त्याग-धर्म की देहरी: राज-सुख और गृह-आसक्ति के बीच ‘राम-रजाइ’ (दैवी आज्ञा) को सर्वोच्च मानकर मन का राज्य ईश्वर को अर्पित करना। यह सोपान साधक को ‘स्व’ के अधिकार-बोध से निकालकर ‘सेवक-भाव’ और लोकहित-धर्म में प्रतिष्ठित करता है—जहाँ विरह (वियोग) ही वैराग्य का ईंधन बनता है।
अयोध्या-काण्डस्य रस-विन्यासः करुण-शान्तयोः संयोगः—करुणः, यतः राम-वियोगेन समग्रः समाजः शोक-विकलः; शान्तः, यतः स एव वियोगः विवेक-वैराग्यं जनयति। अस्मिन् खण्डे रस-परिवर्तनं अत्यन्तं सूक्ष्मम्: राम-भरतयोः परस्पर-प्रीतिः, गुरु-वन्दना, जनकस्य धर्म-सङ्कट-स्थिति, देवतानां स्वार्थ-चेष्टा, अन्ते च भरतस्य ‘सेवक-धर्मः’—एतैः सर्वैः ‘धर्मः’ केवलं नियमः न, अपि तु ‘राम-रुचि/राम-रुख’ (ईश्वर-इच्छा) अनुगुणा लोक-कल्याण-कारिणी निर्णय-शक्तिरिति प्रतिष्ठाप्यते। तुलसीदासः अत्र राजधर्मं गुरुधर्मं दास्य-भक्तिं च एकस्मिन् धुरि परिवर्तयति: यत्र राम-चरण-प्रेम-विना योग-ज्ञान-कर्माणि सर्वाणि ‘दग्धानि’ इव। अस्मिन् सोपाने साधकः शिक्षते यत् मुक्तेः मार्गः न निज-अधिकारः, किन्तु प्रभोः आज्ञायाः विनम्र-स्वीकारः—एवमेव भरत-चरित्रस्य केन्द्रीयम् अध्यात्मम्।
राम का गुरु-वंदन और जनक-सभा में धर्म-संकट पर विचार; भरत का विनयपूर्ण वक्तव्य, स्वामी-धर्म बनाम स्वार्थ, और देवताओं का भरत-मति फेरने का असफल प्रयास।
चौपाई 290.1-4
राम भरत गुन गनत सप्रीती।निसि दंपतिहि पलक सम बीती।।
राज समाज प्रात जुग जागे।न्हाइ न्हाइ सुर पूजन लागे।।
गे नहाइ गुर पहीं रघुराई।बंदि चरन बोले रुख पाई।।
नाथ भरतु पुरजन महतारी।सोक बिकल बनबास दुखारी।।
सहित समाज राउ मिथिलेसू।बहुत दिवस भए सहत कलेसू।।
उचित होइ सोइ कीजिअ नाथा।हित सबही कर रौरें हाथा।।
अस कहि अति सकुचे रघुराऊ।मुनि पुलके लखि सीलु सुभाऊ।।
तुम्ह बिनु राम सकल सुख साजा।नरक सरिस दुहु राज समाजा।।
rāma bharata guna ganata saprītī |nisi daṁpatihi palaka sama bītī ||
rāja samāja prāta juga jāge |nhāi nhāi sura pūjana lāge ||
ge nahāi gura pahīṁ raghurāī |baṁdi carana bole rukha pāī ||
nātha bharatu purajana mahatārī |soka bikala banabāsa dukhārī ||
sahita samāja rāu mithilesū |bahuta divasa bhae sahata kalesū ||
ucita hoi soi kījia nāthā |hita sabahī kara raureṁ hāthā ||
asa kahi ati sakuce raghurāū |muni pulake lakhi sīlu subhāū ||
tumha binu rāma sakala sukha sājā |naraka sarisa duhu rāja samājā ||
रामः सीता च भरतस्य गुणान् प्रेम्णा गणयन्तौ रात्रिं नेत्रपलकसमं व्यतीतां दृष्टवन्तौ। प्रातः उभौ राजसभे जागृते, स्नात्वा च देवपूजनं प्रारभेते। रघुपतिः स्नात्वा गुरोः पासं गतः, चरणौ वन्दित्वा, अवसरं प्राप्य च अवदत्। "हे नाथ, भरतः, पुरजनाः, मातरः च शोकेन व्याकुलाः वनवासदुःखेन च दुःखिताः सन्ति। मिथिलाधीशः राजा जनकः समाजेन सह बहूनि दिनानि क्लेशं सहमानः अस्ति। हे नाथ, यत् उचितं तत् कुरु; सर्वेषां हितं तव हस्ते अस्ति।" एवम् उक्त्वा रघुपतिः अतिशयेन लज्जितः अभवत्, मुनिः तस्य शीलं स्वभावं च दृष्ट्वा पुलकितः अभवत्। "हे राम, त्वयि विना उभयोः राजसभयोः सर्वाणि सुखसाधनानि नरकसदृशानि सन्ति।"
दोहा 290
प्रान प्रान के जीव के जिव सुख के सुख राम।तुम्ह तजि तात सोहात गृह जिन्हहि तिन्हहिं बिधि बाम।।290।।
prāna prāna ke jīva ke jiva sukha ke sukha rāma |tumha taji tāta sohāta gṛha jinhahi tinhahiṁ bidhi bāma ||290||
हे राम, त्वं प्राणाणां प्राणः, जीवानां जीवः, सुखानां च सुखम् असि। हे तात, ये त्वां त्यक्त्वा गृहे सुखं प्राप्नुवन्ति, तेषां विधिः वामः अस्ति।
चौपाई 291.1-4
सो सुखु करमु धरमु जरि जाऊ।जहँ न राम पद पंकज भाऊ।।
जोगु कुजोगु ग्यानु अग्यानू।जहँ नहिं राम पेम परधानू।।
तुम्ह बिनु दुखी सुखी तुम्ह तेहीं।तुम्ह जानहु जिय जो जेहि केहीं।।
राउर आयसु सिर सबही कें।बिदित कृपालहि गति सब नीकें।।
आपु आश्रमहि धारिअ पाऊ।भयउ सनेह सिथिल मुनिराऊ।।
करि प्रनाम तब रामु सिधाए।रिषि धरि धीर जनक पहिं आए।।
राम बचन गुरु नृपहि सुनाए।सील सनेह सुभायँ सुहाए।।
महाराज अब कीजिअ सोई।सब कर धरम सहित हित होई।।
so sukhu karamu dharamu jari jāū |jahã na rāma pada paṁkaja bhāū ||
jogu kujogu gyānu agyānū |jahã nahiṁ rāma pema paradhānū ||
tumha binu dukhī sukhī tumha tehīṁ |tumha jānahu jiya jo jehi kehīṁ ||
rāura āyasu sira sabahī keṁ |bidita kṛpālahi gati saba nīkeṁ ||
āpu āśramahi dhāria pāū |bhayau saneha sithila munirāū ||
kari pranāma taba rāmu sidhāe |riṣi dhari dhīra janaka pahiṁ āe ||
rāma bacana guru nṛpahi sunāe |sīla saneha subhāyã suhāe ||
mahārāja aba kījia soī |saba kara dharama sahita hita hoī ||
तत्सुखं तत्कर्म तद्धर्मश्च दग्ध्यताम्, यत्र रामपादपङ्कजयोः प्रेम नास्ति। स योगः कुयोगः, तज्ज्ञानमज्ञानं च भवतु, यत्र रामप्रेम प्रधानं नास्ति। त्वया विना दुःखिनः, त्वया सह सुखिनः; त्वं जानासि कस्य हृदये किमस्ति। तवाज्ञा सर्वेषां मस्तके धार्यते, तव कृपायाः सर्वगतिः सुविदिता। इदानीमाश्रमं प्रति पादौ स्थापय। स्नेहात् शिथिलः मुनिराट् अभवत्। प्रणामं कृत्वा ततो रामः प्रस्थितः। ऋषिः धैर्यं धारयित्वा जनकं प्रत्यागच्छत्। गुरुः रामवचनानि राज्ञे आख्यातवान्, यानि शीलेन स्नेहेन स्वभावेन च सुन्दराण्यासन्। महाराज, इदानीं तत्कुरु येन सर्वेषां धर्मेण सहितं हितं भवेत्।
दोहा 291
ग्यान निधान सुजान सुचि धरम धीर नरपाल।तुम्ह बिनु असमंजस समन को समरथ एहि काल।।291।।
gyāna-nidhāna sujāna suci dharama dhīra narapāla |tumha binu asamañjasa samana ko samaratha ehi kāla ||291||
हे राजन्, भवान् प्रज्ञाकोशः, विद्वान्, शुद्धः, धर्मे च स्थिरः। अस्मिन् समये संशयस्य निवारणे भवतः अन्तरेण कः शक्तः?
चौपाई 292.1-4
सुनि मुनि बचन जनक अनुरागे।लखि गति ग्यानु बिरागु बिरागे।।
सिथिल सनेहँ गुनत मन माहीं।आए इहाँ कीन्ह भल नाही।।
रामहि रायँ कहेउ बन जाना।कीन्ह आपु प्रिय प्रेम प्रवाना।।
हम अब बन तें बनहि पठाई।प्रमुदित फिरब बिबेक बड़ाई।।
तापस मुनि महिसुर सुनि देखी।भए प्रेम बस बिकल बिसेषी।।
समउ समुझि धरि धीरजु राजा।चले भरत पहिं सहित समाजा।।
भरत आइ आगें भइ लीन्हे।अवसर सरिस सुआसन दीन्हे।।
तात भरत कह तेरहुति राऊ।तुम्हहि बिदित रघुबीर सुभाऊ।।
suni muni bacana janaka anurāge |lakhi gati gyānu birāgu birāge ||
sithila sanehaṁ gunata mana māhīṁ |āe ihā̃ kīnha bhala nāhī ||
rāmahi rāyã kaheu bana jānā |kīnha āpu priya prema pravānā ||
hama aba bana teṁ banahi paṭhāī |pramudita phiraba bibeka baṛāī ||
tāpasa muni mahisura suni dekhī |bhae prema basa bikala biseṣī ||
samau samujhi dhari dhīraju rājā |cale bharata paiṁ sahita samājā ||
bharata āi āgeṁ bhai līnhe |avasara sarisa su-āsana dīnhe ||
tāta bharata kaha terahuti rāū |tumhahi bidita raghubīra subhāū ||
मुनेः वचनं श्रुत्वा जनकः अनुरागेण आविष्टः अभवत्; अन्येषां दशां दृष्ट्वा तस्य ज्ञानं वैराग्यं च स्वयं व्याकुलितम् अभवत्। स्नेहेन शिथिलीभूतः सः मनसि अचिन्तयत्: "अहमत्र आगतः, इदन्तु न कल्याणम् आसीत्।" "राजा रामाय वनगमनाय आज्ञां दत्त्वा, स्वयं स्वप्रियपुत्रस्य प्रेम्णः प्राणान् त्यक्तवान्।" "वयमिदानीं तं वनात् वनान्तरं प्रेषितवन्तः, विवेकस्य गर्वं कुर्वाणाः प्रमुदिताः प्रत्यागच्छामः।" तपस्विनः मुनयः ब्राह्मणाश्च इदं श्रुत्वा दृष्ट्वा च तेऽपि प्रेमवशं गत्वा विशेषतः खिन्नाः अभवन्। समयं ज्ञात्वा राजा धैर्यं धारयित्वा स्वसमाजेन सह भरतस्य समीपं प्रत्यगच्छत्। भरतः अग्रतः आगत्य तस्मै अवसरानुरूपम् उत्तमम् आसनं ददौ। तिरहुटदेशस्य राजा अवोचत्: "पुत्र भरत, रघुवीरस्य रामस्य स्वभावः ते सुविदितः।"
दोहा 292
राम सत्यब्रत धरम रत सब कर सीलु सनेहु।संकट सहत सकोच बस कहिअ जो आयसु देहु।।292।।
rāma satya-brata dharama-rata saba kara sīlu sanehu |saṅkaṭa sahata sakoca basa kahi-a jo āyasu dehu ||292||
रामः सत्यव्रते स्थितः, धर्मे च रतः, सर्वेभ्यः शीलं स्नेहं च प्रकटयति। सः संकोचवशात् संकटं सहते, अतः यद् आज्ञाप्यसि तत् तस्मै ब्रूहि।
चौपाई 293.1-4
सुनि तन पुलकि नयन भरि बारी।बोले भरतु धीर धरि भारी।।
प्रभु प्रिय पूज्य पिता सम आपू।कुलगुरु सम हित माय न बापू।।
कौसिकादि मुनि सचिव समाजू।ग्यान अंबुनिधि आपुनु आजू।।
सिसु सेवक आयसु अनुगामी।जानि मोहि सिख देइअ स्वामी।।
एहिं समाज थल बूझब राउर।मौन मलिन मैं बोलब बाउर।।
छोटे बदन कहउँ बड़ि बाता।छमब तात लखि बाम बिधाता।।
आगम निगम प्रसिद्ध पुराना।सेवाधरमु कठिन जगु जाना।।
स्वामि धरम स्वारथहि बिरोधू।बैरु अंध प्रेमहि न प्रबोधू।।
suni tana pulaki nayana bhari bārī |bole bharatu dhīra dhari bhārī ||
prabhu priya pūjya pitā sama āpū |kula-guru sama hita māya na bāpū ||
kausika-ādi muni saciva samājū |gyāna ambu-nidhi āpuna ājū ||
sisu sevaka āyasu anugāmī |jāni mohi sikha dei-a svāmī ||
ehiṁ samāja thala būjhaba rāura |mauna malina maiṁ bolaba bāura ||
choṭe badana kahauṁ baṛi bātā |chamaba tāta lakhi bāma bidhātā ||
āgama nigama prasiddha purānā |sevā-dharamu kaṭhina jagu jānā ||
svāmi dharama svārathahi birodhū |bairu aṁdha premahi na prabodhū ||
इदं श्रुत्वा भरतस्य शरीरे पुलकाः समुत्पेतुः, नयने अश्रुभिः पूर्णे स्तः; स महत् धैर्यं धारयित्वा अभाषत। "प्रभो, भवान् मह्यं प्रियः पूजनीयश्च पितृसमः। कुलगुरुसमो हितकारी; न माता न पिता एवं हितकारी।" "विश्वामित्रादयः मुनयः, मन्त्रिणः, सभासमाजश्च अत्र सन्ति, भवान् स्वयम् अद्य ज्ञानसागरः।" "बालः, सेवकः, आज्ञानुवर्ती अहं; एवं मां ज्ञात्वा स्वामिन् मां शिक्षयतु।" "अस्मिन् समाजे स्थाने च भवान् मां पृच्छति; अहं मलिनः, मौनं स्थातव्यम्; यदि वदामि तदा उन्मत्तवत् वदामि।" "लघुमुखात् महत् वस्तु वदामि। क्षमस्व तात, विधातुः प्रतिकूलतां दृष्ट्वा।" "आगमाः, निगमाः, प्रसिद्धानि पुराणानि कथयन्ति, जगत् जानाति च सेवाधर्मः कठिणः।" "स्वामिनः प्रति सेवकस्य धर्मः स्वार्थविरोधी। वैरम् अन्धम्, प्रेम च न बोधयितुं शक्यम्।"
दोहा 293
राखि राम रुख धरमु ब्रतु पराधीन मोहि जानि।सब कें संमत सर्ब हित करिअ पेमु पहिचानि।।293।।
rākhi rāma rukha dharamu bratu parādhīna mohi jāni |saba keṁ sammata sarba hita kari-a pemu pahicāni ||293||
रामस्य आज्ञां धारयन्, धर्मव्रतं च, मां पराधीनं ज्ञात्वा, सर्वसम्मतं सर्वहितकरं च कुरु, मम प्रेम परिचिन्त्य।
चौपाई 294.1-4
भरत बचन सुनि देखि सुभाऊ।सहित समाज सराहत राऊ।।
सुगम अगम मृदु मंजु कठोरे।अरथु अमित अति आखर थोरे।।
ज्यौ मुख मुकुर मुकुरु निज पानी।गहि न जाइ अस अदभुत बानी।।
भूप भरत मुनि सहित समाजू।गे जहँ बिबुध कुमुद द्विजराजू।।
सुनि सुधि सोच बिकल सब लोगा।मनहुँ मीनगन नव जल जोगा।।
देवँ प्रथम कुलगुर गति देखी।निरखि बिदेह सनेह बिसेषी।।
राम भगतिमय भरतु निहारे।सुर स्वारथी हहरि हियँ हारे।।
सब कोउ राम पेममय पेखा।भउ अलेख सोच बस लेखा।।
bharata bacana suni dekhi subhāū |sahita samāja sarāhata rāū ||
sugama agama mṛdu mañju kaṭhore |arathu amita ati ākhara thore ||
jyau mukha mukura mukuru nija pānī |gahi na jāi asa adabhuta bānī ||
bhūpa bharata muni sahita samājū |ge jahã bibudha kumuda dvija-rājū ||
suni sudhi soca bikala saba logā |manahũ mīna-gana nava jala jogā ||
devã prathama kula-guru gati dekhī |nirakhi videha saneha biseṣī ||
rāma bhakti-maya bharatu nihāre |sura svārathī hahari hiyã hāre ||
saba kou rāma pema-maya pekhā |bhau alekha soca basa lekhā ||
भरतस्य वचनानि श्रुत्वा तस्य स्वभावं दृष्ट्वा च राजा समस्तसभासहितः तं प्रशशंस। सुगमम् अगमञ्च, मृदु मञ्जु च कठिनञ्च, अत्यल्पैः अक्षरैः अमितः अर्थः यस्याः सा वाणी आसीत्। यथा दर्पणे मुखं दृश्यते किन्तु हस्तेन ग्रहीतुं न शक्यते, तथा तस्य अद्भुता वाणी ग्रहणातीता आसीत्। राजा, भरतः, मुनिः च समस्तसभया सह तत्र अगच्छन् यत्र देवरूपकुमुदानां चन्द्रः इव रामः आसीत्। समाचारं श्रुत्वा सर्वे जनाः चिन्तया व्याकुलाः अभवन्, यथा मत्स्याः नवजलसंयोगे। देवाः प्रथमं कुलगुरोः गतिं दृष्ट्वा, पश्चात् विदेहस्य विशेषस्नेहं निरीक्षितवन्तः। रामभक्तिमयं भरतं निरीक्ष्य, स्वार्थिका देवाः हृदये हृत्ता भूत्वा कम्पिताः अभवन्। सर्वमपि जनं रामप्रेम्णा पूर्णं दृष्ट्वा, तेषां भयम् असीमं जातम्, चिन्तया च ते वशीकृताः अभवन्।
दोहा 294
रामु सनेह सकोच बस कह ससोच सुरराज।रचहु प्रपंचहि पंच मिलि नाहिं त भयउ अकाजु।।294।।
rāmu saneha sakoca basa kaha sasoca surarāja |racahu prapañcahi pañca mili nāhi ta bhayau akāju ||294||
रामः स्नेहसङ्कोचवशगः इति चिन्तया सुरराजेन उक्तम्। यूयम् सर्वे मिलित्वा किञ्चित् उपायं रचयत, अन्यथा अस्माकम् कार्यम् विनष्टम् भविष्यति।
चौपाई 295.1-4
सुरन्ह सुमिरि सारदा सराही।देबि देव सरनागत पाही।।
फेरि भरत मति करि निज माया।पालु बिबुध कुल करि छल छाया।।
बिबुध बिनय सुनि देबि सयानी।बोली सुर स्वारथ जड़ जानी।।
मो सन कहहु भरत मति फेरू।लोचन सहस न सूझ सुमेरू।।
बिधि हरि हर माया बड़ि भारी।सोउ न भरत मति सकइ निहारी।।
सो मति मोहि कहत करु भोरी।चंदिनि कर कि चंडकर चोरी।।
भरत हृदयँ सिय राम निवासू।तहँ कि तिमिर जहँ तरनि प्रकासू।।
अस कहि सारद गइ बिधि लोका।बिबुध बिकल निसि मानहुँ कोका।।
suranha sumiri sāradā sarāhī |debi deva saranāgata pāhī ||
pheri bharata mati kari nija māyā |pālu bibudha kula kari chala chāyā ||
bibudha binaya suni debi sayānī |bolī sura svāratha jaṛa jānī ||
mo sana kahahu bharata mati pherū |locana sahasa na sūjha sumerū ||
bidhi hari hara māyā baṛi bhārī |sou na bharata mati sakai nihārī ||
so mati mohi kahata karu bhorī |caṁdinī kara ki caṇḍakara corī ||
bharata hṛdayã siya rāma nivāsū |tahã ki timira jahã tarani prakāsū ||
asa kahi sāradā gai bidhi lokā |bibudha bikala nisi mānahũ kokā ||
देवाः सारदां स्मृत्वा प्रशशंसुः - हे देवि, शरणागतान् देवान् पाहि। स्वीयया मायया भरतस्य मनः परिवर्तय, छलस्य आच्छादनेन देवकुलं रक्ष। देवानां विनयं श्रुत्वा प्रज्ञा देवी, देवान् स्वार्थलुब्धान् जडान् वा जानन्ती उवाच। मया सह भरतस्य मनः परिवर्तयति इति कथयथ? सहस्र नयनैः अपि सुमेरुं पर्वतं न पश्यथ। ब्रह्मविष्णुशिवानां माया अत्यन्तं प्रबला, तथापि सा भरतस्य मनः न जानाति। एवं मनः मोहयितुं मां कथयथ? किं चन्द्रिकया दीप्तं सूर्यं चोरयितुं शक्यते? सीता रामः च भरतस्य हृदये निवसतः। यत्र सूर्यः भासते तत्र किं तमः भवितुमर्हति? एवं कथयित्वा सारदा ब्रह्मलोकं गता, देवाः च दुःखिताः अवशिष्टाः, रात्रौ चक्रवाकपक्षिणः इव।
दोहा 295
सुर स्वारथी मलीन मन कीन्ह कुमंत्र कुठाटु।रचि प्रपंच माया प्रबल भय भ्रम अरति उचाटु।।295।।
sura svārathī malīna mana kīnha kumantra kuṭhāṭu |raci prapañca māyā prabala bhaya bhrama arati ucāṭu ||295||
देवाः स्वार्थिनः मलिनमनसः सन्तः कुमन्त्रं कुठाटं च अकुर्वन्। तैः प्रबलमायाप्रपञ्चः रचितः, भयेन भ्रमेण व्याकुलतया खिन्नतया च युक्तः।
चौपाई 296.1-4
करि कुचालि सोचत सुरराजू।भरत हाथ सबु काजु अकाजू।।
गए जनकु रघुनाथ समीपा।सनमाने सब रबिकुल दीपा।।
समय समाज धरम अबिरोधा।बोले तब रघुबंस पुरोधा।।
जनक भरत संबादु सुनाई।भरत कहाउति कही सुहाई।।
तात राम जस आयसु देहू।सो सबु करै मोर मत एहू।।
सुनि रघुनाथ जोरि जुग पानी।बोले सत्य सरल मृदु बानी।।
बिद्यमान आपुनि मिथिलेसू।मोर कहब सब भाँति भदेसू।।
राउर राय रजायसु होई।राउरि सपथ सही सिर सोई।।
kari kucāli socata surarājū |bharata hātha sabu kāju akāju ||
gae janaku raghunātha samīpā |sanamāne saba rabikula dīpā ||
samaya samāja dharama abirodhā |bole taba raghubaṁsa purodhā ||
janaka bharata saṁbādu sunāī |bharata kahāuti kahī suhāī ||
tāta rāma jasa āyasu dehū |so sabu karai mora mata ehū ||
suni raghunātha jori juga pānī |bole satya sarala mṛdu bānī ||
bidyamāna āpuni mithilesū |mora kahaba saba bhā̃ti bhadesū ||
rāura rāya rajāyasu hoī |rāuri sapatha sahī sira soī ||
दुष्टचालं कृत्वा सुरराट् चिन्तामासीत्, यतः सर्वं सिद्ध्यसिद्धिः भरतस्य हस्ते आसीत्। जनकः रघुनाथस्य समीपमगच्छत्, रविकुलदीपः च सर्वान् सम्मानयामास। तदा रघुवंशपुरोहितः समयसमाजधर्मानुकूलाणि वचनानि अप्रतिकूलानि च अवदत्। सः जनकभरतयोः संवादमाख्यात्, भरतस्य च मनोज्ञाणि वचनानि पुनः कथितवान्। हे तात राम, यद्यदाज्ञां ददासि, तत्तत् सर्वं कुर्वीत, इयं मे मतिः। इदं श्रुत्वा रघुनाथः करौ संयम्य सत्यसरलमृदुवाणिभिः अवदत्। भवति स्वयम् मिथिलेशः च सन्निधौ वर्तमाने, मया कथनं सर्वथा अनुचितं स्यात्। या यदाज्ञा भवतोः राज्ञः च भवेत्, तां भवतां प्रतिज्ञां कृत्वा शिरसि धारयामि।
दोहा 296
राम सपथ सुनि मुनि जनकु सकुचे सभा समेत।सकल बिलोकत भरत मुखु बनइ न उतरु देत।।296।।
rāma sapatha suni muni janaku sakuce sabhā sameta |sakala bilokata bharata mukhu banai na utaru deta ||296||
रामस्य प्रतिज्ञां श्रुत्वा वशिष्ठमुनिः जनकश्च सभासहितौ लज्जितौ समभवताम्। सर्वे भरतस्य मुखम् अपश्यन्, न हि कस्यचित् उत्तरं दातुं शक्यते स्म।
चौपाई 297.1-4
सभा सकुच बस भरत निहारी।रामबंधु धरि धीरजु भारी।।
कुसमउ देखि सनेहु सँभारा।बढ़त बिंधि जिमि घटज निवारा।।
सोक कनकलोचन मति छोनी।हरी बिमल गुन गन जगजोनी।।
भरत बिबेक बराहँ बिसाला।अनायास उधरी तेहि काला।।
करि प्रनामु सब कहँ कर जोरे।रामु राउ गुर साधु निहोरे।।
छमब आजु अति अनुचित मोरा।कहउँ बदन मृदु बचन कठोरा।।
हियँ सुमिरी सारदा सुहाई।मानस तें मुख पंकज आई।।
बिमल बिबेक धरम नय साली।भरत भारती मंजु मराली।।
sabhā sakuca basa bharata nihārī |rāmabaṁdhu dhari dhīraju bhārī ||
kusamau dekhi sanehu sãbhārā |baṛhata biṁdhi jimi ghaṭaja nivārā ||
soka kanakalocana mati chonī |harī bimala guna gana jagajonī ||
bharata bibeka barāhã bisālā |anāyāsa udharī tehi kālā ||
kari pranāmu saba kahã kara jore |rāmu rāu gura sādhu nihore ||
chamaba āju ati anucita morā |kahaũ badana mṛdu bacana kaṭhorā ||
hiyã sumirī sāradā suhāī |mānasa teṁ mukha paṁkaja āī ||
bimala bibeka dharama naya sālī |bharata bhāratī maṁju marālī ||
सभां सकुचितां दृष्ट्वा रामबन्धुः भरतः हृदि महतीं धैर्यमाश्रितवान्। अयोग्यं कालं दृष्ट्वा स्वप्रेम संयम्य, तथा यथा घटजः अगस्त्यः वर्धमानं विन्ध्यपर्वतं निवारितवान्। शोकः हिरण्याक्षः इव भरतस्य बुद्धिं भूमिमिव अपहृतवान्, परन्तु तस्य निर्मलगुणसमूहः जगतः गर्भ इव आसीद्यस्मात् उद्धारकः प्रादुर्भूतः। भरतस्य विवेकः महान् वराहः आसीत् यः तस्मिन् काले एव बिना प्रयत्नं भूमिमुद्धृतवान्। करौ संयम्य सर्वेभ्यः प्रणामं कृत्वा रामं राजानं गुरुं साधून् च प्रार्थितवान्। "अद्य मे अतिअनुचितं कृत्यं क्षमस्व, मृदुवदनेन कठोराणि वचनानि वदामि इति।" हृदि शोभनां शारदां स्मृतवान्, सा च मनसः मानससरोवरात् मुखकमलम् आगता। भरतस्य वाक् निर्मलविवेकधर्मनीतिभूषिता मञ्जुला हंसी आसीत्।
दोहा 297
निरखि बिबेक बिलोचनन्हि सिथिल सनेहँ समाजु।करि प्रनामु बोले भरतु सुमिरि सीय रघुराजु।।297।।
nirakhi bibeka bilocananhi sithila sanehã samāju |kari pranāmu bole bharatu sumiri sīya raghurāju ||297||
विवेकचक्षुर्भरतः स्नेहशथिलं समाजमवेक्ष्य तेभ्यः प्रणामं कृत्वा सीतां रघुराजं च स्मरन् भरतः अभाषत।
चौपाई 298.1-4
प्रभु पितु मातु सुहृद गुर स्वामी।पूज्य परम हित अतंरजामी।।
सरल सुसाहिबु सील निधानू।प्रनतपाल सर्बग्य सुजानू।।
समरथ सरनागत हितकारी।गुनगाहकु अवगुन अघ हारी।।
स्वामि गोसाँइहि सरिस गोसाई।मोहि समान मैं साइँ दोहाई।।
प्रभु पितु बचन मोह बस पेली।आयउँ इहाँ समाजु सकेली।।
जग भल पोच ऊँच अरु नीचू।अमिअ अमरपद माहुरु मीचू।।
राम रजाइ मेट मन माहीं।देखा सुना कतहुँ कोउ नाहीं।।
सो मैं सब बिधि कीन्हि ढिठाई।प्रभु मानी सनेह सेवकाई।।
prabhu pitu mātu suhṛda gura svāmī |pūjya parama hita ataṁrajāmī ||
sarala susāhibu sīla nidhānū |pranatapāla sarbagya sujānū ||
samaratha saranāgata hitakārī |gunagāhaku avaguna agha hārī ||
svāmi gosā̃ihi sarisa gosāī |mohi samāna maiṁ sāĩ dohāī ||
prabhu pitu bacana moha basa pelī |āyaũ ihā̃ samāju sakelī ||
jaga bhala poca ū̃ca aru nīcū |amia amarapada māhuru mīcū ||
rāma rajāi meṭa mana māhīṁ |dekhā sunā katahũ kou nāhīṁ ||
so maiṁ saba bidhi kīnhi ḍhiṭhāī |prabhu mānī saneha sevakāī ||
मम प्रभुः पिता माता सुहृद् गुरुः स्वामी च, पूज्यः, परमहितः, अन्तर्यामी च। सः सरलः, सुस्वामी, शीलनिधानः, प्रणतपालः, सर्वज्ञः, सुजानः च। सः समर्थः, शरणागतहितकारी, गुणप्रशंसकः, अवगुणपापनाशकः च। स्वामिषु मम प्रभुः स्वस्वामिसदृशः, सेवकेषु तु अहं स्वसदृशः, स्वामिनं साक्षिणं करोमि। प्रभुपितृवचनं मोहवशात् त्यक्त्वा समाजेन सहाहमत्र समागतः। जगति भद्राभद्रे, ऊन्नतनीचे च सन्ति, अमृतममरपदं चैकतः, विषमृत्यु चापरतः। रामस्य आज्ञां मनसि निवारयितुं कुत्रापि कश्चिन्न दृष्टः न श्रुतश्च। तथापि अहं सर्वप्रकारेण धृष्टतामकरोम्, प्रभुः च तां स्नेहयुक्तां सेवाममन्यत।
दोहा 298
कृपाँ भलाई आपनी नाथ कीन्ह भल मोर।दूषन भे भूषन सरिस सुजसु चारु चहु ओर।।298।।
kṛpā̃ bhalāī āpanī nātha kīnha bhala mora |dūṣana bhe bhūṣana sarisa sujasu cāru cahu ora ||298||
हे नाथ, स्वकीयया कृपया सौभाग्येन च भवान् मां कल्याणं कृतवान्। मम दोषाः भूषणसदृशाः अभवन्, सुयशः च सुन्दरं सर्वतः प्रसृतम्।
चौपाई 299.1-4
राउरि रीति सुबानि बड़ाई।जगत बिदित निगमागम गाई।।
कूर कुटिल खल कुमति कलंकी।नीच निसील निरीस निसंकी।।
तेउ सुनि सरन सामुहें आए।सकृत प्रनामु किहें अपनाए।।
देखि दोष कबहुँ न उर आने।सुनि गुन साधु समाज बखाने।।
को साहिब सेवकहि नेवाजी।आपु समाज साज सब साजी।।
निज करतूति न समुझिअ सपनें।सेवक सकुच सोचु उर अपनें।।
सो गोसाइँ नहि दूसर कोपी।भुजा उठाइ कहउँ पन रोपी।।
पसु नाचत सुक पाठ प्रबीना।गुन गति नट पाठक आधीना।।
rāuri rīti subāni baṛāī |jagata bidita nigamāgama gāī ||
kūra kuṭila khala kumati kalaṁkī |nīca nisīla nirīsa nisaṁkī ||
teu suni sarana sāmuheṁ āe |sakṛta pranāmu kiheṁ apanāe ||
dekhi doṣa kabahũ na ura āne |suni guna sādhu samāja bakhāne ||
ko sāhiba sevakahi nevājī |āpu samāja sāja saba sājī ||
nija karatūti na samujhia sapaneṁ |sevaka sakuca socu ura apaneṁ ||
so gosāĩ nahi dūsara kopī |bhujā uṭhāi kahaũ pana ropī ||
pasu nācata suka pāṭha prabīnā |guna gati naṭa pāṭhaka ādhīnā ||
भवतीनां रीतिः सुवचनं च महिमा च सर्वलोके प्रसिद्धः, वेदाः शास्त्राणि च तान् गायन्ति। क्रूराः कुटिलाः दुष्टाः कुमतयः पापलिप्ताः नीचाः निर्गुणाः स्वामिरहिताः निर्लज्जाः च। ते अपि भवतां नाम श्रुत्वा शरणार्थं सम्मुखे आगताः, एकवारं प्रणामं कृत्वा भवता स्वीकृताः। तेषां दोषान् पश्यन् भवान् कदापि हृदये न अगृह्णात्; गुणं श्रुत्वा साधुसमाजे तस्य वर्णनम् अकरोत्। कः अन्यः स्वामी सेवकम् एवम् अनुगृह्णाति, स्वयं च तस्य सर्वसाधनसाजं सम्पादयति? स्वकीयं कृत्यं स्वप्ने अपि न चिन्तयति, परं सेवकस्य लज्जां चिन्तां च स्वहृदये धरति। एवं मम स्वामी, अन्यः कोऽपि एवं नास्ति; बाहुम् उत्थाप्य वदामि, इदं मम प्रतिज्ञा। पशुः नृत्यति शुकः च पाठे निपुणः भवति, परं तयोः गुणः कौशलं च नटपाठकाधीनम्।
दोहा 299
यों सुधारि सनमानि जन किए साधु सिरमोर।को कृपाल बिनु पालिहै बिरिदावलि बरजोर।।299।।
yoṁ sudhāri sanamāni jana kie sādhu siramora |ko kṛpāla binu pālihai biridāvali barajora ||299||
एवं स्वसेवकान् संस्कृत्य सम्मान्य च साधूनां शिरोमणिनः करोति। कृपालुके विना कः स्वगुणपरम्परां दृढतया पालयेत्?
मुख्य भक्ति-शिक्षा यह है कि ‘राम-चरण-प्रेम’ के बिना योग/ज्ञान/कर्म निष्फल-से हैं—धर्म का प्राण ‘राम-रजाइ’ में है। राम-भरत की परस्पर प्रीति दास्यभक्ति का शुद्ध रूप दिखाती है: प्रेम अधिकार नहीं माँगता, वह आज्ञा को स्वीकार कर सेवा में ढलता है। वियोग को तुलसी ‘वैराग्य का ईंधन’ बनाते हैं—दुःख को शिकायत नहीं, साधना की आग बनाकर मन का राज्य प्रभु को सौंपना। गुरु-वंदना/लोक-धर्म का संकेत बताता है कि भक्ति केवल निजी भाव नहीं; वह निर्णय-शक्ति, मर्यादा और लोकहित में प्रकट होती है—भरत का ‘सेवक-धर्म’ इसी का चरम रूप है।
अयोध्या काण्ड का रस-विन्यास करुण और शान्त का संयोग है—करुण इसलिए कि राम-वियोग से समूचा समाज ‘सोक बिकल’ होता है; शान्त इसलिए कि वही वियोग विवेक-वैराग्य को जन्म देता है। प्रस्तुत खंड में यह रस-परिवर्तन अत्यंत सूक्ष्म है: राम और भरत की परस्पर प्रीति, गुरु-वंदना, जनक की धर्म-संकट-स्थिति, देवताओं की स्वार्थ-चेष्टा, और अंततः भरत का ‘सेवक-धर्म’—इन सबके द्वारा ‘धर्म’ को केवल नियम नहीं, बल्कि ‘राम-रुख’ (ईश्वर-इच्छा) के अनुरूप लोककल्याणकारी निर्णय-शक्ति के रूप में स्थापित किया गया है। तुलसी यहाँ राजधर्म, गुरुधर्म, और दास्यभक्ति को एक ही धुरी पर घुमाते हैं: जहाँ राम-चरण-प्रेम के बिना योग/ज्ञान/कर्म सब ‘जरि जाऊ’ हैं। इस सोपान में साधक सीखता है कि मुक्ति का मार्ग निजी अधिकार नहीं, प्रभु-आज्ञा की विनम्र स्वीकृति है—यही भरत-चरित्र का केंद्रीय अध्यात्म है।
आरम्भ में ‘सप्रीति’ का मधुर-श्रृंगार/वात्सल्य-रस—राम-भरत के गुण-गान में मन का उजला उत्सव। फिर उसी मधुरता के भीतर करुण का सूक्ष्म प्रवेश: ‘निसि… पलक सम बीती’—सुख का क्षणभंगुर बोध, जैसे आनंद पर विरह की छाया पड़ने लगी हो। आगे (प्रातः-काल/राज-समाज के संकेत से) सार्वजनिक धर्म-भूमि खुलती है: निजी स्नेह से लोक-धर्म की ओर संक्रमण, जहाँ करुण रस सामाजिक शोक बनकर फैलता है। अंततः शान्त रस का उदय—वियोग को ‘वैराग्य का ईंधन’ बनाकर भरत के सेवक-धर्म में स्थिरता: अधिकार-भाव गलता है, आज्ञा-स्वीकार और लोकहित-धर्म में मन टिकता है। इस खंड का रस-परिवर्तन ‘मधुर प्रीति → क्षणभंगुरता-बोध → करुण-सामूहिकता → शान्त-समर्पण’ के क्रम में चलता है।
दास्य-भक्ति (भरत का ‘पराधीन मोहि जानि’, ‘सिसु सेवक’); साथ ही शान्त-भक्ति का अंश (विवेक-वैराग्य) और वात्सल्य/सख्य का सामाजिक स्पर्श (परस्पर प्रीति, सभा-समादर)।
यहाँ ‘निरगुण’ का संकेत ‘राम-रजाइ’ (परम-तत्त्व की अचूक व्यवस्था/धर्म-नियम) के रूप में है, और ‘सगुण’ का साक्षात् अनुभव ‘राम पद पंकज भाऊ’ तथा ‘भरत हृदयँ सिय राम निवासू’ में। तुलसी सिद्ध करते हैं कि तत्त्व-ज्ञान (निर्गुण-बोध) प्रेम-प्रधान भक्ति (सगुण-आश्रय) के बिना निष्फल है: ‘जोगु कुजोगु ग्यानु अग्यानू। जहँ नहिं राम पेम परधानू।’ इस प्रकार ज्ञान/कर्म/योग—सबका अधिष्ठान राम-प्रेम बनता है।
वाल्मीकि रामायण, अयोध्या काण्ड: भरत का चित्रकूट-गमन/सभा-संवाद के समतुल्य भाव-खंड; अध्यात्म रामायण में ‘राम-आज्ञा सर्वोपरि’ और भरत की दास्यनिष्ठा का अधिक आध्यात्मीकरण।
राउर आयसु (आपकी आज्ञा), रघुराई (राम के लिए लोक-सम्बोधन), मनहुँ (उपमा-चिह्न: ‘मानो’), सकुचे (संकोच करना), ढिठाई (धृष्टता/निर्लज्जता), रुख पाई (मनोरथ/अनुकूल अवसर पाकर), सिर सबही कें (सबके सिर पर—सर्वमान्य)
290-299; 10 चौपाइयाँ; दोहा/सोरठा (प्रत्येक खंड का स्थिरीकरण)
दोहा 290 से दोहा 299 (अयोध्या काण्ड, भरत-जनक-राम-सभा प्रसंग)
परंपरागत मान्यता में भरत-चरित्र का पाठ ‘सेवक-भाव’, ‘विवेक’ और ‘राम-आज्ञा-निष्ठा’ को दृढ़ करता है; गृह-कलह/अधिकार-विवाद शांत होकर ‘लोकहित-धर्म’ की बुद्धि जागती है, तथा राम-वियोगजन्य करुण रस मन को शान्त-वैैराग्य की ओर मोड़ता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में दास्य-स्थापन हेतु ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘सीयावर रामचंद्र की जय’ का जप-सम्पुट जोड़ा जाता है; विशेषतः ‘राम-रजाइ’ विषयक पंक्तियों के बाद ‘राम’ नाम-स्मरण का सम्पुट प्रचलित है।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.