Adhyaya 166: The Greatness of the Sacred Pond Called Asikuṇḍa
Asikuṇḍa-tīrtha-māhātmya
Tīrtha-māhātmya (Sacred Geography and Ritual Merit)
পৃথিৱীয়ে বৰাহক অসিকুণ্ড নামৰ তীৰ্থৰ মাহাত্ম্য বুজাবলৈ অনুৰোধ কৰে। বৰাহে ৰাজকথা কয়: ধৰ্মপৰায়ণ ৰজা সুমতিয়ে আগতে তীৰ্থযাত্ৰা কৰি স্বৰ্গলৈ গ’ল, তাৰ পিছত পুত্ৰ বিমতীয়ে ৰাজ্য শাসন কৰে। নাৰদে আহি সন্মান গ্ৰহণ কৰি সংকেতময়ভাৱে কয় যে পুত্ৰই পিতৃৰ ঋণমুক্তি (আনৃণ্য) সাধন কৰিব লাগে। নাৰদ অদৃশ্য হোৱাৰ পাছত মন্ত্ৰীসকলে পিতৃৰ মৃত্যু আৰু তীৰ্থযাত্ৰাৰ কথা ক’লে, বিমতীয়ে চাৰি মাহ মথুৰালৈ তীৰ্থযাত্ৰা কৰিবলৈ ওলাই যায়। বিমতীৰ হিংস্ৰ স্বভাৱত ভয় পাই মথুৰাৰ তীৰ্থসমূহে বৰাহ থকা কল্পগ্ৰামত আশ্ৰয় লয়, স্তৱ কৰি ৰক্ষা বিচাৰে। বৰাহে বিমতীৰ অহংকাৰ দমন কৰি দিৱ্য তৰোৱালৰ আগত মাটি উঠাই এক মহান কুণ্ড সৃষ্টি কৰে—সেইবাবে নাম হয় অসিকুণ্ড। তাৰ পাছত শুভ তিথি, স্নানান্তে চাৰিটা সুৱৰ্ণ ৰূপৰ দৰ্শন আৰু তীৰ্থাচৰণে পৃথিৱীত ধৰ্ম-শৃঙ্খলা পুনঃস্থাপনৰ ফল বৰ্ণিত হয়।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 166
Verse 1
धरण्युवाच ॥ श्रुतानि तु महादेव तीर्थानि विविधानि तु ॥ असिकुण्डेति संज्ञेयं तन्मे त्वं कथय प्रभो
ধৰণীয়ে ক’লে: ‘হে মহাদেৱ, মই বিভিন্ন তীৰ্থৰ কথা শুনিছোঁ। হে প্ৰভু, “অসিকুণ্ড” নামে জনাজাত সেই তীৰ্থৰ বিষয়ে মোক কৃপা কৰি কওক।’
Verse 2
श्रीवराह उवाच ॥ सुमतिर्नाम राजासीद्धार्मिको लोकविश्रुतः ॥ तीर्थयात्रानिमित्तेन स्वर्गलोकं गतः पुरा ॥
শ্ৰী বৰাহে ক’লে: পূৰ্বতে সুমতি নামৰ এজন ৰজা আছিল, ধৰ্মপৰায়ণ আৰু লোকমাজত খ্যাত। তীৰ্থযাত্ৰাৰ উপলক্ষে তেওঁ আগতে স্বৰ্গলোকলৈ গ’ল।
Verse 3
गते स्वर्गं तु नृपतौ पुत्रो राज्यं चकार ह ॥ विमतिर्नाम नाम्ना च राज्ये पैतामहे स्थितः ॥
ৰজা স্বৰ্গলৈ গ’লে পাছত তেওঁৰ পুত্ৰে ৰাজ্য শাসন কৰিলে। তেওঁৰ নাম আছিল বিমতি, আৰু তেওঁ পিতৃ-পুৰুষৰ ৰাজধাৰাত স্থিৰ হৈ থাকিল।
Verse 4
राज्यं च कुर्वतस्तस्य आगतो नारदस्तदा ॥ विष्टरं पाद्यमर्घ्यं च तस्मै दत्तं यथोचितम् ॥
তেওঁ ৰাজ্য শাসন কৰি থাকোঁতেই তেতিয়া নাৰদ মুনি আহি উপস্থিত হ’ল। নিয়মমতে তেওঁক আসন, পাদ্য (পা ধোৱাৰ জল) আৰু অৰ্ঘ্য সন্মান-অৰ্পণ দিয়া হ’ল।
Verse 5
प्रतिगृह्य च तत्सर्वं तमुवाच स नारदः ॥ पितुर्ह्यनृणतां गत्वा स पुत्रो धर्मभाग्भवेत् ॥
সেই সকলো গ্ৰহণ কৰি নাৰদে তেওঁক ক’লে: ‘পিতৃৰ প্ৰতি ঋণমুক্তি লাভ নকৰালৈকে পুত্ৰ ধৰ্মৰ যথাৰ্থ অংশীদাৰ নহয়।’
Verse 6
इत्युक्त्वा नारदस्तत्र तत्रैवान्तरधीयत ॥ नारदे तु गते राजा पप्रच्छ स्वात्ममन्त्रिणः ॥
এই কথা কৈ নাৰদ তাতেই অন্তৰ্ধান হ’ল। নাৰদ গ’লত ৰজাই নিজৰ মন্ত্ৰীসকলক সুধিলে।
Verse 7
तदा किमुक्तमृषिणा नारदेन पितुः कृते ॥ आनृण्यमिति यद्वाक्यं मया बुद्धं न किञ्चन ॥
তেতিয়া মই ক’লোঁ— ‘মোৰ পিতাৰ বিষয়ে ঋষি নাৰদে কি কৈছিল? “আনৃণ্য” (ঋণ/কৰ্তব্যৰ বন্ধনৰ পৰা মুক্তি) বুলিয়া যি বাক্য, তাৰ অৰ্থ মই একো বুজি নাপালোঁ।’
Verse 8
मन्त्रिणश्च ततो ज्ञात्वा पितुर्मरणमेव च ॥ तीर्थयात्रानिमित्तं च तस्मै राज्ञे न्यवेदयन् ॥
তাৰ পাছত মন্ত্ৰীসকলে পিতাৰ মৃত্যু আৰু তীৰ্থযাত্ৰাৰ কাৰণ জানি, সেই সকলো কথা ৰজাক নিবেদন কৰিলে।
Verse 9
अतएवोक्तमानृण्यं नारदेन पितुस्तव ॥ श्रुत्वा वाक्यं तदा राजा तीर्थयात्रां चकार ह ॥
‘এই কাৰণেই নাৰদে তোমাৰ পিতাৰ বিষয়ে “আনৃণ্য” বুলি কৈছিল।’ এই বাক্য শুনি ৰজাই তেতিয়াই তীৰ্থযাত্ৰা কৰিলে।
Verse 10
सर्वाणि तत्र तीर्थानि तिष्ठन्ति विविधानि च ॥ आगते तु नृपे तत्र तीर्थान्यूचुः परस्परम् ॥
তাত সকলো ধৰণৰ নানা তীৰ্থ উপস্থিত আছিল। আৰু ৰজা তাত আহি পোৱাত, তীৰ্থসমূহে পৰস্পৰে কথা পাতিবলৈ ধৰিলে।
Verse 11
युद्धं विमतिना सार्द्धं स्वयं कर्त्तुं न शक्नुमः ॥ कल्पग्रामं तु गच्छामो वराहो यत्र तिष्ठति ॥
‘আমি নিজে নিজে বিমতি সৈতে যুদ্ধ কৰিবলৈ সক্ষম নহওঁ। আহা, কল্পগ্ৰামলৈ যাওঁ, য’ত বৰাহ ভগৱান অৱস্থান কৰে।’
Verse 12
यावन्निरीक्षयाम्यग्रं तावत्तिष्ठन्ति सन्निधौ ॥ तीर्थान्यूचुः ॥ जय विष्णो जयाचिन्त्य जय देव जयाच्युत ।
যিমানলৈকে মই অগ্ৰ (প্ৰধান) ৰূপটো দৰ্শন কৰি থাকোঁ, সিমানলৈকে সিহঁতে ওচৰত সন্নিধান কৰি থাকে। তীৰ্থসমূহে ক’লে: “জয় বিষ্ণু, জয় অচিন্ত্য, জয় দেৱ, জয় অচ্যুত।”
Verse 13
जय विश्वेश कर्त्तेश जय देव नमोऽस्तु ते ॥ श्रीवराह उवाच ॥ तीर्थैः स्तुतोऽहं वसुधे वचनं चेदमब्रुवम् ।
“জয় বিশ্বেশ, জয় কৰ্ত্তেশ; জয় দেৱ—আপোনাক নমস্কাৰ।” শ্ৰী বৰাহ ক’লে: “হে বসুধা, তীৰ্থসমূহে এইদৰে স্তৱ কৰি উঠাত মই এই বাক্য ক’লোঁ।”
Verse 14
वरं वृणुत भद्रं वो यद्वो मनसि वर्त्तते ॥ तीर्थान्यूचुः ॥ वराह यदि देवेश अभयं दातुमर्हसि ।
“বৰ বাছি লওক—আপোনালোকৰ মঙ্গল হওক—যি আপোনালোকৰ মনত আছে।” তীৰ্থসমূহে ক’লে: “হে বৰাহ, হে দেৱেশ, যদি আপুনি অভয় (ৰক্ষা) দান কৰিবলৈ যোগ্য বুলি বিবেচনা কৰে…।”
Verse 15
सुपापिना विमतिना कृतस्त्रासः सुदारुणः ॥ तं नियच्छस्व पापिष्ठं यदि पश्यसि नः सुखम् ।
এজন মহাপাপী, কুবুদ্ধিসম্পন্ন লোকে অতি ভয়ংকৰ ত্ৰাস সৃষ্টি কৰিছে। যদি আমাৰ সুখ-কল্যাণ চাব খোজা, তেন্তে সেই অতি পাপীজনক দমন কৰা।
Verse 16
श्रीवराह उवाच ॥ हिताय सर्वतीर्थानां हनिष्यामि महारिपुम् ॥ तत्र तीर्थनियोगेन आगतो मथुरां पुरीम् ।
শ্ৰী বৰাহ ক’লে: “সকলো তীৰ্থৰ হিতৰ বাবে মই সেই মহাশত্ৰুক বধ কৰিম। তীৰ্থসমূহৰ নিয়োগ অনুসাৰে মই তাত মথুৰা নগৰীত আহিলোঁ।”
Verse 17
तत्रागते तु वसुधे युद्धं कृत्वा तु तेन वै ॥ तदासिना तु दिव्येन स राजा बलदर्पितः ॥ सूदितो हि मया देवि अस्यग्रं निहितं भुवि ।
তাত গৈ, হে বসুধা, মই তেওঁৰ সৈতে যুদ্ধ কৰিলোঁ। বলৰ দৰ্পে উন্মত্ত সেই ৰজা মোৰ দিৱ্য অসিৰে নিহতা হ’ল। হে দেৱী, তেওঁৰ শিৰোভাগ ভূমিত স্থাপন কৰা হ’ল।
Verse 18
तत्राश्चर्यं प्रवक्ष्यामि मनःकर्णसुखावहम् ॥ पश्यन्ति मनुजाः सिद्धाः सर्वपापविवर्जिताः ।
তাত মই এক আশ্চৰ্য বৰ্ণনা কৰিম, যি মন আৰু কৰ্ণক সুখ দান কৰে। সকলো পাপৰ পৰা মুক্ত সিদ্ধ-মানৱসকলে তাৰ ফল দেখা পায়।
Verse 19
द्वादश्यां च चतुर्दश्यां श्रद्धधानाः जितेन्द्रियाः ॥ फलानि तस्य पश्यन्ति लभन्ते न सुनिश्चिताः ।
দ্বাদশী আৰু চতুৰ্দশীত, শ্ৰদ্ধাৱান আৰু ইন্দ্ৰিয়-জয়ী লোকসকলে তাৰ ফল দেখা পায়; তেওঁলোকে নিশ্চয়কৈ সেই ফল লাভ কৰে।
Verse 20
तस्मिन्काले ह्यहं देवि मथुरायां समागतः ॥ तत्र तिष्ठाम्यहं भद्रे पश्चिमां दिशमाश्रितः ।
সেই সময়ত, হে দেৱী, মই মথুৰালৈ আহিলোঁ। তাত, হে ভদ্ৰে, পশ্চিম দিশক আশ্ৰয় কৰি মই অৱস্থান কৰোঁ।
Verse 21
तत्र कृत्वा च हैरण्याः मूर्त्तयश्च चतुर्विधाः ॥ तीर्थे वराहसंज्ञे तु मथुरायां व्यवस्थिताः ।
তাত সোণৰ চাৰিধৰণৰ মূৰ্তি নিৰ্মাণ কৰি, মথুৰাত ‘ৱৰাহ’ নামৰ তীৰ্থত সেগুলি প্ৰতিষ্ঠা কৰা হ’ল।
Verse 22
सुदृढाः सुदृशः सुभ्रू यः पश्यति स मुच्यते ॥ एका वराहसंज्ञा च तथा नारायणस्य च ॥
হে সুন্দৰ ভ্ৰূৱতী! যি এই দৃঢ় আৰু মঙ্গলময় ৰূপসমূহৰ দৰ্শন কৰে, সি মুক্ত হয়। এটা মূৰ্তি ‘ৱৰাহ’ নামে, আৰু তেনেদৰে এটা ‘নাৰায়ণ’ৰ।
Verse 23
वामनस्य तृतीया वै चतुर्थी राघवस्य च ॥ एताश्चतस्रो यः पश्येत्स्नात्वा कुण्डेऽसिसंज्ञिते ॥
তৃতীয় মূৰ্তি নিশ্চয়েই বামনৰ, আৰু চতুৰ্থী ৰাঘৱৰ। যি ‘অসি’ নামে কুণ্ডত স্নান কৰি এই চাৰিটা (ৰূপ) দৰ্শন কৰে…
Verse 24
चतुःसागरपर्यन्ता क्रान्ता तेन धरा ध्रुवम् ॥ तीर्थानां माठुराणां च सर्वेषां फलमश्नुते ॥
নিশ্চয়েই সেই কৰ্মৰ দ্বাৰা চাৰিসাগৰে সীমাবদ্ধ পৃথিৱী পৰিক্ৰমা কৰা হয়; আৰু মথুৰাৰ সকলো তীৰ্থৰ ফল লাভ কৰে।
Verse 25
तत्र सर्वेषु तीर्थेषु असिकुण्डं महत्तरम् ॥ या संख्या कथिता पूर्वं तीर्थानां दक्षिणोत्तरे ॥
সেই সকলো তীৰ্থৰ মাজত অসিকুণ্ড সৰ্বাধিক মহান। দক্ষিণ আৰু উত্তৰৰ তীৰ্থসমূহৰ যি গণনা আগতে কোৱা হৈছিল…
Verse 26
असिकुण्डं समारभ्य तीर्थानुक्रमणिका वरा ॥ सुप्तोत्थितोऽपि द्वादश्यामसिकुण्डाप्लुतो नरः ॥
অসিকুণ্ডৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা তীৰ্থসমূহৰ এই উত্তম অনুক্ৰমণিকা। দ্বাদশী তিথিত অসিকুণ্ডত স্নান কৰা মানুহ—যদিও সি নিদ্ৰাৰ পৰা উঠিয়েই থাকে…
Verse 27
गतानि तत्र तीर्थानि कल्पग्रामं वसुन्धरे ॥ तत्र वाराहरूपेण स्थितोऽहं च यदृच्छया ॥
হে বসুন্ধৰা, তাত থকা তীৰ্থসমূহ কল্পগ্ৰামলৈ গ’ল। আৰু তাতেই যদৃচ্ছাভাৱে মইও বৰাহ-ৰূপে অৱস্থিত ৰ’লোঁ।
Verse 28
विमतेर्बुद्धिरुत्पन्ना गच्छामो मथुरां पुरीम् ॥ चतुरो वार्षिकान्मासान्मथुरायां वसामहे ॥
বিমতিত এক সংকল্প উদয় হ’ল: “আহা, মথুৰা নগৰলৈ যাওঁ; বৰ্ষাকালৰ চাৰি মাহ মথুৰাত বাস কৰোঁ।”
Verse 29
असेरग्रेण तूद्धृत्य मृत्तिकां वरवर्णिनि ॥ तत्र कुण्डं महद्दिव्यं देवर्षिविधिनिर्मितम् ॥ असिकुण्डेति संज्ञा च प्राप्ता तेन वसुन्धरे ॥
হে সুবৰ্ণবৰ্ণিনী, তৰোৱালৰ আগভাগেৰে মাটি উঠাই তাত এক মহান দিৱ্য কুণ্ড দেৱর্ষিসকলৰ বিধি অনুসাৰে নিৰ্মিত হ’ল; সেয়েহে, হে বসুন্ধৰা, তাৰ নাম ‘অসিকুণ্ড’ হ’ল।
Verse 30
मूर्त्तीः पश्यति यस्तास्तु ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ नास्तीह पुनरावृत्तिर्भवेत्कालविपर्यये ॥
কিন্তু যি জনে সেই মূৰ্তিসমূহ দৰ্শন কৰে, সি ব্ৰহ্মভাৱ (ব্ৰহ্মভূয়) লাভৰ যোগ্য হয়। ইয়াত কালৰ বিপৰ্যয় ঘটিলেও পুনৰাগমন (পুনর্জন্ম) নঘটে।
Frequently Asked Questions
The narrative frames tīrtha-yātrā and ritual action as a means of restoring dharmic balance: Vimatī is urged toward ānṛṇya (removal of obligations, especially toward the father/ancestors) and is checked when his power threatens sacred sites. Varāha’s intervention models protection of tīrthas as protection of Pṛthivī’s ordered landscape.
The text highlights dvādaśī and caturdaśī as key lunar days on which disciplined devotees (śraddadhānāḥ, jitendriyāḥ) may perceive the tīrtha’s fruits. It also mentions a four-month residence in Mathurā (caturvārṣikān māsān), indicating an extended observance period rather than a single-day rite.
Pṛthivī’s inquiry and Varāha’s response position sacred waters and tīrthas as stabilizing features of the terrestrial realm. The tīrthas themselves act as vulnerable agents seeking protection, and Varāha’s creation of a kuṇḍa by lifting earth (mṛttikā) symbolically reconfigures the landscape to re-establish safety, order, and regulated ritual access.
The chapter references King Sumati (a dhārmika ruler), his son King Vimatī, the sage Nārada as a moral catalyst, and Varāha as the protector figure. It also alludes to devarṣi-mediated establishment (devarṣi-vidhi-nirmita) and to four revered forms (Varāha, Nārāyaṇa, Vāmana, Rāghava) installed in the Mathurā tīrtha context.