Prakarana 30

Verse 592 (चौपाई)

राम भरत गुन गनत सप्रीती। निसि दंपतिहि पलक सम बीती।। राज समाज प्रात जुग जागे। न्हाइ न्हाइ सुर पूजन लागे।। गे नहाइ गुर पहीं रघुराई। बंदि चरन बोले रुख पाई।। नाथ भरतु पुरजन महतारी। सोक बिकल बनबास दुखारी।। सहित समाज राउ मिथिलेसू। बहुत दिवस भए सहत कलेसू।। उचित होइ सोइ कीजिअ नाथा। हित सबही कर रौरें हाथा।। अस कहि अति सकुचे रघुराऊ। मुनि पुलके लखि सीलु सुभाऊ।। तुम्ह बिनु राम सकल सुख साजा। नरक सरिस दुहु राज समाजा।।

Ram aur Bharat ne ek doosre ki tareef ki, dono ko bahut pyaar tha. Raat aise guzar gayi jaise palak jhapki ho. Subah hote hi sab jaag gaye. Sabne naha ke bhagwan ki puja shuru kar di. Ram naha ke guru ke paas gaye. Unke paon chhuye aur vinamrta se baat ki. Ram ne kaha, Prabhu, Bharat, sheher ke log aur mata sab bahut dukhi hain. Vanvaas ka dukh sabko sataa raha hai. Mithila ke raja aur unke log bahut din se pareshaan hain. Aap jo sahi samjhein woh kijiye. Sab bhalai aapke haath mein hai. Itna keh ke Ram sharma gaye. Rishi dekh ke roye, itna achha swabhav tha unka. Guru ne kaha, Ram, tumhare bina saari khushiyan dukh deti hain. Raja aur sab log jaise narak mein hain.

Verse 593 (दोहा/सोरठा)

प्रान प्रान के जीव के जिव सुख के सुख राम। तुम्ह तजि तात सोहात गृह जिन्हहि तिन्हहिं बिधि बाम।।290।।

Guru ne kaha, Ram, tum mere praan ho, mere jiya ka jiya ho. Tum hi mere sukh ka sukh ho. Pitaji, tumhe chhod ke ghar soona lagta hai. Jaise kisi ne meri kismat hi ulta kar di ho.

Verse 594 (चौपाई)

सो सुखु करमु धरमु जरि जाऊ। जहँ न राम पद पंकज भाऊ।। जोगु कुजोगु ग्यानु अग्यानू। जहँ नहिं राम पेम परधानू।। तुम्ह बिनु दुखी सुखी तुम्ह तेहीं। तुम्ह जानहु जिय जो जेहि केहीं।। राउर आयसु सिर सबही कें। बिदित कृपालहि गति सब नीकें।। आपु आश्रमहि धारिअ पाऊ। भयउ सनेह सिथिल मुनिराऊ।। करि प्रनाम तब रामु सिधाए। रिषि धरि धीर जनक पहिं आए।। राम बचन गुरु नृपहि सुनाए। सील सनेह सुभायँ सुहाए।। महाराज अब कीजिअ सोई। सब कर धरम सहित हित होई।।

Woh sukh, woh karam, woh dharam sab raakh ho jata hai jahan Ram ke charnon ka pyaar nahi ho. Yog bhi kharab ho jata hai, gyaan bhi agyaan ho jata hai, jahan Ram ka pyaar nahi hota. Tumhare bina main dukhi hoon, tumhare saath khush hoon. Tum jaante ho sabke dil mein kya hai. Aapki baat sabke sir pe hai. Dayalu Ram sabki madad karte hain. Guru ne kaha, yahin ashram mein raho. Itne pyaar mein guru ka mann kamzor ho gaya. Ram ne pranam kiya aur chale gaye. Rishi ne khud ko sambhala aur Janak ke paas gaye. Ram ki baat guru aur raja ko sunayi. Dono bahut khush hue, itna achha swabhav tha. Rishi ne kaha, Maharaj, ab woh karo jo sabke liye sahi ho aur dharam ke hisaab se theek ho.

Verse 595 (दोहा/सोरठा)

राम सपथ सुनि मुनि जनकु सकुचे सभा समेत। सकल बिलोकत भरत मुखु बनइ न उतरु देत।।296।।

Ram ki kasam sun ke rishi aur Janak sharma gaye. Sab log sharma gaye. Sab Bharat ke chehre ko dekh rahe the, lekin woh kuch bol nahi pa rahe the.

Verse 596 (चौपाई)

सभा सकुच बस भरत निहारी। रामबंधु धरि धीरजु भारी।। कुसमउ देखि सनेहु सँभारा। बढ़त बिंधि जिमि घटज निवारा।। सोक कनकलोचन मति छोनी। हरी बिमल गुन गन जगजोनी।। भरत बिबेक बराहँ बिसाला। अनायास उधरी तेहि काला।। करि प्रनामु सब कहँ कर जोरे। रामु राउ गुर साधु निहोरे।। छमब आजु अति अनुचित मोरा। कहउँ बदन मृदु बचन कठोरा।। हियँ सुमिरी सारदा सुहाई। मानस तें मुख पंकज आई।। बिमल बिबेक धरम नय साली। भरत भारती मंजु मराली।।

Bharat dekha ki sab log sharma rahe hain. Woh Rama ke bhai the, toh himmat rakhi. Bura shakun dekh ke bhi apna pyaar sambhala, jaise dhoop badal ko bikher deti hai. Uski aankhon mein dukh chha gaya. Bhagwan Hari ne uski samajh le li, kyunki woh bade achhe hain. Bharat ki bahut badi samajh thi. Usne us waqt bina koi takleef ke use bacha liya. Dono haath jod ke sabko pranam kiya. Rama se, jo unke guru aur malik the, bada pyaar se request ki. Aaj mujhe maaf karo, maine galat kaam kiya hai. Mere muh se baatein kadak lag rahi hain, par dil naram hai. Usne Saraswati ko yaad kiya. Woh dil se muh par aayi. Bharat mein saaf samajh tha, achha kaam karna, aur sahi rasta. Unki jubaan bhi bahut achhi thi.

Verse 597 (दोहा/सोरठा)

निरखि बिबेक बिलोचनन्हि सिथिल सनेहँ समाजु। करि प्रनामु बोले भरतु सुमिरि सीय रघुराजु।।297।।

Bharat ne samajh ki aankhon se sabko dekha. Logon ka pyaar kam ho gaya tha. Sabko pranam kiya aur bola. Sita aur Raghukul ke Raja ko yaad kiya.

Verse 598 (चौपाई)

प्रभु पितु मातु सुह्रद गुर स्वामी। पूज्य परम हित अतंरजामी।। सरल सुसाहिबु सील निधानू। प्रनतपाल सर्बग्य सुजानू।। समरथ सरनागत हितकारी। गुनगाहकु अवगुन अघ हारी।। स्वामि गोसाँइहि सरिस गोसाई। मोहि समान मैं साइँ दोहाई।। प्रभु पितु बचन मोह बस पेली। आयउँ इहाँ समाजु सकेली।। जग भल पोच ऊँच अरु नीचू। अमिअ अमरपद माहुरु मीचू।। राम रजाइ मेट मन माहीं। देखा सुना कतहुँ कोउ नाहीं।। सो मैं सब बिधि कीन्हि ढिठाई। प्रभु मानी सनेह सेवकाई।।

Aap mere malik ho, baap ho, maa ho, dost ho, guru ho. Main aapki puja karta hoon. Aap bade achhe ho, mujhe sahi rasta dikhate ho. Aap seedhe ho, bade achhe ho, achchai ka khazana ho. Neeche logon ki madad karte ho, sab jaante ho. Bahut taakatwali ho, jo log aapki sharan aate hain unki madad karte ho. Achchai dhundhte ho, buraai ko khatam karte ho. Aap malik ho, bhagwan jaise ho. Meri kasam, mera jaisa koi nahi. Mere baap ne mujhe bheja, main yahan aa gaya. Log jud gaye. Duniya mein achha bura, upar neeche sab hai. Amrit hai, amar hone ka chance hai, zeher hai, maut hai. Maine Rama ki marzi ko dil se mita diya. Kuch bhi dekha suna nahi. Isliye maine himmat se kaam kiya. Bhagwan ne samjha ki yeh pyaar hai, sevak ka pyaar.

Verse 599 (दोहा/सोरठा)

कृपाँ भलाई आपनी नाथ कीन्ह भल मोर। दूषन भे भूषन सरिस सुजसु चारु चहु ओर।।298।।

Nath, aapki kripa aur achchai ne mera bhala kiya hai. Mere gunah bhi ab zevar ban gaye hain. Meri achchi naam har taraf fail gayi hai.

Verse 600 (चौपाई)

राउरि रीति सुबानि बड़ाई। जगत बिदित निगमागम गाई।। कूर कुटिल खल कुमति कलंकी। नीच निसील निरीस निसंकी।। तेउ सुनि सरन सामुहें आए। सकृत प्रनामु किहें अपनाए।। देखि दोष कबहुँ न उर आने। सुनि गुन साधु समाज बखाने।। को साहिब सेवकहि नेवाजी। आपु समाज साज सब साजी।। निज करतूति न समुझिअ सपनें। सेवक सकुच सोचु उर अपनें।। सो गोसाइँ नहि दूसर कोपी। भुजा उठाइ कहउँ पन रोपी।। पसु नाचत सुक पाठ प्रबीना। गुन गति नट पाठक आधीना।।

Aapka achcha tareeka aur pyari baatein poori duniya mein famous hain. Ved aur shastra mein bhi likha hai. Bure log, kamine log, jhooth log, badnaam log, neeche wale, sab mil ke aapki sharan aaye hain. Aapne unka pranam accept kiya. Unki galtiyan dekh ke bhi aapne dil mein nahi li. Unki achchai sun ke sabko bataya. Kaun sa malik aisa hai jo apne naukar ko itna izzat deta hai? Aapne khud sab arrangement kiya. Aapka kaam sapne mein bhi samajh nahi aata. Naukar sharmaata hai, dil mein sochta hai. Aisa bhagwan aur koi nahi, jo itna gussa kare. Main haath utha ke kasam khata hoon. Janwar naachta hai, tota bolta hai. Sab kuch aapke control mein hai.

Verse 601 (दोहा/सोरठा)

यों सुधारि सनमानि जन किए साधु सिरमोर। को कृपाल बिनु पालिहै बिरिदावलि बरजोर।।299।।

Ram ne apne naukar ko theek kiya aur uski izzat badhai. Usse sabse bada aadmi bana diya achchhe logon mein. Kaun hai jo daya ke bina apni purani shaan ko sambhaal sakta hai?

Verse 602 (चौपाई)

सोक सनेहँ कि बाल सुभाएँ। आयउँ लाइ रजायसु बाएँ।। तबहुँ कृपाल हेरि निज ओरा। सबहि भाँति भल मानेउ मोरा।। देखेउँ पाय सुमंगल मूला। जानेउँ स्वामि सहज अनुकूला।। बड़ें समाज बिलोकेउँ भागू। बड़ीं चूक साहिब अनुरागू।। कृपा अनुग्रह अंगु अघाई। कीन्हि कृपानिधि सब अधिकाई।। राखा मोर दुलार गोसाईं। अपनें सील सुभायँ भलाईं।। नाथ निपट मैं कीन्हि ढिठाई। स्वामि समाज सकोच बिहाई।। अबिनय बिनय जथारुचि बानी। छमिहि देउ अति आरति जानी।।

Main dukh aur pyaar mein behal ho gaya tha. Mera bacchpanna bhi mujhpar chha gaya tha. Main aaya aur apne malik par bharosa kiya. Phir bhi Ram ne mujhe dekha aur mere saare kaam achchhe maan liye. Maine unke paon dekhe jo saari achchhi baaton ki jad hain. Maine samajh liya ki mera malik apne aap se hi achcha hai. Bade logon ke beech mein maine apna bhagya dekha. Par maine badi galti kar di malik, apne pyaar mein. Ram ka badan kripa aur daya se bhara hua tha. Kripa ke samundar ne mujhe poora sammaan diya. Mere malik ne mujhe apne paas rakha. Apne swabhav, achchhe charitra aur daya ke karan. Prabhu, main bahut badtameezi kar aaya hoon. Maine malik aur bade logon ki izzat nahi rakhi. Meri vinati mein vinay nahi tha, meri baatein apni marzi ki thi. Mujhe maaf karo, bhagwan, mera dukh samajh ke.

Verse 603 (दोहा/सोरठा)

सुह्रद सुजान सुसाहिबहि बहुत कहब बड़ि खोरि। आयसु देइअ देव अब सबइ सुधारी मोरि।।300।।

Main achchhe malik ki bahut tareef karunga, jo samajhdar aur achchha hai. Haan, main is layak nahi hoon. Par bhagwan, mujhe ab ijaazat do ki main sab theek kar sakun.

Verse 604 (चौपाई)

प्रभु पद पदुम पराग दोहाई। सत्य सुकृत सुख सीवँ सुहाई।। सो करि कहउँ हिए अपने की। रुचि जागत सोवत सपने की।। सहज सनेहँ स्वामि सेवकाई। स्वारथ छल फल चारि बिहाई।। अग्या सम न सुसाहिब सेवा। सो प्रसादु जन पावै देवा।। अस कहि प्रेम बिबस भए भारी। पुलक सरीर बिलोचन बारी।। प्रभु पद कमल गहे अकुलाई। समउ सनेहु न सो कहि जाई।। कृपासिंधु सनमानि सुबानी। बैठाए समीप गहि पानी।। भरत बिनय सुनि देखि सुभाऊ। सिथिल सनेहँ सभा रघुराऊ।।

Main Ram ke paon ke kamal ki khusbu ki saugandh leta hoon. Satya, achche karam, khushi aur Ved ki bhi saugandh. Jo mere dil mein hai, main wahi bol raha hoon. Yeh ichcha sote jaagti rehti hai, sapne mein bhi. Malik aur naukar ka pyaar apne aap mein hota hai. Apna fayda, dhoka aur badle ki umein chhod deta hai. Achchhe malik ki seva jaisi koi seva nahi. Yeh bhagwan ka vardaan hai jo naukar ko milta hai. Aisa bolte hue Bharat badh gaya pyaar mein. Uska badan kaanpne laga, aankhon mein aansu aa gaye. Usne Ram ke paon pakad liye bina kisi jhijhak ke. Itna pyaar tha ki bayaan nahi ho sakta. Kripa ke samundar ne uski izzat ki achchhi baatein ki. Usse paas bithaya aur haath pakad liya. Bharat ki vinati sunke aur uska swabhav dekhke, Ram bhi sabke beech mein bhavuk ho gaya.

Verse 605 (चौपाई)

सहित समाज तुम्हार हमारा। घर बन गुर प्रसाद रखवारा।। मातु पिता गुर स्वामि निदेसू। सकल धरम धरनीधर सेसू।। सो तुम्ह करहु करावहु मोहू। तात तरनिकुल पालक होहू।। साधक एक सकल सिधि देनी। कीरति सुगति भूतिमय बेनी।। सो बिचारि सहि संकटु भारी। करहु प्रजा परिवारु सुखारी।। बाँटी बिपति सबहिं मोहि भाई। तुम्हहि अवधि भरि बड़ि कठिनाई।। जानि तुम्हहि मृदु कहउँ कठोरा। कुसमयँ तात न अनुचित मोरा।। होहिं कुठायँ सुबंधु सुहाए। ओड़िअहिं हाथ असनिहु के घाए।।

Hamare saare rishtedaar, tumhara parivar aur mera parivar, sab milkar is ghar ki raksha karenge. Jungle ki bhi, aur guru ki kripa ki bhi. Maa, baap, guru aur malik ne mujhe aadesh diya hai. Saara dharam us bhagwan par hai jo dharti ko dhaan ke rakhta hai. Jo tum karo aur mujhse karao, woh theek hai. Pitaji, tum suryavansh ke rakshak bano. Tum ek aise siddh ho jo sab kuchh de sakte ho. Tumhari kirti khushi aur samriddhi se bhari hai. Isliye soch samajh ke is bade sankat ko saho. Logon ko aur parivar ko khush rakho. Maine is musibat ko sabko bataya hai, mere bhai. Par tumhare liye ab tak bahut taklif hui hai. Main jaanta hoon tum naram dil ho, isliye sakht baatein kar raha hoon. Aise bure waqt mein pitaji, meri baatein galat nahi hain. Achchhe rishtedaar bhi kabhi-kabhi kathor ho jaate hain. Apne hi logon ke haath uth jaate hain.

Verse 606 (दोहा/सोरठा)

सेवक कर पद नयन से मुख सो साहिबु होइ। तुलसी प्रीति कि रीति सुनि सुकबि सराहहिं सोइ।।306।।

Sevak ke haath sahab ke paanon mein hote hain, aur aankhein sahab ke chehre par. Aise hi woh sachcha sevak ban jaata hai. Tulsidas kehte hain, aisi pyaar ki baat sun ke bade kavi log us bhakti ki tareef karte hain.

Verse 607 (चौपाई)

सभा सकल सुनि रघुबर बानी। प्रेम पयोधि अमिअ जनु सानी।। सिथिल समाज सनेह समाधी। देखि दसा चुप सारद साधी।। भरतहि भयउ परम संतोषू। सनमुख स्वामि बिमुख दुख दोषू।। मुख प्रसन्न मन मिटा बिषादू। भा जनु गूँगेहि गिरा प्रसादू।। कीन्ह सप्रेम प्रनामु बहोरी। बोले पानि पंकरुह जोरी।। नाथ भयउ सुखु साथ गए को। लहेउँ लाहु जग जनमु भए को।। अब कृपाल जस आयसु होई। करौं सीस धरि सादर सोई।। सो अवलंब देव मोहि देई। अवधि पारु पावौं जेहि सेई।।

Jab poori sabha ne Raghubar ki baat suni, to aisa laga jaise pyaar ke samundar mein amrit mil gaya ho. Saari sabha pyaar mein doob gayi, sab chup ho gaye. Bharat ko bahut santosh hua. Sahib ke saamne khade ho ke, woh dukh aur dosh se azaad ho gaya. Uska chehra khush lag raha tha, dil ka dukh mit gaya tha. Aisa laga jaise goongi zubaan par bhi bhagwan ki kripa aa gayi ho. Usne pyaar se pranaam kiya, haath jod ke bola. Nath, mera sukh aapke saath chala gaya hai. Is janam mein maine kya paya? Ab aap jo hukum dena, main sar pe lekar manaaonga. Bhagwan, woh sahare mujhe dena jisse main is duniya ke samundar se paar kar sakun.

Verse 608 (दोहा/सोरठा)

देव देव अभिषेक हित गुर अनुसासनु पाइ। आनेउँ सब तीरथ सलिलु तेहि कहँ काह रजाइ।।307।।

Devon ke Dev, aapka rajyabhishek karne ke liye maine Guru ka aadesh liya hai. Main sab teerthon se paani laaya hoon. Aap bataiye, iska aap kya kehte hain?

Verse 609 (चौपाई)

एकु मनोरथु बड़ मन माहीं। सभयँ सकोच जात कहि नाहीं।। कहहु तात प्रभु आयसु पाई। बोले बानि सनेह सुहाई।। चित्रकूट सुचि थल तीरथ बन। खग मृग सर सरि निर्झर गिरिगन।। प्रभु पद अंकित अवनि बिसेषी। आयसु होइ त आवौं देखी।। अवसि अत्रि आयसु सिर धरहू। तात बिगतभय कानन चरहू।। मुनि प्रसाद बनु मंगल दाता। पावन परम सुहावन भ्राता।। रिषिनायकु जहँ आयसु देहीं। राखेहु तीरथ जलु थल तेहीं।। सुनि प्रभु बचन भरत सुख पावा। मुनि पद कमल मुदित सिरु नावा।।

Mere dil mein ek baat hai jo maine sabke saamane nahi kahi. Pitaji, aap hukum dijiye. Woh pyaar se bola. Chitrakoot ek pavitra sthan hai, jahan pakshi, hiran, jheel, nadi, paani girne ki jagah aur pahad hain. Wahan bhagwan ke paanv ke nishan hain. Agar aap ijazat den to main wahan jaake dekhun. Wahan Rishi Atri rehte hain, unka aadesh sar pe rakhna. Pitaji, wahan dar ke bina van mein ghoomna. Rishi ki kripa se van mangal deta hai, woh pavitra hai aur sundar hai bhai. Jahan Rishiyon ke Swami ijazat den, wahan teerth sthit rakhna. Bhagwan ki baat sun ke Bharat ko khushi hui, Rishi ke charanon mein sar jhuka ke pranaam kiya.

Verse 610 (दोहा/सोरठा)

भरत राम संबादु सुनि सकल सुमंगल मूल। सुर स्वारथी सराहि कुल बरषत सुरतरु फूल।।308।।

Bharat aur Ram ki baat sun ke, jo sab achhi cheezon ki jar hai, devta dono ki tareef karne lage. Aasmaan se phool barasne lage.

Verse 611 (चौपाई)

धन्य भरत जय राम गोसाईं। कहत देव हरषत बरिआई।। मुनि मिथिलेस सभाँ सब काहू। भरत बचन सुनि भयउ उछाहू।। भरत राम गुन ग्राम सनेहू। पुलकि प्रसंसत राउ बिदेहू।। सेवक स्वामि सुभाउ सुहावन। नेमु पेमु अति पावन पावन।। मति अनुसार सराहन लागे। सचिव सभासद सब अनुरागे।। सुनि सुनि राम भरत संबादू। दुहु समाज हियँ हरषु बिषादू।। राम मातु दुखु सुखु सम जानी। कहि गुन राम प्रबोधीं रानी।। एक कहहिं रघुबीर बड़ाई। एक सराहत भरत भलाई।।

Deva ne pukara, dhany hai Bharat, jai ho Ram ki. Sab khush ho gaye. Mithila ke raja aur rishiyon ki sabha mein, Bharat ki baat sun ke sab bahut khush hue. Bharat aur Ram mein bada pyar tha. Videha ke raja ne unki tareef ki, uska badan khushi se kaanp gaya. Sevak aur malik ka rishta bahut achha tha. Unka dharam aur pyar dono bilkul saaf tha. Mantri aur sabha ke log apni samajh ke hisaab se unki tareef karne lage, sab pyar mein doob gaye. Ram aur Bharat ki baatein sun sun ke dono taraf ke logon ke dil mein khushi aur dukh dono aaya. Ram ki maa ne apne dukh aur sukh ko ek samajha. Rani ne Ram ke gun bataye aur unhe samjhaya. Kuch log Ram ki badi tareef kar rahe the, kuch Bharat ki bhalai ki baat kar rahe the.