Adhyaya 166: The Greatness of the Sacred Pond Called Asikuṇḍa
Asikuṇḍa-tīrtha-māhātmya
Tīrtha-māhātmya (Sacred Geography and Ritual Merit)
పృథివీ వరాహుని ‘అసికుణ్డ’ అనే తీర్థ మహాత్మ్యాన్ని వివరించమని అడుగుతుంది. వరాహుడు రాజవృత్తాంతం చెబుతాడు—ధర్మాత్ముడైన సుమతి రాజు పూర్వం తీర్థయాత్ర చేసి స్వర్గానికి వెళ్లాడు; తరువాత కుమారుడు విమతీ రాజ్యాన్ని పాలించాడు. నారదుడు వచ్చి సత్కారాన్ని స్వీకరించి, కుమారుడు తండ్రి ఋణాన్ని తీర్చాలి (ఆనృణ్య) అని గూఢంగా సూచించి అంతర్ధానమవుతాడు. మంత్రులు తండ్రి మరణం, అతని తీర్థయాత్ర వివరించగా విమతీ నాలుగు నెలలు మథురా యాత్రకు బయలుదేరుతాడు. విమతీ హింసాభావానికి భయపడి మథురా తీర్థాలు వరాహుడు ఉన్న కల్పగ్రామంలో శరణు పొంది స్తుతించి రక్షణ కోరుతాయి. వరాహుడు విమతీ అహంకారాన్ని అణచి, దివ్య ఖడ్గాగ్రంతో భూమిని ఎత్తి ఒక మహాకుణ్డాన్ని సృష్టిస్తాడు—అందుకే ‘అసికుణ్డ’ అనే పేరు. తరువాత శుభ తిథులు, స్నానవిధి, స్నానానంతరం నాలుగు స్వర్ణరూపాల మోక్షదాయక దర్శనం చెప్పి, తీర్థాచరణం భూలోక ధర్మవ్యవస్థను పునఃస్థాపించేదిగా ప్రతిపాదిస్తాడు।
Key Concepts
In this adhyaya
People
What happens
- How it opens
Pṛthivī questions Varāha about a particular tīrtha named Asikuṇḍa and its distinctive power within the Mathurā sacred network, framing the inquiry as concern for the ordered functioning of terrestrial sacred geography.
- Stories within
King Sumati’s dhārmika rule and Svarga attainment through tīrtha-yātrā; King Vimatī’s succession, Nārada’s cryptic counsel on ānṛṇya, and the ministers’ explanation prompting pilgrimage; The Mathurā tīrthas personified as vulnerable agents seeking refuge at Kalpagrāma; Varāha’s sword-tip creation of Asikuṇḍa and the establishment of regulated sacred access
- The turning point
Varāha recounts the royal episode of King Sumati’s ascent to Svarga after tīrtha-yātrā and the succession of his son Vimatī; Nārada’s visit to Vimatī introduces the doctrine of ānṛṇya (a son’s duty to remove the father’s indebtedness), which redirects Vimatī toward a four-month Mathurā observance even as his violent disposition alarms the Mathurā tīrthas.
- How it ends
The frightened tīrthas seek refuge at Kalpagrāma where Varāha abides; Varāha confronts Vimatī, breaks his arrogance, and, using the tip of a divine sword, lifts and reshapes earth to form a great pond, establishing the sword-born kuṇḍa as Asikuṇḍa and restoring safe ritual order to the landscape.
Tirthas
Mathurā; Kalpagrāma; western direction (paścimā diś) associated with Varāha’s abiding; the Mathurā tīrtha network (māthurāṇāṃ tīrthānām).
Shlokas in Adhyaya 166
Verse 1
धरण्युवाच ॥ श्रुतानि तु महादेव तीर्थानि विविधानि तु ॥ असिकुण्डेति संज्ञेयं तन्मे त्वं कथय प्रभो
ధరణి పలికింది—ఓ మహాదేవా, నేను అనేక తీర్థాల గురించి విన్నాను. ‘అసికుణ్డ’ అనే పేరుతో ప్రసిద్ధమైన దానిని నాకు వివరించండి, ప్రభూ.
Verse 2
श्रीवराह उवाच ॥ सुमतिर्नाम राजासीद्धार्मिको लोकविश्रुतः ॥ तीर्थयात्रानिमित्तेन स्वर्गलोकं गतः पुरा ॥
శ్రీ వరాహుడు పలికాడు—పూర్వం సుమతి అనే రాజు ఉండేవాడు; అతడు ధార్మికుడు, ప్రజల్లో ప్రసిద్ధుడు. తీర్థయాత్ర కారణంగా అతడు స్వర్గలోకానికి వెళ్లాడు.
Verse 3
गते स्वर्गं तु नृपतौ पुत्रो राज्यं चकार ह ॥ विमतिर्नाम नाम्ना च राज्ये पैतामहे स्थितः ॥
రాజు స్వర్గానికి వెళ్లిన తరువాత అతని కుమారుడు రాజ్యాన్ని స్వీకరించాడు. అతని పేరు విమతి; పితృపారంపర్య రాజధర్మంలో అతడు స్థిరంగా నిలిచాడు.
Verse 4
राज्यं च कुर्वतस्तस्य आगतो नारदस्तदा ॥ विष्टरं पाद्यमर्घ्यं च तस्मै दत्तं यथोचितम् ॥
అతడు రాజ్యాన్ని పాలిస్తున్న సమయంలో నారదుడు అక్కడికి వచ్చాడు. ఆయనకు యథోచితంగా ఆసనం, పాద్యం, అర్ఘ్యం సమర్పించారు.
Verse 5
प्रतिगृह्य च तत्सर्वं तमुवाच स नारदः ॥ पितुर्ह्यनृणतां गत्वा स पुत्रो धर्मभाग्भवेत् ॥
అన్నిటిని స్వీకరించిన నారదుడు అతనితో ఇలా అన్నాడు— ‘తండ్రి పట్ల ఋణముక్తి పొందిన తరువాతనే కుమారుడు ధర్మంలో భాగస్వామి అవుతాడు.’
Verse 6
इत्युक्त्वा नारदस्तत्र तत्रैवान्तरधीयत ॥ नारदे तु गते राजा पप्रच्छ स्वात्ममन्त्रिणः ॥
ఇలా చెప్పి నారదుడు అక్కడికక్కడే అంతర్ధానమయ్యాడు. నారదుడు వెళ్లిన తరువాత రాజు తన మంత్రులను ప్రశ్నించాడు.
Verse 7
तदा किमुक्तमृषिणा नारदेन पितुः कृते ॥ आनृण्यमिति यद्वाक्यं मया बुद्धं न किञ्चन ॥
‘అప్పుడు ఋషి నారదుడు నా తండ్రి విషయమై ఏమన్నాడు? “ఆనృణ్యం” అంటే ఋణముక్తి అనే మాటను నేను ఏమాత్రం గ్రహించలేకపోయాను.’
Verse 8
मन्त्रिणश्च ततो ज्ञात्वा पितुर्मरणमेव च ॥ तीर्थयात्रानिमित्तं च तस्मै राज्ञे न्यवेदयन् ॥
అప్పుడు మంత్రులు తండ్రి మరణవార్తను, అలాగే తీర్థయాత్ర కారణాన్ని తెలిసికొని రాజుకు నివేదించారు।
Verse 9
अतएवोक्तमानृण्यं नारदेन पितुस्तव ॥ श्रुत्वा वाक्यं तदा राजा तीर्थयात्रां चकार ह ॥
అందుకే నారదుడు నీ తండ్రి విషయమై ‘ఆనృణ్యము’ అని చెప్పాడు. ఆ మాట విని రాజు అప్పుడు తీర్థయాత్ర చేశాడు।
Verse 10
सर्वाणि तत्र तीर्थानि तिष्ठन्ति विविधानि च ॥ आगते तु नृपे तत्र तीर्थान्यूचुः परस्परम् ॥
అక్కడ అన్ని రకాల తీర్థాలు నిలిచి ఉన్నాయి. రాజు అక్కడికి రాగానే తీర్థాలు పరస్పరం మాట్లాడుకున్నాయి.
Verse 11
युद्धं विमतिना सार्द्धं स्वयं कर्त्तुं न शक्नुमः ॥ कल्पग्रामं तु गच्छामो वराहो यत्र तिष्ठति ॥
మేము స్వయంగా విమతితో యుద్ధం చేయలేము. కాబట్టి వరాహుడు నివసించే కల్పగ్రామానికి వెళ్దాం.
Verse 12
यावन्निरीक्षयाम्यग्रं तावत्तिष्ठन्ति सन्निधौ ॥ तीर्थान्यूचुः ॥ जय विष्णो जयाचिन्त्य जय देव जयाच्युत ।
నేను ఆ అగ్ర (పరమ) స్వరూపాన్ని దర్శిస్తున్నంతవరకు ఇవి సమీపంలో నిలిచివుంటాయి. తీర్థాలు పలికాయి— జయ విష్ణో, జయ అచింత్య, జయ దేవ, జయ అచ్యుత।
Verse 13
जय विश्वेश कर्त्तेश जय देव नमोऽस्तु ते ॥ श्रीवराह उवाच ॥ तीर्थैः स्तुतोऽहं वसुधे वचनं चेदमब्रुवम् ।
జయ విశ్వేశ్వరా, కర్త్తేశ్వరా; జయ దేవా, నీకు నమస్కారం. శ్రీవరాహుడు పలికెను—హే వసుధా, తీర్థములచే స్తుతింపబడి నేను ఈ వచనములు పలికితిని.
Verse 14
वरं वृणुत भद्रं वो यद्वो मनसि वर्त्तते ॥ तीर्थान्यूचुः ॥ वराह यदि देवेश अभयं दातुमर्हसि ।
వరము కోరుకొనుడి—మీకు మంగళం కలుగుగాక—మీ మనస్సులో ఉన్నదేదైనా. తీర్థములు పలికెను—హే వరాహా, హే దేవేశా, మీరు అభయం (రక్షణ) దానమిచ్చుటకు యోగ్యమని భావిస్తే…।
Verse 15
सुपापिना विमतिना कृतस्त्रासः सुदारुणः ॥ तं नियच्छस्व पापिष्ठं यदि पश्यसि नः सुखम् ।
ఒక మహాపాపి, వికృతబుద్ధి గలవాడు అత్యంత భయంకరమైన భీతిని కలిగించాడు. మా సుఖాన్ని చూడదలచితే ఆ పరమపాపిని నియంత్రించండి.
Verse 16
श्रीवराह उवाच ॥ हिताय सर्वतीर्थानां हनिष्यामि महारिपुम् ॥ तत्र तीर्थनियोगेन आगतो मथुरां पुरीम् ।
శ్రీవరాహుడు పలికెను—సర్వ తీర్థముల హితార్థం నేను ఆ మహాశత్రువును సంహరించెదను. అప్పుడు తీర్థముల నియోగముచే నేను మథురా నగరికి వచ్చితిని.
Verse 17
तत्रागते तु वसुधे युद्धं कृत्वा तु तेन वै ॥ तदासिना तु दिव्येन स राजा बलदर्पितः ॥ सूदितो हि मया देवि अस्यग्रं निहितं भुवि ।
హే వసుధా, అక్కడికి వచ్చి నేను అతనితో యుద్ధం చేసితిని. బలగర్వంతో మదించిన ఆ రాజు ఆ దివ్య ఖడ్గముతో నా చేత సంహరింపబడెను. హే దేవీ, అతని అగ్రభాగము (శిరస్సు) భూమిపై నిలిపబడెను.
Verse 18
तत्राश्चर्यं प्रवक्ष्यामि मनःकर्णसुखावहम् ॥ पश्यन्ति मनुजाः सिद्धाः सर्वपापविवर्जिताः ।
అక్కడ నేను మనసుకూ చెవికీ ఆనందం కలిగించే ఒక ఆశ్చర్యాన్ని వివరిస్తాను. సమస్త పాపరహితులైన సిద్ధ పురుషులు (మనుష్యులు) దాని ఫలితాన్ని దర్శిస్తారు.
Verse 19
द्वादश्यां च चतुर्दश्यां श्रद्धधानाः जितेन्द्रियाः ॥ फलानि तस्य पश्यन्ति लभन्ते न सुनिश्चिताः ।
ద్వాదశి మరియు చతుర్దశి రోజుల్లో శ్రద్ధగలవారు, ఇంద్రియనిగ్రహం కలవారు దాని ఫలాలను దర్శిస్తారు; వారు అవి నిశ్చయంగా పొందుతారు.
Verse 20
तस्मिन्काले ह्यहं देवि मथुरायां समागतः ॥ तत्र तिष्ठाम्यहं भद्रे पश्चिमां दिशमाश्रितः ।
ఆ సమయంలో, ఓ దేవీ, నేను మథురాకు వచ్చాను. ఓ భద్రే, అక్కడ నేను పశ్చిమ దిశను ఆశ్రయించి నివసిస్తున్నాను.
Verse 21
तत्र कृत्वा च हैरण्याः मूर्त्तयश्च चतुर्विधाः ॥ तीर्थे वराहसंज्ञे तु मथुरायां व्यवस्थिताः ।
అక్కడ నాలుగు విధాలైన స్వర్ణమయ మూర్తులను నిర్మించి, మథురాలో ‘వరాహ’ అనే తీర్థంలో స్థాపించారు.
Verse 22
सुदृढाः सुदृशः सुभ्रू यः पश्यति स मुच्यते ॥ एका वराहसंज्ञा च तथा नारायणस्य च ॥
ఓ సుభ్రూ, ఈ దృఢమైన, శుభదర్శన మూర్తులను ఎవడు దర్శిస్తాడో అతడు విముక్తి పొందుతాడు. ఒకటి ‘వరాహ’ అని, మరొకటి ‘నారాయణ’దిగా ఉంది.
Verse 23
वामनस्य तृतीया वै चतुर्थी राघवस्य च ॥ एताश्चतस्रो यः पश्येत्स्नात्वा कुण्डेऽसिसंज्ञिते ॥
మూడవది వామనునిదే, నాలుగవది రాఘవునిదే. ‘అసి’ అని పిలువబడే కుండలో స్నానం చేసి ఈ నాలుగు (రూపాలను) దర్శించువాడు…
Verse 24
चतुःसागरपर्यन्ता क्रान्ता तेन धरा ध्रुवम् ॥ तीर्थानां माठुराणां च सर्वेषां फलमश्नुते ॥
ఆ కర్మచేత నిశ్చయంగా నాలుగు సముద్రాలతో పరిమితమైన భూమి అంతటా సంచరించిన ఫలం కలుగుతుంది; మథురాలోని సమస్త తీర్థాల ఫలమును పొందుతాడు.
Verse 25
तत्र सर्वेषु तीर्थेषु असिकुण्डं महत्तरम् ॥ या संख्या कथिता पूर्वं तीर्थानां दक्षिणोत्तरे ॥
ఆ అన్ని తీర్థాలలో అసికుండమే అత్యంత మహత్తరమైనది. దక్షిణ-ఉత్తర దిశల తీర్థాల సంఖ్యగా ముందుగా చెప్పబడినది…
Verse 26
असिकुण्डं समारभ्य तीर्थानुक्रमणिका वरा ॥ सुप्तोत्थितोऽपि द्वादश्यामसिकुण्डाप्लुतो नरः ॥
అసికుండం నుండి ప్రారంభమయ్యే ఈ తీర్థాల ఉత్తమ అనుక్రమణిక. నిద్రలేచిన వెంటనే అయినా ద్వాదశినాడు అసికుండంలో మునిగి స్నానం చేసిన మనిషి…
Verse 27
गतानि तत्र तीर्थानि कल्पग्रामं वसुन्धरे ॥ तत्र वाराहरूपेण स्थितोऽहं च यदृच्छया ॥
ఓ వసుంధరా, అక్కడి తీర్థాలు కల్పగ్రామానికి వెళ్లిపోయాయి. మరియు అక్కడ నేను కూడా యాదృచ్ఛికంగా వరాహరూపంలో నిలిచియున్నాను.
Verse 28
विमतेर्बुद्धिरुत्पन्ना गच्छामो मथुरां पुरीम् ॥ चतुरो वार्षिकान्मासान्मथुरायां वसामहे ॥
విమతికి సంకల్పం కలిగింది— “మథురా నగరానికి వెళ్లుదాం; వర్షాకాలపు నాలుగు నెలలు మథురాలో నివసిద్దాం।”
Verse 29
असेरग्रेण तूद्धृत्य मृत्तिकां वरवर्णिनि ॥ तत्र कुण्डं महद्दिव्यं देवर्षिविधिनिर्मितम् ॥ असिकुण्डेति संज्ञा च प्राप्ता तेन वसुन्धरे ॥
హే సువర్ణినీ! ఖడ్గాగ్రంతో మట్టిని ఎత్తి, అక్కడ దేవర్షుల విధి ప్రకారం మహత్తరమైన దివ్య కుండం నిర్మించబడింది; అందువల్ల, హే వసుంధరా, దానికి ‘అసికుండ’ అనే నామం లభించింది।
Verse 30
मूर्त्तीः पश्यति यस्तास्तु ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ नास्तीह पुनरावृत्तिर्भवेत्कालविपर्यये ॥
ఆ మూర్తులను దర్శించువాడు బ్రహ్మస్థితి (బ్రహ్మభూయ) పొందుటకు యోగ్యుడగును; ఇక్కడ కాలవిపర్యయం జరిగినా పునరావృత్తి (పునర్జన్మ) లేదు।
Inside Adhyaya 166
Tirtha focus
- Pilgrimage MeritBathing and disciplined observance at Asikuṇḍa on prescribed lunar days yields extraordinary merit culminating in darśana of four golden divine forms; the tīrtha also functions as a corrective to adharmic force by reasserting protected access and sanctity across the Mathurā tīrtha-field.
Ritual instructions
- Primary RitualAsikuṇḍa-snāna with tithi-observance and darśana-oriented devotion (within a broader Mathurā cāturmāsya-style stay).
- BenefitPurification and merit culminating in auspicious vision of the four golden forms; restoration of dharmic balance through ānṛṇya-oriented pilgrimage; protection and harmonization of the sacred landscape by aligning royal/individual power with tīrtha sanctity.
The narrative frame
- Dialogue ToneDidactic tīrtha-māhātmya with moral admonition: protective, corrective, and landscape-centered (Pṛthivī stewardship).
Closing phalashruti
Auspicious tithis (notably dvādaśī and caturdaśī) are specified; after bathing, disciplined devotees gain salvific darśana of four golden forms (Varāha, Nārāyaṇa, Vāmana, Rāghava), presenting the tīrtha’s fruit as purification, protection, and dharmic re-stabilization of Pṛthivī’s realm.
The emotional journey
- Dominant RasaŚānta (with Vīra and Raudra as corrective subtones)
- Emotional ProgressionInquiry and reverence → moral unease and latent threat (Vimatī’s violence) → fear and supplication (tīrthas seeking refuge) → decisive divine intervention and humbling of arrogance → calm re-ordering of the sacred terrain and promise of liberative darśana.
Planning a pilgrimage
- Visit FeasibilityFeasible as a Mathurā-region tīrtha itinerary; Asikuṇḍa is best approached through a broader Mathurā sacred-circuit plan (multiple kuṇḍas/ghāṭas), with local guidance to identify the traditionally associated pond-site and its ritual protocol.
- Best SeasonKārttika and the cooler months (roughly October–March) for extended walking and bathing observances; align with dvādaśī/caturdaśī tithis for the chapter’s highlighted fruits.
- Modern Location NameMathura–Vrindavan region, Uttar Pradesh (India); Kalpagrāma is to be sought via local traditional identification within the wider Braj sacred geography.
- Related FestivalKārttika snāna season; Vaiṣṇava dvādaśī observances (e.g., prominent dvādaśī fast days) and local Braj tīrtha-bathing traditions.
Frequently Asked Questions
The narrative frames tīrtha-yātrā and ritual action as a means of restoring dharmic balance: Vimatī is urged toward ānṛṇya (removal of obligations, especially toward the father/ancestors) and is checked when his power threatens sacred sites. Varāha’s intervention models protection of tīrthas as protection of Pṛthivī’s ordered landscape.
The text highlights dvādaśī and caturdaśī as key lunar days on which disciplined devotees (śraddadhānāḥ, jitendriyāḥ) may perceive the tīrtha’s fruits. It also mentions a four-month residence in Mathurā (caturvārṣikān māsān), indicating an extended observance period rather than a single-day rite.
Pṛthivī’s inquiry and Varāha’s response position sacred waters and tīrthas as stabilizing features of the terrestrial realm. The tīrthas themselves act as vulnerable agents seeking protection, and Varāha’s creation of a kuṇḍa by lifting earth (mṛttikā) symbolically reconfigures the landscape to re-establish safety, order, and regulated ritual access.
The chapter references King Sumati (a dhārmika ruler), his son King Vimatī, the sage Nārada as a moral catalyst, and Varāha as the protector figure. It also alludes to devarṣi-mediated establishment (devarṣi-vidhi-nirmita) and to four revered forms (Varāha, Nārāyaṇa, Vāmana, Rāghava) installed in the Mathurā tīrtha context.
Ask anything about Adhyaya 166 of the Varaha Purana
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.
