त्याग-धर्म की देहरी: राज-सुख और गृह-आसक्ति के बीच ‘राम-रजाइ’ (दैवी आज्ञा) को सर्वोच्च मानकर मन का राज्य ईश्वर को अर्पित करना। यह सोपान साधक को ‘स्व’ के अधिकार-बोध से निकालकर ‘सेवक-भाव’ और लोकहित-धर्म में प्रतिष्ठित करता है—जहाँ विरह (वियोग) ही वैराग्य का ईंधन बनता है।
Ayodhya Kand mein sab logon ko Ram se juda hone ka bahut dukh hota hai. Is judaai se logon ko sachchi samajh aati hai aur dil se moh chhut jaata hai. Bharat aur Ram ka pyaar bahut gehara hai, aur Guru ka bada samman hota hai. Janak ko dharam mein ek mushkil pareeksha ka saamna hota hai. Devata bhi apna kaam chalane ki koshish karte hain. Bharat apne aap ko Ram ka das maan ke jeeta hai. Dharam sirf rule nahi, balki logon bhalai ke liye sahi faisla karna hai. Ram ke charnon ka pyaar bina, sab jnan aur karm kaam nahi aata. Mukti ka rasta apna haq maangna nahi, balki Bhagwan ki marzi maan lo.
Chaupai 290.1-4
राम भरत गुन गनत सप्रीती।निसि दंपतिहि पलक सम बीती।।
राज समाज प्रात जुग जागे।न्हाइ न्हाइ सुर पूजन लागे।।
गे नहाइ गुर पहीं रघुराई।बंदि चरन बोले रुख पाई।।
नाथ भरतु पुरजन महतारी।सोक बिकल बनबास दुखारी।।
सहित समाज राउ मिथिलेसू।बहुत दिवस भए सहत कलेसू।।
उचित होइ सोइ कीजिअ नाथा।हित सबही कर रौरें हाथा।।
अस कहि अति सकुचे रघुराऊ।मुनि पुलके लखि सीलु सुभाऊ।।
तुम्ह बिनु राम सकल सुख साजा।नरक सरिस दुहु राज समाजा।।
rāma bharata guna ganata saprītī |nisi daṁpatihi palaka sama bītī ||
rāja samāja prāta juga jāge |nhāi nhāi sura pūjana lāge ||
ge nahāi gura pahīṁ raghurāī |baṁdi carana bole rukha pāī ||
nātha bharatu purajana mahatārī |soka bikala banabāsa dukhārī ||
sahita samāja rāu mithilesū |bahuta divasa bhae sahata kalesū ||
ucita hoi soi kījia nāthā |hita sabahī kara raureṁ hāthā ||
asa kahi ati sakuce raghurāū |muni pulake lakhi sīlu subhāū ||
tumha binu rāma sakala sukha sājā |naraka sarisa duhu rāja samājā ||
Ram aur Sita pyaar se Bharat ke gun gin rahe the, aur unhe laga raat palak jaisi nikal gayi. Subah dono raj darbar jaag gaye, nahakar bhagwan ki puja mein lag gaye. Ram nahakar apne guru ke paas gaya, unke charan chhue, aur sahi waqt dekhkar bola. Prabhu, Bharat, sheher ke log aur maa sab dukhi hain aur is jungle ki zindagi se pareshan hain. Mithila ke raja Janaka apne saathiyon ke saath bahut din se takleef jhel rahe hain. Prabhu, jo theek lage wahi kijiye. Sabka bhalaa aapke haath mein hai. Ye bolkar Ram ko bahut sharam aayi, aur rishi ne unki nirmalta aur swabhaav dekh khushi se jhoom gaya. Ram, aapke bina dono darbaron ka saara sukh saamaan narak jaisa hai.
Doha 290
प्रान प्रान के जीव के जिव सुख के सुख राम।तुम्ह तजि तात सोहात गृह जिन्हहि तिन्हहिं बिधि बाम।।290।।
prāna prāna ke jīva ke jiva sukha ke sukha rāma |tumha taji tāta sohāta gṛha jinhahi tinhahiṁ bidhi bāma ||290||
Ram, tum zindagi ki zindagi ho, jeev ke jeev ho, aur khushi ki khushi ho. Tumhe chhod ke jo apne ghar mein sukhi hote hain, bete, unki kismat ultee ho gayi hai.
Chaupai 291.1-4
सो सुखु करमु धरमु जरि जाऊ।जहँ न राम पद पंकज भाऊ।।
जोगु कुजोगु ग्यानु अग्यानू।जहँ नहिं राम पेम परधानू।।
तुम्ह बिनु दुखी सुखी तुम्ह तेहीं।तुम्ह जानहु जिय जो जेहि केहीं।।
राउर आयसु सिर सबही कें।बिदित कृपालहि गति सब नीकें।।
आपु आश्रमहि धारिअ पाऊ।भयउ सनेह सिथिल मुनिराऊ।।
करि प्रनाम तब रामु सिधाए।रिषि धरि धीर जनक पहिं आए।।
राम बचन गुरु नृपहि सुनाए।सील सनेह सुभायँ सुहाए।।
महाराज अब कीजिअ सोई।सब कर धरम सहित हित होई।।
so sukhu karamu dharamu jari jāū |jahã na rāma pada paṁkaja bhāū ||
jogu kujogu gyānu agyānū |jahã nahiṁ rāma pema paradhānū ||
tumha binu dukhī sukhī tumha tehīṁ |tumha jānahu jiya jo jehi kehīṁ ||
rāura āyasu sira sabahī keṁ |bidita kṛpālahi gati saba nīkeṁ ||
āpu āśramahi dhāria pāū |bhayau saneha sithila munirāū ||
kari pranāma taba rāmu sidhāe |riṣi dhari dhīra janaka pahiṁ āe ||
rāma bacana guru nṛpahi sunāe |sīla saneha subhāyã suhāe ||
mahārāja aba kījia soī |saba kara dharama sahita hita hoī ||
Jis khushi mein Ram ke charno ki mohabbat nahi hai, us khushi ko, us karam ko aur us dharam ko jal jana do. Jis yog mein Ram ka pyar sabse upar nahi hai, woh yog galat yog hai. Aur jis gyan mein Ram ka pyar sabse upar nahi hai, woh gyan hi agyan hai. Aapke bina sab dukhi hain, aur aapke saath sab khush hain. Aap har ek ke dil ki baat jaante hain. Aapka hukum sab apne sir par lete hain. Aur aapki daya ko sabki halat achhi tarah maloom hai. Ab apne pair asram mein rakh lijiye. Rishiyon ke raja ko pyar ne pakad liya aur wo kamzor ho gaye. Phir Ram ne pranam kiya aur nikal gaye. Rishi ne apne dil ko thik kiya aur Janak ke paas pahuche. Guru ne Raja ko Ram ki baatein sunayi, jin mein Ram ka apna pyar aur seedha swabhav dikhta tha. Maharaj, ab woh kaam kijiye jisse sabka bhala ho aur dharam bhi saath rahe.
Doha 291
ग्यान निधान सुजान सुचि धरम धीर नरपाल।तुम्ह बिनु असमंजस समन को समरथ एहि काल।।291।।
gyāna-nidhāna sujāna suci dharama dhīra narapāla |tumha binu asamañjasa samana ko samaratha ehi kāla ||291||
Raja, aap gyan ke khajane ho, samajhdaar ho, paak saaf ho, aur dharam mein pakke ho. Is waqt is uljhan ko aap ke siwa aur kaun suljha sakta hai?
Chaupai 292.1-4
सुनि मुनि बचन जनक अनुरागे।लखि गति ग्यानु बिरागु बिरागे।।
सिथिल सनेहँ गुनत मन माहीं।आए इहाँ कीन्ह भल नाही।।
रामहि रायँ कहेउ बन जाना।कीन्ह आपु प्रिय प्रेम प्रवाना।।
हम अब बन तें बनहि पठाई।प्रमुदित फिरब बिबेक बड़ाई।।
तापस मुनि महिसुर सुनि देखी।भए प्रेम बस बिकल बिसेषी।।
समउ समुझि धरि धीरजु राजा।चले भरत पहिं सहित समाजा।।
भरत आइ आगें भइ लीन्हे।अवसर सरिस सुआसन दीन्हे।।
तात भरत कह तेरहुति राऊ।तुम्हहि बिदित रघुबीर सुभाऊ।।
suni muni bacana janaka anurāge |lakhi gati gyānu birāgu birāge ||
sithila sanehaṁ gunata mana māhīṁ |āe ihā̃ kīnha bhala nāhī ||
rāmahi rāyã kaheu bana jānā |kīnha āpu priya prema pravānā ||
hama aba bana teṁ banahi paṭhāī |pramudita phiraba bibeka baṛāī ||
tāpasa muni mahisura suni dekhī |bhae prema basa bikala biseṣī ||
samau samujhi dhari dhīraju rājā |cale bharata paiṁ sahita samājā ||
bharata āi āgeṁ bhai līnhe |avasara sarisa su-āsana dīnhe ||
tāta bharata kaha terahuti rāū |tumhahi bidita raghubīra subhāū ||
Rishi ki baat sun ke Janaka ko bahut pyaar aa gaya. Baaki sabki haalat dekh ke, unka gyaan aur jag se alag rehne ki bhavna bhi aur badh gayi. Pyaar se bhaar jaate hue unke man mein aayaa, "Yahan aana mera bhalaa nahi hua." "Raja Dasharath ne Ram ko ban jaane ko kaha tha, par unhone khud apne pyaare bete ke liye jaan de ke apne pyaar ka saboot de diya." "Ab humne unhe ek ban se doosre ban mein bhej diya hai, aur hum khush hokar wapas jaayenge, apni samajhdari ki daad dete hue." Jab tapasvi, rishi aur brahmanon ne yeh suna aur dekha, toh wo bhi pyaar ke vash mein aa gaye aur khaas tarah se dukhi ho gaye. Waqt samajh ke raja ne himmat rakhi aur apne saathiyon ke saath Bharat ke paas chal diya. Bharat aage aaya unse milne, aur waqt ke hisaab se jitni acchi seat ho sakti thi, wo di. Tirhut ke raja ne kaha, "Pyare Bharat, Raghu kul ke veer Ram ka swabhaav tumhe achhe se pata hai."
Doha 292
राम सत्यब्रत धरम रत सब कर सीलु सनेहु।संकट सहत सकोच बस कहिअ जो आयसु देहु।।292।।
rāma satya-brata dharama-rata saba kara sīlu sanehu |saṅkaṭa sahata sakoca basa kahi-a jo āyasu dehu ||292||
Ram apne sach ke vade par pakka rehta hai aur dharam mein laga rehta hai. Sab ke saath achhe se pesh aata hai aur sab se pyaar karta hai. Sharm aur sankoch ki wajah se taklif sahta hai, apni taraf se kuch nahi bolta. Jo aadesh hai use bata do.
Chaupai 293.1-4
सुनि तन पुलकि नयन भरि बारी।बोले भरतु धीर धरि भारी।।
प्रभु प्रिय पूज्य पिता सम आपू।कुलगुरु सम हित माय न बापू।।
कौसिकादि मुनि सचिव समाजू।ग्यान अंबुनिधि आपुनु आजू।।
सिसु सेवक आयसु अनुगामी।जानि मोहि सिख देइअ स्वामी।।
एहिं समाज थल बूझब राउर।मौन मलिन मैं बोलब बाउर।।
छोटे बदन कहउँ बड़ि बाता।छमब तात लखि बाम बिधाता।।
आगम निगम प्रसिद्ध पुराना।सेवाधरमु कठिन जगु जाना।।
स्वामि धरम स्वारथहि बिरोधू।बैरु अंध प्रेमहि न प्रबोधू।।
suni tana pulaki nayana bhari bārī |bole bharatu dhīra dhari bhārī ||
prabhu priya pūjya pitā sama āpū |kula-guru sama hita māya na bāpū ||
kausika-ādi muni saciva samājū |gyāna ambu-nidhi āpuna ājū ||
sisu sevaka āyasu anugāmī |jāni mohi sikha dei-a svāmī ||
ehiṁ samāja thala būjhaba rāura |mauna malina maiṁ bolaba bāura ||
choṭe badana kahauṁ baṛi bātā |chamaba tāta lakhi bāma bidhātā ||
āgama nigama prasiddha purānā |sevā-dharamu kaṭhina jagu jānā ||
svāmi dharama svārathahi birodhū |bairu aṁdha premahi na prabodhū ||
Ye sab sun ke Bharat ke badan mein rongte khade ho gaye aur aankhon mein aansoo bhar aaye. Usne bahut himmat karke baat shuru ki. Prabhu, aap mujhe pyare ho aur aapko manna chahiye, pita jaisa. Apne hit mein aap kul ke guru jaise ho, na maa itni dost hai na baap. Yahan Vishwamitra aur baaki rishi hain, mantri hain, puri sabha hai, aur aap khud aaj gyaan ka sagar ho. Jaan lijiye main ek bachcha hoon, ek naukar hoon, jo aapka hukum maanta hai. Mujhe samjhao, swami. Itni badi sabha mein, aisi jagah pe aap mujhse pooch rahe ho. Main to doshi hoon, chup rehna chahiye, aur agar bolunga to paagal ki tarah bolunga. Main chote mooh se badi baat keh raha hoon. Maaf kar do, pita, kyunki meri kismat kharaab hai. Tantra, Ved aur Puran sab mein likha hai, aur duniya jaanti hai ki seva ka dharam bahut mushkil hai. Naukar ka dharam apne swami ke liye apne fayde ke khilaaf hota hai. Dushmani andhi hoti hai, aur pyaar ko samjhaya nahi ja sakta.
Doha 293
राखि राम रुख धरमु ब्रतु पराधीन मोहि जानि।सब कें संमत सर्ब हित करिअ पेमु पहिचानि।।293।।
rākhi rāma rukha dharamu bratu parādhīna mohi jāni |saba keṁ sammata sarba hita kari-a pemu pahicāni ||293||
Ram kya chahte hain usko dhyan mein rakhna. Dharam ka vrat bhi rakhna. Main doosron par nirobh hoon, yeh jaan kar. Sabko thik lage aisi cheez karo jo sabke liye achhi ho. Mera pyar pehchaan kar.
Chaupai 294.1-4
भरत बचन सुनि देखि सुभाऊ।सहित समाज सराहत राऊ।।
सुगम अगम मृदु मंजु कठोरे।अरथु अमित अति आखर थोरे।।
ज्यौ मुख मुकुर मुकुरु निज पानी।गहि न जाइ अस अदभुत बानी।।
भूप भरत मुनि सहित समाजू।गे जहँ बिबुध कुमुद द्विजराजू।।
सुनि सुधि सोच बिकल सब लोगा।मनहुँ मीनगन नव जल जोगा।।
देवँ प्रथम कुलगुर गति देखी।निरखि बिदेह सनेह बिसेषी।।
राम भगतिमय भरतु निहारे।सुर स्वारथी हहरि हियँ हारे।।
सब कोउ राम पेममय पेखा।भउ अलेख सोच बस लेखा।।
bharata bacana suni dekhi subhāū |sahita samāja sarāhata rāū ||
sugama agama mṛdu mañju kaṭhore |arathu amita ati ākhara thore ||
jyau mukha mukura mukuru nija pānī |gahi na jāi asa adabhuta bānī ||
bhūpa bharata muni sahita samājū |ge jahã bibudha kumuda dvija-rājū ||
suni sudhi soca bikala saba logā |manahũ mīna-gana nava jala jogā ||
devã prathama kula-guru gati dekhī |nirakhi videha saneha biseṣī ||
rāma bhakti-maya bharatu nihāre |sura svārathī hahari hiyã hāre ||
saba kou rāma pema-maya pekhā |bhau alekha soca basa lekhā ||
Bharat ke baat sun kar aur uska swabhav dekh kar, Janaka raja aur unka pura darbar sab ne uski tareef ki. Uski baat samajhna aasaan thi par gehri thi, naram aur pyaari thi par pakki thi, aur thode hi shabd mein bahut zyada matlab tha. Jaise chehra sheeshe mein dikhta hai par haath se pakda nahi ja sakta, waise hi uski adbhut baat thi, jo pakdi nahi ja sakti. Raja, Bharat aur rishi, puri sabha ke saath, wahan gaye jahan Ram the, jo bhagwanon ke liye kamal ke phool ke liye chaand jaise the. Khabar sun kar saare log pareshan ho gaye, jaise machliyan jab unko naya paani milta hai. Pehle bhagwanon ne apne kul guru ki halat dekhi, aur phir Janaka ka khaas pyaar dekha. Bharat ko dekha jo puri tarah Ram ki bhakti mein dooba tha, aur apne matlab ke bhagwan dil se kaanp gaye. Sab ko Ram ke pyaar se bhara hua dekha, aur unka chinta itna badh gaya ke had paar kar gayi, aur woh apni pareshani mein bebas reh gaye.
Doha 294
रामु सनेह सकोच बस कह ससोच सुरराज।रचहु प्रपंचहि पंच मिलि नाहिं त भयउ अकाजु।।294।।
rāmu saneha sakoca basa kaha sasoca surarāja |racahu prapañcahi pañca mili nāhi ta bhayau akāju ||294||
Devtaon ke raja Indra ne chinta mein kaha ki Ram pyar aur jhijhak mein phanse hue hain. Sab milkar koi plan banao, warna hamara kaam bigad jayega.
Chaupai 295.1-4
सुरन्ह सुमिरि सारदा सराही।देबि देव सरनागत पाही।।
फेरि भरत मति करि निज माया।पालु बिबुध कुल करि छल छाया।।
बिबुध बिनय सुनि देबि सयानी।बोली सुर स्वारथ जड़ जानी।।
मो सन कहहु भरत मति फेरू।लोचन सहस न सूझ सुमेरू।।
बिधि हरि हर माया बड़ि भारी।सोउ न भरत मति सकइ निहारी।।
सो मति मोहि कहत करु भोरी।चंदिनि कर कि चंडकर चोरी।।
भरत हृदयँ सिय राम निवासू।तहँ कि तिमिर जहँ तरनि प्रकासू।।
अस कहि सारद गइ बिधि लोका।बिबुध बिकल निसि मानहुँ कोका।।
suranha sumiri sāradā sarāhī |debi deva saranāgata pāhī ||
pheri bharata mati kari nija māyā |pālu bibudha kula kari chala chāyā ||
bibudha binaya suni debi sayānī |bolī sura svāratha jaṛa jānī ||
mo sana kahahu bharata mati pherū |locana sahasa na sūjha sumerū ||
bidhi hari hara māyā baṛi bhārī |sou na bharata mati sakai nihārī ||
so mati mohi kahata karu bhorī |caṁdinī kara ki caṇḍakara corī ||
bharata hṛdayã siya rāma nivāsū |tahã ki timira jahã tarani prakāsū ||
asa kahi sāradā gai bidhi lokā |bibudha bikala nisi mānahũ kokā ||
Devtaon ne Sarada ko yaad kiya aur uski tareef ki. Bole, he devi, jo devta aapki sharan mein aaye hain, unki raksha karo. Apni maya ka use karke Bharat ka dimag mod do, aur dhokhe ke peechhe chhup kar devtaon ki vansh ko bachao. Devi samajhdar thi. Usne devtaon ki guzarish suni, aur unhe bewakoof aur swarthi jaan kar jawab diya. Tum mujhe kehte ho ki main Bharat ka dimag mod doon? Hazaar aankhon se bhi Sumeru parvat ko tum nahi dekh sakte. Brahma, Vishnu aur Shiv ki maya kitni badi aur tagdi hai, phir bhi woh Bharat ka dimag nahi padh sakte. Aur tum mujhe kehte ho aise dimag ko bewakoof banao! Ye jaise dhoop mein chaand ki roshni se sooraj ko chura lo. Sita aur Ram Bharat ke dil mein rehte hain. Jahan sooraj ki roshni ho, wahan andhera kaise ho sakta hai. Ye kehkar Sarada Brahma ki duniya mein chali gayi, aur devta udaas reh gaye, jaise raat mein chakravaka pakshi rote hain.
Doha 295
सुर स्वारथी मलीन मन कीन्ह कुमंत्र कुठाटु।रचि प्रपंच माया प्रबल भय भ्रम अरति उचाटु।।295।।
sura svārathī malīna mana kīnha kumantra kuṭhāṭu |raci prapañca māyā prabala bhaya bhrama arati ucāṭu ||295||
Devtas khud ka matlab sochte the aur unka mann kharab tha. Isliye unhone galat salah di aur buri chaal chali. Unhone ek bahut taqatwar maya ka jaal banaya, jisme darr, bhram, besukooni aur udaasi thi.
Chaupai 296.1-4
करि कुचालि सोचत सुरराजू।भरत हाथ सबु काजु अकाजू।।
गए जनकु रघुनाथ समीपा।सनमाने सब रबिकुल दीपा।।
समय समाज धरम अबिरोधा।बोले तब रघुबंस पुरोधा।।
जनक भरत संबादु सुनाई।भरत कहाउति कही सुहाई।।
तात राम जस आयसु देहू।सो सबु करै मोर मत एहू।।
सुनि रघुनाथ जोरि जुग पानी।बोले सत्य सरल मृदु बानी।।
बिद्यमान आपुनि मिथिलेसू।मोर कहब सब भाँति भदेसू।।
राउर राय रजायसु होई।राउरि सपथ सही सिर सोई।।
kari kucāli socata surarājū |bharata hātha sabu kāju akāju ||
gae janaku raghunātha samīpā |sanamāne saba rabikula dīpā ||
samaya samāja dharama abirodhā |bole taba raghubaṁsa purodhā ||
janaka bharata saṁbādu sunāī |bharata kahāuti kahī suhāī ||
tāta rāma jasa āyasu dehū |so sabu karai mora mata ehū ||
suni raghunātha jori juga pānī |bole satya sarala mṛdu bānī ||
bidyamāna āpuni mithilesū |mora kahaba saba bhā̃ti bhadesū ||
rāura rāya rajāyasu hoī |rāuri sapatha sahī sira soī ||
Devtaon ke raja Indra ne bura plan banaya. Wo pareshan the, kyunki sab kuch Bharat ke haath mein tha, kaam banega ya bigadega. Janak Ram ke paas gaye. Ram, jo suraj vansh ki shaan the, unhone sab ko izzat se swagat kiya. Tab Raghu vansh ke purohit Vashishtha bole. Unki baat samay aur sabha ke hisaab se thi aur dharam ke khilaaf nahi thi. Unhone Janak aur Bharat ki baat-cheet sunayi. Aur Bharat ki jo acchi baatein thi wo bhi dohraye. Pyare Ram, jo aadesh aap denge sab wo karein. Yehi mera vichar hai. Yeh sun kar Ram ne dono haath jod ke bola. Unki awaaz sachhi, seedhi aur naram thi. Jab aap khud aur Mithila ke raja hazir hain, tab mujhe bolna bilkul shobha nahi deta. Aap aur raja jo bhi aadesh denge, aapki kasam, main usko zaroor sir pe le lunga.
Doha 296
राम सपथ सुनि मुनि जनकु सकुचे सभा समेत।सकल बिलोकत भरत मुखु बनइ न उतरु देत।।296।।
rāma sapatha suni muni janaku sakuce sabhā sameta |sakala bilokata bharata mukhu banai na utaru deta ||296||
Ram ne jab kasam khai, to sun kar rishi Vasishtha aur Janaka dono ko sharam aayi, aur saath mein puri sabha ki sabko. Sab log Bharat ke chehre ko dekh rahe the, kyunki kisi ke paas koi jawab nahi tha.
Chaupai 297.1-4
सभा सकुच बस भरत निहारी।रामबंधु धरि धीरजु भारी।।
कुसमउ देखि सनेहु सँभारा।बढ़त बिंधि जिमि घटज निवारा।।
सोक कनकलोचन मति छोनी।हरी बिमल गुन गन जगजोनी।।
भरत बिबेक बराहँ बिसाला।अनायास उधरी तेहि काला।।
करि प्रनामु सब कहँ कर जोरे।रामु राउ गुर साधु निहोरे।।
छमब आजु अति अनुचित मोरा।कहउँ बदन मृदु बचन कठोरा।।
हियँ सुमिरी सारदा सुहाई।मानस तें मुख पंकज आई।।
बिमल बिबेक धरम नय साली।भरत भारती मंजु मराली।।
sabhā sakuca basa bharata nihārī |rāmabaṁdhu dhari dhīraju bhārī ||
kusamau dekhi sanehu sãbhārā |baṛhata biṁdhi jimi ghaṭaja nivārā ||
soka kanakalocana mati chonī |harī bimala guna gana jagajonī ||
bharata bibeka barāhã bisālā |anāyāsa udharī tehi kālā ||
kari pranāmu saba kahã kara jore |rāmu rāu gura sādhu nihore ||
chamaba āju ati anucita morā |kahaũ badana mṛdu bacana kaṭhorā ||
hiyã sumirī sāradā suhāī |mānasa teṁ mukha paṁkaja āī ||
bimala bibeka dharama naya sālī |bharata bhāratī maṁju marālī ||
Bharat dekhta hai ki sab log sabha mein bohot sharam feel kar rahe hain. Woh Ram ke bhai hain, aur apne dil par bohot control rakhte hain. Woh samajhte hain ki ab waqt sahi nahi hai. Apne pyaar ko rok lete hain, jaise rishi Agastya ne Vindhya pahaad ko roka tha jab woh badhta hi jaa raha tha. Bharat ka dukh jaise demon Hiranyaksha tha, aur unka samajh jaise zameen thi jise woh le gaya. Lekin unke saaf saaf gunon ka jhund jaise duniya ka garbh tha, jisse bachaane wala nikla. Bharat ka samajh jaise bada soovar roop tha, jisne us waqt zameen ko bina mehnat ke utha liya. Haath jod kar sab ko pranaam karte hain, aur Ram, raja, guru aur sadhu sab se request karte hain. Aaj mera jo behaviour tha woh bohot galat tha, maaf kar do. Mera munh naram hai par main kadak baatein bol raha hoon. Apne dil mein woh Saraswati ko yaad karte hain, aur woh unke dimaag ke Mansarovar se unke kamal jaise munh mein aa jaati hain. Bharat ki boli jaisa sundar hansa hai, jisme saaf samajh, dharam aur samajhdari bhari hui hai.
Doha 297
निरखि बिबेक बिलोचनन्हि सिथिल सनेहँ समाजु।करि प्रनामु बोले भरतु सुमिरि सीय रघुराजु।।297।।
nirakhi bibeka bilocananhi sithila sanehã samāju |kari pranāmu bole bharatu sumiri sīya raghurāju ||297||
Bharat ne soch samajh ke aankhon se dekha ki sabhi log wahan pyar mein aise bhi gaye the ki unka jism dheema pad gaya tha. Phir un sabko pranaam kiya, aur Sita aur Ram ko yaad kiya jo Raghu vans ke raja the, aur bolne laga.
Chaupai 298.1-4
प्रभु पितु मातु सुहृद गुर स्वामी।पूज्य परम हित अतंरजामी।।
सरल सुसाहिबु सील निधानू।प्रनतपाल सर्बग्य सुजानू।।
समरथ सरनागत हितकारी।गुनगाहकु अवगुन अघ हारी।।
स्वामि गोसाँइहि सरिस गोसाई।मोहि समान मैं साइँ दोहाई।।
प्रभु पितु बचन मोह बस पेली।आयउँ इहाँ समाजु सकेली।।
जग भल पोच ऊँच अरु नीचू।अमिअ अमरपद माहुरु मीचू।।
राम रजाइ मेट मन माहीं।देखा सुना कतहुँ कोउ नाहीं।।
सो मैं सब बिधि कीन्हि ढिठाई।प्रभु मानी सनेह सेवकाई।।
prabhu pitu mātu suhṛda gura svāmī |pūjya parama hita ataṁrajāmī ||
sarala susāhibu sīla nidhānū |pranatapāla sarbagya sujānū ||
samaratha saranāgata hitakārī |gunagāhaku avaguna agha hārī ||
svāmi gosā̃ihi sarisa gosāī |mohi samāna maiṁ sāĩ dohāī ||
prabhu pitu bacana moha basa pelī |āyaũ ihā̃ samāju sakelī ||
jaga bhala poca ū̃ca aru nīcū |amia amarapada māhuru mīcū ||
rāma rajāi meṭa mana māhīṁ |dekhā sunā katahũ kou nāhīṁ ||
so maiṁ saba bidhi kīnhi ḍhiṭhāī |prabhu mānī saneha sevakāī ||
Mere prabhu hi mere pita hai, maa hai, dost hai, guru hai aur swami hai. Poojne layak hai, mere sabse bada bhalai chaahne wale hain, aur har dil ki baat jaanne wale hain. Woh seedhe hain, sacha aur accha swami hain, acchi sifaton ka khajana hain, jo unke aage jhuke unki raksha karte hain, sab kuch jaante hain aur samajhdar hain. Woh sab kuch kar sakte hain, jo unse sharan lete hain unka bhala karte hain, acchai pasand karte hain, aur burai aur paap door karte hain. Swami mein mere prabhu apne swami ke barabar hain, aur naukar mein main apne aap ke barabar hoon. Main apne swami ko gawah maanta hoon. Apne prabhu aur pita ki baat ko chhod ke, apne moh mein phans ke main yahan aa gaya, sab ko saath le ke. Is jagat mein acche bhi hain bure bhi, unche bhi hain neeche bhi. Ek taraf amrit aur amar hone ka pad hai, doosri taraf zehar aur maut hai. Par maine kahin dekha ya suna nahi ki koi apne man mein bhi Ram ke hukum ko mita sake. Phir bhi maine har tarah se himmat ki, aur mere prabhu ne usse pyar se ki hui seva maan li.
Doha 298
कृपाँ भलाई आपनी नाथ कीन्ह भल मोर।दूषन भे भूषन सरिस सुजसु चारु चहु ओर।।298।।
kṛpā̃ bhalāī āpanī nātha kīnha bhala mora |dūṣana bhe bhūṣana sarisa sujasu cāru cahu ora ||298||
Hey bhagwan, apni kripa se tumne mujhe acha bana diya. Mere galtiyan bhi ab sajawan lagti hain, aur mere naam ki acchi charcha charo taraf phail gayi hai.
Chaupai 299.1-4
राउरि रीति सुबानि बड़ाई।जगत बिदित निगमागम गाई।।
कूर कुटिल खल कुमति कलंकी।नीच निसील निरीस निसंकी।।
तेउ सुनि सरन सामुहें आए।सकृत प्रनामु किहें अपनाए।।
देखि दोष कबहुँ न उर आने।सुनि गुन साधु समाज बखाने।।
को साहिब सेवकहि नेवाजी।आपु समाज साज सब साजी।।
निज करतूति न समुझिअ सपनें।सेवक सकुच सोचु उर अपनें।।
सो गोसाइँ नहि दूसर कोपी।भुजा उठाइ कहउँ पन रोपी।।
पसु नाचत सुक पाठ प्रबीना।गुन गति नट पाठक आधीना।।
rāuri rīti subāni baṛāī |jagata bidita nigamāgama gāī ||
kūra kuṭila khala kumati kalaṁkī |nīca nisīla nirīsa nisaṁkī ||
teu suni sarana sāmuheṁ āe |sakṛta pranāmu kiheṁ apanāe ||
dekhi doṣa kabahũ na ura āne |suni guna sādhu samāja bakhāne ||
ko sāhiba sevakahi nevājī |āpu samāja sāja saba sājī ||
nija karatūti na samujhia sapaneṁ |sevaka sakuca socu ura apaneṁ ||
so gosāĩ nahi dūsara kopī |bhujā uṭhāi kahaũ pana ropī ||
pasu nācata suka pāṭha prabīnā |guna gati naṭa pāṭhaka ādhīnā ||
Aapka tareeka, aapki meethi baat aur aapki badiyaai poori duniya mein jaani hui hai. Ved aur Shastron mein bhi iski taarif gaayi gayi hai. Jo log zaleem hain, tedhe hain, bure hain, kharab dimaag wale hain, paap se latke hue hain, neech hain, bina gun ke hain, koi sahib nahi unka, aur sharm khatam ho gayi hai unki, un sab ne bhi jab aapka naam suna aur aapke paas shelter lene aaye, toh aapne ek pranaam se hi unko apna bana liya. Unke koi dosh dekh kar aapne kabhi dil mein nahi aaye. Aur kisi ek gun sunte hi aapne sadhuon ki sabha mein uski taarif kar di. Kaun sa aisa aur sahib hai jo apne naukar ko itna pyaar de? Aap khud sab saaman aur intezaam sab uske liye kar dete hain. Aapne apne kiye hue kaam ko sapne mein bhi nahi socha. Lekin naukar ka sharam aur jijhak apne dil mein mehsoos karte hain aur pareshaan hote hain. Aisa mera bhagwan hai, doosra koi aisa gusse wala nahi. Haath utha kar main yeh keh raha hoon, yeh mera vaada hai. Janwar naachta hai aur tota padhna seekh jaata hai. Lekin unka gun aur unka kaushal poori tarah us naach sikhane wale aur ustaad par hi depend karta hai.
Doha 299
यों सुधारि सनमानि जन किए साधु सिरमोर।को कृपाल बिनु पालिहै बिरिदावलि बरजोर।।299।।
yoṁ sudhāri sanamāni jana kie sādhu siramora |ko kṛpāla binu pālihai biridāvali barajora ||299||
Aise apne logon ko theek karke unki izzat karke, wo unhe achhe logon ke sir ki taaj jaisa bana dete hain. Bina dayalu huye kaun apni khud ki sifat ko aise pakad ke rakhega?
परंपरागत मान्यता में भरत-चरित्र का पाठ ‘सेवक-भाव’, ‘विवेक’ और ‘राम-आज्ञा-निष्ठा’ को दृढ़ करता है; गृह-कलह/अधिकार-विवाद शांत होकर ‘लोकहित-धर्म’ की बुद्धि जागती है, तथा राम-वियोगजन्य करुण रस मन को शान्त-वैैराग्य की ओर मोड़ता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में दास्य-स्थापन हेतु ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ या ‘सीयावर रामचंद्र की जय’ का जप-सम्पुट जोड़ा जाता है; विशेषतः ‘राम-रजाइ’ विषयक पंक्तियों के बाद ‘राम’ नाम-स्मरण का सम्पुट प्रचलित है।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.