ্ৰমিত কৰিবলৈ কোৱে! চন্দ্ৰৰ পোহৰে জ্বলন্ত সূৰ্যক চুৰি কৰিব পাৰে নেকি? সীতা আৰু ৰাম ভৰতৰ হৃদয়ত বাস কৰে। য'ত সূৰ্যই পোহৰ দিয়ে তাত অন্ধকাৰ থাকিব পাৰে নেকি? এই কৈ শাৰদা ব্ৰহ্মলোকলৈ গ'ল, আৰু দেৱতাসকল ব্যাকুল হ'ল, ৰাতিৰ চক্ৰৱাক চৰাইৰ দৰে।
দোহা 295
सुर स्वारथी मलीन मन कीन्ह कुमंत्र कुठाटु।रचि प्रपंच माया प्रबल भय भ्रम अरति उचाटु।।295।।
sura svārathī malīna mana kīnha kumantra kuṭhāṭu |raci prapañca māyā prabala bhaya bhrama arati ucāṭu ||295||
দেৱতাসকল স্বাৰ্থপৰ আৰু মলিন মনেৰে কুমন্ত্ৰ আৰু কুটিল চাল ৰচনা কৰিলে। তেওঁলোকে প্ৰবল মায়াৰ প্ৰপঞ্চ ৰচনা কৰিলে, ভয়, ভ্ৰম, অস্থিৰতা আৰু হতাশাৰে গঠিত।
চৌপাই 296.1-4
करि कुचालि सोचत सुरराजू।भरत हाथ सबु काजु अकाजू।।
गए जनकु रघुनाथ समीपा।सनमाने सब रबिकुल दीपा।।
समय समाज धरम अबिरोधा।बोले तब रघुबंस पुरोधा।।
जनक भरत संबादु सुनाई।भरत कहाउति कही सुहाई।।
तात राम जस आयसु देहू।सो सबु करै मोर मत एहू।।
सुनि रघुनाथ जोरि जुग पानी।बोले सत्य सरल मृदु बानी।।
बिद्यमान आपुनि मिथिलेसू।मोर कहब सब भाँति भदेसू।।
राउर राय रजायसु होई।राउरि सपथ सही सिर सोई।।
kari kucāli socata surarājū |bharata hātha sabu kāju akāju ||
gae janaku raghunātha samīpā |sanamāne saba rabikula dīpā ||
samaya samāja dharama abirodhā |bole taba raghubaṁsa purodhā ||
janaka bharata saṁbādu sunāī |bharata kahāuti kahī suhāī ||
tāta rāma jasa āyasu dehū |so sabu karai mora mata ehū ||
suni raghunātha jori juga pānī |bole satya sarala mṛdu bānī ||
bidyamāna āpuni mithilesū |mora kahaba saba bhā̃ti bhadesū ||
rāura rāya rajāyasu hoī |rāuri sapatha sahī sira soī ||
দেৱৰাজ ইন্দ্ৰ অশুভ চাল চালি চিন্তাত বহি ৰ'ল, কিয়নো সকলো কাৰ্যৰ সফলতা বা ব্যৰ্থতা ভৰতৰ হাতত। জনক ৰঘুনাথৰ ওচৰলৈ গ'ল, আৰু সূৰ্যবংশৰ দীপ ৰঘুনাথে সকলোকে সন্মানেৰে গ্ৰহণ কৰিলে। উপযুক্ত সময়ত, সভাত, ধৰ্মৰ বিপৰীত নহৈ, ৰঘুবংশৰ পুৰোহিতে তেতিয়া কথা ক'লে। তেওঁ জনক আৰু ভৰতৰ মাজৰ সংবাদ শুনালে, আৰু ভৰতৰ সুন্দৰ কথা পুনৰ ক'লে। "প্ৰিয় ৰাম, আপুনি যেনে আদেশ দিয়ক, সেই সকলো হওক; এইটোৱে মোৰ মত।" এই কথা শুনি ৰঘুনাথে দুয়ো হাত জোৰ কৰি সত্য, সৰল আৰু কোমল বাণীত কথা ক'লে। "আপুনি নিজে আৰু মিথিলাপতি উপস্থিত থাকিলে, মোৰ সকলো কথা কোৱা অনুচিত।" "আপোনালোক আৰু ৰজাৰ যেনে আদেশ হ'ব, আপোনালোকৰ শপতত মই সেয়া নিশ্চয় মূৰত ধাৰণ কৰিম।"
দোহা 296
राम सपथ सुनि मुनि जनकु सकुचे सभा समेत।सकल बिलोकत भरत मुखु बनइ न उतरु देत।।296।।
rāma sapatha suni muni janaku sakuce sabhā sameta |sakala bilokata bharata mukhu banai na utaru deta ||296||
ৰামৰ শপথ শুনি মুনি আৰু জনক লজ্জিত হ'ল, সভাসহ সকলোৱেই। সকলোৱে ভৰতৰ মুখৰ ফালে চালে, কোনেও কোনো উত্তৰ দিব নোৱাৰিলে।
চৌপাই 297.1-4
सभा सकुच बस भरत निहारी।रामबंधु धरि धीरजु भारी।।
कुसमउ देखि सनेहु सँभारा।बढ़त बिंधि जिमि घटज निवारा।।
सोक कनकलोचन मति छोनी।हरी बिमल गुन गन जगजोनी।।
भरत बिबेक बराहँ बिसाला।अनायास उधरी तेहि काला।।
करि प्रनामु सब कहँ कर जोरे।रामु राउ गुर साधु निहोरे।।
छमब आजु अति अनुचित मोरा।कहउँ बदन मृदु बचन कठोरा।।
हियँ सुमिरी सारदा सुहाई।मानस तें मुख पंकज आई।।
बिमल बिबेक धरम नय साली।भरत भारती मंजु मराली।।
sabhā sakuca basa bharata nihārī |rāmabaṁdhu dhari dhīraju bhārī ||
kusamau dekhi sanehu sãbhārā |baṛhata biṁdhi jimi ghaṭaja nivārā ||
soka kanakalocana mati chonī |harī bimala guna gana jagajonī ||
bharata bibeka barāhã bisālā |anāyāsa udharī tehi kālā ||
kari pranāmu saba kahã kara jore |rāmu rāu gura sādhu nihore ||
chamaba āju ati anucita morā |kahaũ badana mṛdu bacana kaṭhorā ||
hiyã sumirī sāradā suhāī |mānasa teṁ mukha paṁkaja āī ||
bimala bibeka dharama naya sālī |bharata bhāratī maṁju marālī ||
সভা লজ্জাত আবদ্ধ দেখি ভৰতে, ৰামৰ ভাতৃ হিচাপে ডাঙৰ ধৈৰ্য ধাৰণ কৰিলে। অনুপযুক্ত সময় দেখি তেওঁ স্নেহ সংযত ৰাখিলে, যেনে কুম্ভজ ঋষি অগস্ত্যই ক্ৰমশ উচ্চ হোৱা বিন্ধ্য পৰ্বতক বাধ দিছিল। শোক আছিল সুবৰ্ণচক্ষু হিৰণ্যাক্ষৰ দৰে, আৰু ভৰতৰ বুদ্ধি আছিল পৃথিৱীৰ দৰে, যাক সেয়ে হৰণ কৰিছিল। কিন্তু তেওঁৰ নিষ্কলুষ গুণসমূহ আছিল জগতৰ গৰ্ভ, য'ৰ পৰা হৰি উদ্ধাৰকাৰী ৰূপে আগমন কৰিলে। ভৰতৰ বিবেক আছিল মহাশক্তিশালী বৰাহ, যিয়ে সেই মুহূৰ্তত বিনা প্ৰয়াসে পৃথিৱীক পুনৰ উত্তোলন কৰিলে। হাত জোৰ কৰি সকলোকে প্ৰণাম কৰি তেওঁ ৰাম, ৰজা, গুৰু আৰু সাধুসকলৰ ওচৰত নিবেদন কৰিলে। "আজি মোৰ অত্যন্ত অনুচিত আচৰণ ক্ষমা কৰিব, কাৰণ মই কোমল মুখেৰে কঠোৰ কথা কওঁ।" হৃদয়ত তেওঁ সুন্দৰী শাৰদাক স্মৰণ কৰিলে, আৰু তেওঁ মনৰ মানস সৰোবৰৰ পৰা তেওঁৰ মুখপদ্মলৈ আগমন কৰিলে। ভৰতৰ বাক্য আছিল এক সুন্দৰ মৰাল, নিষ্কলুষ বিবেক, ধৰ্ম আৰু বুদ্ধিমত্তাত পৰিপূৰ্ণ।
দোহা 297
निरखि बिबेक बिलोचनन्हि सिथिल सनेहँ समाजु।करि प्रनामु बोले भरतु सुमिरि सीय रघुराजु।।297।।
nirakhi bibeka bilocananhi sithila sanehã samāju |kari pranāmu bole bharatu sumiri sīya raghurāju ||297||
বিবেকৰ চকুেৰে নিৰীক্ষণ কৰি ভৰতে দেখিলে যে সমাজ স্নেহত শিথিল হৈ পৰিছে, তেতিয়া তেওঁ তেওঁলোকক প্ৰণাম কৰি, সীয়া আৰু ৰঘুৰাজক স্মৰণ কৰি ক'ব ধৰিলে।
চৌপাই 298.1-4
प्रभु पितु मातु सुहृद गुर स्वामी।पूज्य परम हित अतंरजामी।।
सरल सुसाहिबु सील निधानू।प्रनतपाल सर्बग्य सुजानू।।
समरथ सरनागत हितकारी।गुनगाहकु अवगुन अघ हारी।।
स्वामि गोसाँइहि सरिस गोसाई।मोहि समान मैं साइँ दोहाई।।
प्रभु पितु बचन मोह बस पेली।आयउँ इहाँ समाजु सकेली।।
जग भल पोच ऊँच अरु नीचू।अमिअ अमरपद माहुरु मीचू।।
राम रजाइ मेट मन माहीं।देखा सुना कतहुँ कोउ नाहीं।।
सो मैं सब बिधि कीन्हि ढिठाई।प्रभु मानी सनेह सेवकाई।।
prabhu pitu mātu suhṛda gura svāmī |pūjya parama hita ataṁrajāmī ||
sarala susāhibu sīla nidhānū |pranatapāla sarbagya sujānū ||
samaratha saranāgata hitakārī |gunagāhaku avaguna agha hārī ||
svāmi gosā̃ihi sarisa gosāī |mohi samāna maiṁ sāĩ dohāī ||
prabhu pitu bacana moha basa pelī |āyaũ ihā̃ samāju sakelī ||
jaga bhala poca ū̃ca aru nīcū |amia amarapada māhuru mīcū ||
rāma rajāi meṭa mana māhīṁ |dekhā sunā katahũ kou nāhīṁ ||
so maiṁ saba bidhi kīnhi ḍhiṭhāī |prabhu mānī saneha sevakāī ||
প্ৰভু পিতা, মাতা, বন্ধু, গুৰু আৰু স্বামী, পূজনীয়, পৰম হিতকাৰী আৰু অন্তৰ্যামী। তেওঁ সৰল, সদাচাৰী স্বামী, শীলৰ ভাণ্ডাৰ, শৰণাগতৰ ৰক্ষক, সৰ্বজ্ঞ আৰু সুজ্ঞান। সৰ্বশক্তিমান, শৰণাগতৰ হিতকাৰী, গুণগ্ৰাহক আৰু অৱগুণ আৰু পাপৰ বিনাশকাৰী। স্বামীসকলৰ ভিতৰত মোৰ প্ৰভু তেওঁৰ স্বামীৰ সমকক্ষ, আৰু দাসসকলৰ ভিতৰত মই মোৰ দৰেই। মই মোৰ স্বামীক সাক্ষীৰূপে মাতোঁ। প্ৰভু আৰু পিতাৰ বাক্য মোহবশত ত্যাগ কৰি, সমাজ সকলোকে লৈ মই ইয়াত আহিছোঁ। জগতত ভাল আৰু বেয়া, উচ্চ আৰু নিম্ন আছে; একাষে অমৃত আৰু অমৰপদ, আনকাষে বিষ আৰু মৃত্যু। ৰামৰ আজ্ঞা মনৰ পৰা মুচি পেলোৱা এনে কাউকে ক'ৰবাত দেখিছোঁ বা শুনিছোঁ নাই। তথাপিও মই সকলো প্ৰকাৰে সাহস দেখুৱালোঁ, আৰু প্ৰভুয়ে তাক স্নেহেৰে সেৱাৰূপে গ্ৰহণ কৰিলে।
দোহা 298
कृपाँ भलाई आपनी नाथ कीन्ह भल मोर।दूषन भे भूषन सरिस सुजसु चारु चहु ओर।।298।।
kṛpā̃ bhalāī āpanī nātha kīnha bhala mora |dūṣana bhe bhūṣana sarisa sujasu cāru cahu ora ||298||
হে প্ৰভু, আপোনাৰ নিজ কৃপা আৰু মঙ্গলৰ দ্বাৰা আপুনি মোক ভাল কৰিছে। মোৰ দোষবোৰ অলংকাৰৰ দৰে হৈছে, আৰু চাৰিও দিশত সুন্দৰ সুখ্যাতি বিয়পি পৰিছে।
চৌপাই 299.1-4
राउरि रीति सुबानि बड़ाई।जगत बिदित निगमागम गाई।।
कूर कुटिल खल कुमति कलंकी।नीच निसील निरीस निसंकी।।
तेउ सुनि सरन सामुहें आए।सकृत प्रनामु किहें अपनाए।।
देखि दोष कबहुँ न उर आने।सुनि गुन साधु समाज बखाने।।
को साहिब सेवकहि नेवाजी।आपु समाज साज सब साजी।।
निज करतूति न समुझिअ सपनें।सेवक सकुच सोचु उर अपनें।।
सो गोसाइँ नहि दूसर कोपी।भुजा उठाइ कहउँ पन रोपी।।
पसु नाचत सुक पाठ प्रबीना।गुन गति नट पाठक आधीना।।
rāuri rīti subāni baṛāī |jagata bidita nigamāgama gāī ||
kūra kuṭila khala kumati kalaṁkī |nīca nisīla nirīsa nisaṁkī ||
teu suni sarana sāmuheṁ āe |sakṛta pranāmu kiheṁ apanāe ||
dekhi doṣa kabahũ na ura āne |suni guna sādhu samāja bakhāne ||
ko sāhiba sevakahi nevājī |āpu samāja sāja saba sājī ||
nija karatūti na samujhia sapaneṁ |sevaka sakuca socu ura apaneṁ ||
so gosāĩ nahi dūsara kopī |bhujā uṭhāi kahaũ pana ropī ||
pasu nācata suka pāṭha prabīnā |guna gati naṭa pāṭhaka ādhīnā ||
আপোনাৰ ৰীতি, সুন্দৰ বাক্য আৰু মহিমা সমগ্ৰ জগতত বিখ্যাত, আৰু বেদ আৰু শাস্ত্ৰই তাৰ গান গায়। নিষ্ঠুৰ, কপট, দুষ্ট, কুমতি আৰু পাপেৰে কলঙ্কিত, নীচ, নিৰ্গুণ, স্বামীহীন আৰু লজ্জাহীনসকল: তেওঁলোকেও আপোনাৰ কথা শুনি শৰণত সন্মুখলৈ আহিলে, এবাৰ প্ৰণাম কৰিয়ে আপুনি তেওঁলোকক নিজৰ কৰি ল'লে। তেওঁলোকৰ দোষ দেখি কেতিয়াও হৃদয়ত ধাৰণ কৰে নাই; কোনো গুণ শুনি সাধু সমাজত তাৰ বৰ্ণনা কৰে। কোন স্বামীয়ে এনেদৰে সেৱকক অনুগ্ৰহ কৰে, আৰু নিজেই তেওঁৰ বাবে সকলো উপায় আৰু ব্যৱস্থা সাজায়? নিজৰ কৃতকৰ্ম সপোনতো ভাবে নাই; কিন্তু নিজৰ হৃদয়ত সেৱকৰ সংকোচ অনুভৱ কৰি চিন্তিত হয়। এনে আমাৰ প্ৰভু; আন ক'তো এনে কোনো নাই। হাত তুলি মই এই কথা কওঁ, এই প্ৰতিজ্ঞা কৰোঁ। পশু নাচে আৰু তোতাই পাঠত দক্ষ হয়; কিন্তু তেওঁলোকৰ গুণ আৰু দক্ষতা সম্পূৰ্ণভাৱে নট আৰু শিক্ষকৰ অধীন।
দোহা 299
यों सुधारि सनमानि जन किए साधु सिरमोर।को कृपाल बिनु पालिहै बिरिदावलि बरजोर।।299।।
yoṁ sudhāri sanamāni jana kie sādhu siramora |ko kṛpāla binu pālihai biridāvali barajora ||299||
এইদৰে নিজৰ দাসসকলক সংশোধন কৰি আৰু সন্মান কৰি তেওঁলোকক সাধুসকলৰ শিৰৰ মুকুট কৰে। কৃপালুৰ বাদে আৰু কোনে নিজৰ কীৰ্তিৰ এই গৌৰৱক এনেদৰে দৃঢ়ভাৱে পালন কৰিব?
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में भरत-चरित्र का पाठ ‘सेवक-भाव’, ‘विवेक’ और ‘राम-आज्ञा-निष्ठा’ को दृढ़ करता है; गृह-कलह/अधिकार-विवाद शांत होकर ‘लोकहित-धर्म’ की बुद्धि जागती है, तथा राम-वियोगजन्य करुण रस मन को शान्त-वैैराग्य की ओर मोड़ता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में दास्य-स्थापन हेतु ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘सीयावर रामचंद्र की जय’ का जप-सम्पुट जोड़ा जाता है; विशेषतः ‘राम-रजाइ’ विषयक पंक्तियों के बाद ‘राम’ नाम-स्मरण का सम्पुट प्रचलित है।
Ask anything about Prakarana 30 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
