
Asikuṇḍa-tīrtha-māhātmya
Tīrtha-māhātmya (Sacred Geography and Ritual Merit)
पृथ्वी वराह से असिकुण्ड नामक तीर्थ का माहात्म्य पूछती है। वराह बताते हैं कि धर्मात्मा राजा सुमति पहले तीर्थ-यात्रा करके स्वर्ग गया और उसके बाद पुत्र विमती ने राज्य संभाला। नारद विमती के यहाँ आते हैं, सम्मान पाकर संकेत रूप में कहते हैं कि पुत्र को पिता के ऋण से मुक्त (आनृण्य) करना चाहिए। नारद के अंतर्धान के बाद मंत्री पिता की मृत्यु और उसकी तीर्थ-यात्रा का वृत्तांत सुनाते हैं, जिससे विमती चार मास मथुरा की यात्रा का संकल्प करता है। विमती के हिंसक स्वभाव से भयभीत मथुरा के तीर्थ कल्पग्राम में, जहाँ वराह विराजमान हैं, शरण लेते हैं और रक्षा माँगते हैं। वराह विमती का दर्प चूर करते हैं और दिव्य तलवार की नोक से पृथ्वी उठाकर एक विशाल कुण्ड बनाते हैं—इसी से उसका नाम असिकुण्ड पड़ा। आगे शुभ तिथियों का विधान, स्नान के बाद चार स्वर्णमय रूपों के मोक्षदायक दर्शन का वर्णन है; तीर्थ-आचरण को पृथ्वी पर धर्म-व्यवस्था की पुनर्स्थापना के रूप में बताया गया है।
Verse 1
धरण्युवाच ॥ श्रुतानि तु महादेव तीर्थानि विविधानि तु ॥ असिकुण्डेति संज्ञेयं तन्मे त्वं कथय प्रभो
धरणी ने कहा—हे महादेव, मैंने विविध तीर्थों के विषय में सुना है। ‘असिकुण्ड’ नाम से प्रसिद्ध उस तीर्थ का वर्णन मुझे कीजिए, प्रभो।
Verse 2
श्रीवराह उवाच ॥ सुमतिर्नाम राजासीद्धार्मिको लोकविश्रुतः ॥ तीर्थयात्रानिमित्तेन स्वर्गलोकं गतः पुरा ॥
श्रीवराह ने कहा—पूर्वकाल में सुमति नाम का एक राजा था, जो धर्मात्मा और लोक में प्रसिद्ध था। वह तीर्थयात्रा के निमित्त से स्वर्गलोक को गया।
Verse 3
गते स्वर्गं तु नृपतौ पुत्रो राज्यं चकार ह ॥ विमतिर्नाम नाम्ना च राज्ये पैतामहे स्थितः ॥
राजा के स्वर्गलोक गमन के बाद उसके पुत्र ने राज्य संभाला। उसका नाम विमति था और वह पितृ-परंपरा के राज्य में स्थिर रहा।
Verse 4
राज्यं च कुर्वतस्तस्य आगतो नारदस्तदा ॥ विष्टरं पाद्यमर्घ्यं च तस्मै दत्तं यथोचितम् ॥
जब वह राज्य का संचालन कर रहा था, तब नारद वहाँ आए। उन्हें यथोचित आसन, पाद्य और अर्घ्य अर्पित किया गया।
Verse 5
प्रतिगृह्य च तत्सर्वं तमुवाच स नारदः ॥ पितुर्ह्यनृणतां गत्वा स पुत्रो धर्मभाग्भवेत् ॥
वह सब स्वीकार करके नारद ने उससे कहा— ‘पिता के प्रति ऋणमुक्ति प्राप्त करने पर ही पुत्र धर्म का अधिकारी होता है।’
Verse 6
इत्युक्त्वा नारदस्तत्र तत्रैवान्तरधीयत ॥ नारदे तु गते राजा पप्रच्छ स्वात्ममन्त्रिणः ॥
यह कहकर नारद वहीं अंतर्धान हो गए। नारद के चले जाने पर राजा ने अपने मंत्रियों से पूछा।
Verse 7
तदा किमुक्तमृषिणा नारदेन पितुः कृते ॥ आनृण्यमिति यद्वाक्यं मया बुद्धं न किञ्चन ॥
‘तब ऋषि नारद ने मेरे पिता के विषय में क्या कहा? “आनृण्य” (ऋणमुक्ति) की जो बात है, उसे मैं कुछ भी नहीं समझ पाया।’
Verse 8
मन्त्रिणश्च ततो ज्ञात्वा पितुर्मरणमेव च ॥ तीर्थयात्रानिमित्तं च तस्मै राज्ञे न्यवेदयन् ॥
तब मंत्रियों ने पिता के निधन और तीर्थयात्रा के कारण को जानकर वह बात राजा को निवेदित की।
Verse 9
अतएवोक्तमानृण्यं नारदेन पितुस्तव ॥ श्रुत्वा वाक्यं तदा राजा तीर्थयात्रां चकार ह ॥
इसी कारण नारद ने तुम्हारे पिता के विषय में ‘आनृण्य’ कहा था। यह वचन सुनकर राजा ने तब तीर्थयात्रा की।
Verse 10
सर्वाणि तत्र तीर्थानि तिष्ठन्ति विविधानि च ॥ आगते तु नृपे तत्र तीर्थान्यूचुः परस्परम् ॥
वहाँ सब प्रकार के तीर्थ उपस्थित थे। राजा के वहाँ आने पर तीर्थ आपस में बोलने लगे।
Verse 11
युद्धं विमतिना सार्द्धं स्वयं कर्त्तुं न शक्नुमः ॥ कल्पग्रामं तु गच्छामो वराहो यत्र तिष्ठति ॥
हम स्वयं विमति के साथ युद्ध करने में समर्थ नहीं हैं। इसलिए हम कल्पग्राम चलते हैं, जहाँ वराह विराजते हैं।
Verse 12
यावन्निरीक्षयाम्यग्रं तावत्तिष्ठन्ति सन्निधौ ॥ तीर्थान्यूचुः ॥ जय विष्णो जयाचिन्त्य जय देव जयाच्युत ।
जब तक मैं उस अग्र (परम) स्वरूप का दर्शन करता हूँ, तब तक ये समीप उपस्थित रहते हैं। तीर्थों ने कहा— जय हो विष्णु! जय हो अचिन्त्य! जय हो देव! जय हो अच्युत!
Verse 13
जय विश्वेश कर्त्तेश जय देव नमोऽस्तु ते ॥ श्रीवराह उवाच ॥ तीर्थैः स्तुतोऽहं वसुधे वचनं चेदमब्रुवम् ।
जय हो विश्वेश्वर, कर्मेश्वर; जय हो देव, आपको नमस्कार। श्रीवराह बोले—हे वसुधा, तीर्थों द्वारा स्तुत होकर मैंने ये वचन कहे।
Verse 14
वरं वृणुत भद्रं वो यद्वो मनसि वर्त्तते ॥ तीर्थान्यूचुः ॥ वराह यदि देवेश अभयं दातुमर्हसि ।
वर माँगो—तुम्हारा कल्याण हो—जो तुम्हारे मन में है। तीर्थों ने कहा—हे वराह, हे देवेश, यदि आप अभय (रक्षा) देने योग्य समझें…।
Verse 15
सुपापिना विमतिना कृतस्त्रासः सुदारुणः ॥ तं नियच्छस्व पापिष्ठं यदि पश्यसि नः सुखम् ।
एक महापापी, कुटिल बुद्धि वाले ने अत्यन्त भयानक आतंक रचा है। यदि आप हमारा सुख चाहते हैं तो उस परम पापी को रोकिए।
Verse 16
श्रीवराह उवाच ॥ हिताय सर्वतीर्थानां हनिष्यामि महारिपुम् ॥ तत्र तीर्थनियोगेन आगतो मथुरां पुरीम् ।
श्रीवराह बोले—समस्त तीर्थों के हित के लिए मैं उस महान शत्रु का वध करूँगा। तब तीर्थों के आदेश से मैं मथुरा पुरी में आया।
Verse 17
तत्रागते तु वसुधे युद्धं कृत्वा तु तेन वै ॥ तदासिना तु दिव्येन स राजा बलदर्पितः ॥ सूदितो हि मया देवि अस्यग्रं निहितं भुवि ।
हे वसुधा, वहाँ पहुँचकर मैंने उससे युद्ध किया। वह राजा, बल के गर्व से उन्मत्त, उस दिव्य तलवार से मेरे द्वारा मारा गया। हे देवी, उसका अग्रभाग (शीर्ष) भूमि पर रख दिया गया।
Verse 18
तत्राश्चर्यं प्रवक्ष्यामि मनःकर्णसुखावहम् ॥ पश्यन्ति मनुजाः सिद्धाः सर्वपापविवर्जिताः ।
वहाँ मैं एक अद्भुत बात कहूँगा, जो मन और कान को सुख देने वाली है। सर्वपाप-रहित सिद्ध पुरुष (मनुष्य) उसके फल को देखते हैं।
Verse 19
द्वादश्यां च चतुर्दश्यां श्रद्धधानाः जितेन्द्रियाः ॥ फलानि तस्य पश्यन्ति लभन्ते न सुनिश्चिताः ।
द्वादशी और चतुर्दशी को श्रद्धावान और जितेन्द्रिय जन उसके फलों को देखते हैं; वे उन्हें निश्चय ही प्राप्त करते हैं।
Verse 20
तस्मिन्काले ह्यहं देवि मथुरायां समागतः ॥ तत्र तिष्ठाम्यहं भद्रे पश्चिमां दिशमाश्रितः ।
उस समय, हे देवी, मैं मथुरा में आया। हे भद्रे, वहाँ मैं पश्चिम दिशा को आश्रय करके निवास करता हूँ।
Verse 21
तत्र कृत्वा च हैरण्याः मूर्त्तयश्च चतुर्विधाः ॥ तीर्थे वराहसंज्ञे तु मथुरायां व्यवस्थिताः ।
वहाँ चार प्रकार की स्वर्णमयी मूर्तियाँ बनाकर, मथुरा में ‘वराह’ नामक तीर्थ पर स्थापित की गईं।
Verse 22
सुदृढाः सुदृशः सुभ्रू यः पश्यति स मुच्यते ॥ एका वराहसंज्ञा च तथा नारायणस्य च ॥
हे सुभ्रू, जो इन सुदृढ़ और शुभ दर्शनीय रूपों का दर्शन करता है, वह मुक्त हो जाता है। एक ‘वराह’ नाम से है और एक ‘नारायण’ का है।
Verse 23
वामनस्य तृतीया वै चतुर्थी राघवस्य च ॥ एताश्चतस्रो यः पश्येत्स्नात्वा कुण्डेऽसिसंज्ञिते ॥
तीसरी (मूर्ति) वामन की है और चौथी राघव की। जो ‘असि’ नामक कुण्ड में स्नान करके इन चारों (मूर्तियों) का दर्शन करता है…
Verse 24
चतुःसागरपर्यन्ता क्रान्ता तेन धरा ध्रुवम् ॥ तीर्थानां माठुराणां च सर्वेषां फलमश्नुते ॥
उस कर्म से निश्चय ही चारों समुद्रों से घिरी पृथ्वी की परिक्रमा हो जाती है; और मथुरा के समस्त तीर्थों का फल प्राप्त होता है।
Verse 25
तत्र सर्वेषु तीर्थेषु असिकुण्डं महत्तरम् ॥ या संख्या कथिता पूर्वं तीर्थानां दक्षिणोत्तरे ॥
उन सब तीर्थों में असिकुण्ड सबसे महान है। दक्षिण और उत्तर के तीर्थों की जो गणना पहले कही गई थी…
Verse 26
असिकुण्डं समारभ्य तीर्थानुक्रमणिका वरा ॥ सुप्तोत्थितोऽपि द्वादश्यामसिकुण्डाप्लुतो नरः ॥
असिकुण्ड से आरम्भ होने वाली तीर्थों की यह उत्तम अनुक्रमणिका है। जो मनुष्य नींद से उठकर भी द्वादशी को असिकुण्ड में स्नान/अवगाहन कर ले…
Verse 27
गतानि तत्र तीर्थानि कल्पग्रामं वसुन्धरे ॥ तत्र वाराहरूपेण स्थितोऽहं च यदृच्छया ॥
हे वसुन्धरा, वहाँ के तीर्थ कल्पग्राम को चले गए हैं। और वहीं मैं भी संयोगवश वाराह-रूप में स्थित रहा।
Verse 28
विमतेर्बुद्धिरुत्पन्ना गच्छामो मथुरां पुरीम् ॥ चतुरो वार्षिकान्मासान्मथुरायां वसामहे ॥
विमति के मन में निश्चय उत्पन्न हुआ— “चलो मथुरा नगरी चलें; वर्षा-ऋतु के चार मास मथुरा में निवास करें।”
Verse 29
असेरग्रेण तूद्धृत्य मृत्तिकां वरवर्णिनि ॥ तत्र कुण्डं महद्दिव्यं देवर्षिविधिनिर्मितम् ॥ असिकुण्डेति संज्ञा च प्राप्ता तेन वसुन्धरे ॥
हे सु-वर्णिनी! तलवार की नोक से मिट्टी उठाकर वहाँ देवर्षियों की विधि के अनुसार एक महान् दिव्य कुण्ड बनाया गया; इसलिए, हे वसुन्धरा, उसे ‘असिकुण्ड’ नाम प्राप्त हुआ।
Verse 30
मूर्त्तीः पश्यति यस्तास्तु ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ नास्तीह पुनरावृत्तिर्भवेत्कालविपर्यये ॥
जो उन मूर्तियों का दर्शन करता है, वह ब्रह्म-भाव (ब्रह्मभूय) के योग्य हो जाता है; यहाँ काल के विपर्यय होने पर भी पुनरावृत्ति (पुनर्जन्म) नहीं होती।
The narrative frames tīrtha-yātrā and ritual action as a means of restoring dharmic balance: Vimatī is urged toward ānṛṇya (removal of obligations, especially toward the father/ancestors) and is checked when his power threatens sacred sites. Varāha’s intervention models protection of tīrthas as protection of Pṛthivī’s ordered landscape.
The text highlights dvādaśī and caturdaśī as key lunar days on which disciplined devotees (śraddadhānāḥ, jitendriyāḥ) may perceive the tīrtha’s fruits. It also mentions a four-month residence in Mathurā (caturvārṣikān māsān), indicating an extended observance period rather than a single-day rite.
Pṛthivī’s inquiry and Varāha’s response position sacred waters and tīrthas as stabilizing features of the terrestrial realm. The tīrthas themselves act as vulnerable agents seeking protection, and Varāha’s creation of a kuṇḍa by lifting earth (mṛttikā) symbolically reconfigures the landscape to re-establish safety, order, and regulated ritual access.
The chapter references King Sumati (a dhārmika ruler), his son King Vimatī, the sage Nārada as a moral catalyst, and Varāha as the protector figure. It also alludes to devarṣi-mediated establishment (devarṣi-vidhi-nirmita) and to four revered forms (Varāha, Nārāyaṇa, Vāmana, Rāghava) installed in the Mathurā tīrtha context.