Adhyaya 166: The Greatness of the Sacred Pond Called Asikuṇḍa

Verse 1

धरण्युवाच ॥ श्रुतानि तु महादेव तीर्थानि विविधानि तु ॥ असिकुण्डेति संज्ञेयं तन्मे त्वं कथय प्रभो

धरणी म्हणाली—हे महादेव, मी विविध तीर्थांविषयी ऐकले आहे. ‘असिकुंड’ या नावाने प्रसिद्ध असलेल्या त्या तीर्थाचे वर्णन मला करा, प्रभो.

Verse 2

श्रीवराह उवाच ॥ सुमतिर्नाम राजासीद्धार्मिको लोकविश्रुतः ॥ तीर्थयात्रानिमित्तेन स्वर्गलोकं गतः पुरा ॥

श्रीवराह म्हणाले—पूर्वी सुमती नावाचा एक राजा होता, तो धर्मनिष्ठ व लोकप्रसिद्ध होता. तीर्थयात्रेच्या निमित्ताने तो स्वर्गलोकास गेला.

Verse 3

गते स्वर्गं तु नृपतौ पुत्रो राज्यं चकार ह ॥ विमतिर्नाम नाम्ना च राज्ये पैतामहे स्थितः ॥

राजा स्वर्गवासी झाल्यावर त्याच्या पुत्राने राज्यकारभार स्वीकारला. त्याचे नाव विमती होते आणि तो पितृपरंपरेच्या राज्यधर्मात स्थिर राहिला.

Verse 4

राज्यं च कुर्वतस्तस्य आगतो नारदस्तदा ॥ विष्टरं पाद्यमर्घ्यं च तस्मै दत्तं यथोचितम् ॥

तो राज्यकारभार करीत असताना नारद तेथे आले. त्यांना यथोचित आसन, पाद्य आणि अर्घ्य अर्पण करण्यात आले.

Verse 5

प्रतिगृह्य च तत्सर्वं तमुवाच स नारदः ॥ पितुर्ह्यनृणतां गत्वा स पुत्रो धर्मभाग्भवेत् ॥

ते सर्व स्वीकारून नारद म्हणाले— ‘पित्याप्रतीचे ऋण फेडून आनृण्य प्राप्त झाल्यावरच पुत्र धर्माचा भागीदार होतो।’

Verse 6

इत्युक्त्वा नारदस्तत्र तत्रैवान्तरधीयत ॥ नारदे तु गते राजा पप्रच्छ स्वात्ममन्त्रिणः ॥

असे बोलून नारद तेथेच अंतर्धान पावले. नारद गेल्यावर राजाने आपल्या मंत्र्यांना विचारले.

Verse 7

तदा किमुक्तमृषिणा नारदेन पितुः कृते ॥ आनृण्यमिति यद्वाक्यं मया बुद्धं न किञ्चन ॥

‘मग ऋषी नारदांनी माझ्या पित्याविषयी काय सांगितले? “आनृण्य” म्हणजे ऋणमुक्ती— हे वचन मला अजिबात समजले नाही.’

Verse 8

मन्त्रिणश्च ततो ज्ञात्वा पितुर्मरणमेव च ॥ तीर्थयात्रानिमित्तं च तस्मै राज्ञे न्यवेदयन् ॥

मग मंत्र्यांनी पित्याच्या निधनाची बातमी व तीर्थयात्रेचे कारण जाणून ते राजाला निवेदन केले।

Verse 9

अतएवोक्तमानृण्यं नारदेन पितुस्तव ॥ श्रुत्वा वाक्यं तदा राजा तीर्थयात्रां चकार ह ॥

म्हणूनच नारदांनी तुझ्या पित्याविषयी ‘आनृण्य’ सांगितले. ते वचन ऐकून राजाने तेव्हा तीर्थयात्रा केली।

Verse 10

सर्वाणि तत्र तीर्थानि तिष्ठन्ति विविधानि च ॥ आगते तु नृपे तत्र तीर्थान्यूचुः परस्परम् ॥

तेथे विविध प्रकारची सर्व तीर्थे उपस्थित होती. राजा तेथे आल्यावर तीर्थे परस्पर बोलू लागली.

Verse 11

युद्धं विमतिना सार्द्धं स्वयं कर्त्तुं न शक्नुमः ॥ कल्पग्रामं तु गच्छामो वराहो यत्र तिष्ठति ॥

आम्ही स्वतः विमतीशी युद्ध करू शकत नाही. म्हणून आम्ही कल्पग्रामास जातो, जिथे वराह विराजमान आहेत.

Verse 12

यावन्निरीक्षयाम्यग्रं तावत्तिष्ठन्ति सन्निधौ ॥ तीर्थान्यूचुः ॥ जय विष्णो जयाचिन्त्य जय देव जयाच्युत ।

जोपर्यंत मी त्या अग्र (परम) स्वरूपाचे दर्शन करतो, तोपर्यंत हे सन्निधानी राहतात. तीर्थे म्हणाली— जय विष्णो, जय अचिन्त्य, जय देव, जय अच्युत।

Verse 13

जय विश्वेश कर्त्तेश जय देव नमोऽस्तु ते ॥ श्रीवराह उवाच ॥ तीर्थैः स्तुतोऽहं वसुधे वचनं चेदमब्रुवम् ।

जय विश्वेश्वर, कर्तृेश्वर; जय देव, तुला नमस्कार असो। श्रीवराह म्हणाले—हे वसुधे, तीर्थांनी स्तुती केल्यावर मी हे वचन बोललो।

Verse 14

वरं वृणुत भद्रं वो यद्वो मनसि वर्त्तते ॥ तीर्थान्यूचुः ॥ वराह यदि देवेश अभयं दातुमर्हसि ।

वर मागा—तुमचे कल्याण होवो—जे तुमच्या मनात आहे ते। तीर्थे म्हणाली—हे वराहा, हे देवेश, जर तू अभय (रक्षण) देण्यास योग्य समजशील…।

Verse 15

सुपापिना विमतिना कृतस्त्रासः सुदारुणः ॥ तं नियच्छस्व पापिष्ठं यदि पश्यसि नः सुखम् ।

एका महापापी, विपरीत बुद्धीच्या माणसाने अतिभयंकर त्रास निर्माण केला आहे. आमचे सुख पाहायचे असेल तर त्या परम पाप्याला आवर घाला.

Verse 16

श्रीवराह उवाच ॥ हिताय सर्वतीर्थानां हनिष्यामि महारिपुम् ॥ तत्र तीर्थनियोगेन आगतो मथुरां पुरीम् ।

श्रीवराह म्हणाले—सर्व तीर्थांच्या हितासाठी मी त्या महाशत्रूचा वध करीन. मग तीर्थांच्या आज्ञेने मी मथुरा नगरीत आलो.

Verse 17

तत्रागते तु वसुधे युद्धं कृत्वा तु तेन वै ॥ तदासिना तु दिव्येन स राजा बलदर्पितः ॥ सूदितो हि मया देवि अस्यग्रं निहितं भुवि ।

हे वसुधे, तिथे पोहोचून मी त्याच्याशी युद्ध केले. बळाच्या गर्वाने मदोन्मत्त तो राजा त्या दिव्य तलवारीने माझ्याकडून मारला गेला. हे देवी, त्याचा अग्रभाग (मस्तक) भूमीवर ठेवला गेला.

Verse 18

तत्राश्चर्यं प्रवक्ष्यामि मनःकर्णसुखावहम् ॥ पश्यन्ति मनुजाः सिद्धाः सर्वपापविवर्जिताः ।

तेथे मी एक अद्भुत गोष्ट सांगतो, जी मन व कानांना सुख देणारी आहे। सर्वपापवर्जित सिद्ध मनुष्य तिचे फल पाहतात।

Verse 19

द्वादश्यां च चतुर्दश्यां श्रद्धधानाः जितेन्द्रियाः ॥ फलानि तस्य पश्यन्ति लभन्ते न सुनिश्चिताः ।

द्वादशी व चतुर्दशीला श्रद्धावान व जितेन्द्रिय लोक त्याची फळे पाहतात; ते ती निश्चयाने प्राप्त करतात.

Verse 20

तस्मिन्काले ह्यहं देवि मथुरायां समागतः ॥ तत्र तिष्ठाम्यहं भद्रे पश्चिमां दिशमाश्रितः ।

त्या वेळी, हे देवी, मी मथुरेत आलो. हे भद्रे, तेथे मी पश्चिम दिशेचा आश्रय घेऊन निवास करतो.

Verse 21

तत्र कृत्वा च हैरण्याः मूर्त्तयश्च चतुर्विधाः ॥ तीर्थे वराहसंज्ञे तु मथुरायां व्यवस्थिताः ।

तेथे चार प्रकारच्या सुवर्णमय मूर्ती घडवून, मथुरेत ‘वराह’ नावाच्या तीर्थात स्थापित केल्या.

Verse 22

सुदृढाः सुदृशः सुभ्रू यः पश्यति स मुच्यते ॥ एका वराहसंज्ञा च तथा नारायणस्य च ॥

हे सुभ्रू, जो या सुदृढ व शुभदर्शनीय रूपांचे दर्शन करतो तो मुक्त होतो. एक ‘वराह’ नावाची आणि एक ‘नारायण’ची आहे.

Verse 23

वामनस्य तृतीया वै चतुर्थी राघवस्य च ॥ एताश्चतस्रो यः पश्येत्स्नात्वा कुण्डेऽसिसंज्ञिते ॥

तिसरी (मूर्ती) वामनाचीच आणि चौथी राघवाची आहे. जो ‘असि’ नावाच्या कुंडात स्नान करून या चारही (रूपांचे) दर्शन करतो…

Verse 24

चतुःसागरपर्यन्ता क्रान्ता तेन धरा ध्रुवम् ॥ तीर्थानां माठुराणां च सर्वेषां फलमश्नुते ॥

त्या कर्माने निश्चयच चारही समुद्रांनी वेढलेल्या पृथ्वीची परिक्रमा झाल्यासारखी होते; आणि मथुरेतील सर्व तीर्थांचे फळ मिळते.

Verse 25

तत्र सर्वेषु तीर्थेषु असिकुण्डं महत्तरम् ॥ या संख्या कथिता पूर्वं तीर्थानां दक्षिणोत्तरे ॥

त्या सर्व तीर्थांमध्ये असिकुंड सर्वाधिक महान आहे. दक्षिण व उत्तर दिशेतील तीर्थांची जी संख्या पूर्वी सांगितली आहे…

Verse 26

असिकुण्डं समारभ्य तीर्थानुक्रमणिका वरा ॥ सुप्तोत्थितोऽपि द्वादश्यामसिकुण्डाप्लुतो नरः ॥

असिकुंडापासून सुरू होणारी ही तीर्थांची श्रेष्ठ अनुक्रमणिका आहे. झोपेतून उठताचसुद्धा जो मनुष्य द्वादशीला असिकुंडात स्नान/अवगाहन करतो…

Verse 27

गतानि तत्र तीर्थानि कल्पग्रामं वसुन्धरे ॥ तत्र वाराहरूपेण स्थितोऽहं च यदृच्छया ॥

हे वसुंधरे, तेथील तीर्थे कल्पग्रामास गेले आहेत. आणि तेथे मीही योगायोगाने वाराहरूपाने स्थित राहिलो.

Verse 28

विमतेर्बुद्धिरुत्पन्ना गच्छामो मथुरां पुरीम् ॥ चतुरो वार्षिकान्मासान्मथुरायां वसामहे ॥

विमतीच्या मनात निश्चय उत्पन्न झाला— “चला मथुरा नगरीस जाऊ; वर्षाऋतूचे चार महिने मथुरेत वास करू।”

Verse 29

असेरग्रेण तूद्धृत्य मृत्तिकां वरवर्णिनि ॥ तत्र कुण्डं महद्दिव्यं देवर्षिविधिनिर्मितम् ॥ असिकुण्डेति संज्ञा च प्राप्ता तेन वसुन्धरे ॥

हे वरवर्णिनी! तलवारीच्या टोकाने माती उचलून तेथे देवर्षींच्या विधीनुसार एक महान् दिव्य कुंड निर्माण झाले; म्हणून, हे वसुंधरे, त्याला ‘असिकुंड’ अशी संज्ञा प्राप्त झाली।

Verse 30

मूर्त्तीः पश्यति यस्तास्तु ब्रह्मभूयाय कल्पते ॥ नास्तीह पुनरावृत्तिर्भवेत्कालविपर्यये ॥

जो त्या मूर्तींचे दर्शन करतो, तो ब्रह्मभाव (ब्रह्मभूय) प्राप्त करण्यास योग्य होतो; येथे काळाचा विपर्यास झाला तरी पुनरावृत्ती (पुनर्जन्म) होत नाही।