Adhyaya 167: The Glory of the Viśrānti Tīrtha and the Account of a Rākṣasa’s Liberation
Viśrānti-tīrtha-māhātmyaṃ (Rākṣasa-mokṣa-kathā)
Ethical-Discourse (Ācāra) and Tīrtha-Māhātmya (Pilgrimage Merit Transfer)
పృథివి ప్రశ్నకు వరాహుడు సమాధానంగా ‘విశ్రాంతి’ అనే తీర్థనామం మొదట రాక్షసుడి నోట ఎందుకు వెలువడిందో చెబుతాడు. ఉజ్జయినిలో ఒక బ్రాహ్మణుడు అనాచారంతో పూజ, తీర్థస్నానం, సంధ్యావందనం, దేవ‑మనుష్య‑పితృగౌరవం వదిలి పాపసంగతి, దొంగతనం చేస్తాడు. రాజభటులు పట్టుకోగా పారిపోతూ చీకటి బావిలో పడి మరణించి రాక్షసుడవుతాడు. తరువాత ఒక కారవాన్ వస్తుంది; ఒక బ్రాహ్మణుడు రాక్షసనాశక మంత్రంతో రక్షణ చేస్తాడు. రాక్షసుడు ఆహారం కోరుతూ తన పతనానికి అనాచారమే కారణమని చెప్పి, మథురాలోని విశ్రాంతి తీర్థంలో ఒక్కసారి స్నానం చేసిన పుణ్యాన్ని దానం చేయమని వేడుకుంటాడు—ఆ పేరు అతడు విష్ణుమందిరంలో మహాత్మ్యం విని తెలుసుకున్నది. బ్రాహ్మణుడు వాక్దానంగా పుణ్యాన్ని ఇచ్చిన వెంటనే రాక్షసుడికి మోక్షం లభిస్తుంది.
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 167
Verse 1
श्रीवराह उवाच ॥ शृणु देवि यथा संज्ञा विश्रान्तेः कीर्तिता पुरा ॥ राक्षसेन पुरा प्रोक्ता ब्राह्मणाय महात्मने ॥
శ్రీ వరాహుడు పలికెను— హే దేవీ, వినుము: ‘విశ్రాంతి’ అనే సంజ్ఞ పురాతనకాలంలో ఎలా ప్రసిద్ధి చెందిందో; అది ఒక రాక్షసుడు మహాత్మ బ్రాహ్మణునికి ముందుగా చెప్పినది।
Verse 2
पृथिव्युवाच ॥ किमर्थं राक्षसेनोक्ता संज्ञा विश्रान्तिसंज्ञिता ॥ किमर्थं पृष्टवान्विप्रः सर्वं कथय मे प्रभो ॥
పృథివి పలికెను— రాక్షసుడు చెప్పిన ఆ సంజ్ఞ ‘విశ్రాంతి’ అని ఎందుకు పిలువబడింది? ఆ విప్రుడు ఏ కారణంతో అడిగెను? హే ప్రభూ, సమస్తమును నాకు చెప్పుము।
Verse 3
श्रीवराह उवाच ॥ उज्जयिन्यामभूद्विप्रः सदाचारविवर्जितः ॥ न स पूजयते देवान्न स साधून् नमस्यति ॥
శ్రీవరాహుడు పలికెను—ఉజ్జయినీలో ఒక బ్రాహ్మణుడు ఉండెను; అతడు సదాచారరహితుడు. అతడు దేవతలను పూజించడు, సద్జనులకు నమస్కరించడూ లేదు.
Verse 4
पुण्यतीर्थं समासाद्य न च स्नानं करोति सः ॥ वेदवेदाङ्गरहितः परदाररतः सदा ॥
పుణ్యతీర్థానికి చేరినా అతడు స్నానం చేయడు. అతడు వేదవేదాంగాల జ్ఞానం లేనివాడు; ఎల్లప్పుడూ పరస్త్రీలో ఆసక్తుడై ఉండెను.
Verse 5
सन्ध्ये द्वे शयने चैव नित्यं मूढः स तिष्ठति ॥ न स देवानुष्यान्श्च पितॄन् पूजयते सदा ॥
రెండు సంధ్యాసమయాల్లోను, నిద్ర సమయములోను అతడు నిత్యం మూర్ఖత్వంతోనే ఉండెను. అతడు దేవతలను, మనుష్యులను, పితృదేవతలను సదా పూజించడు.
Verse 6
पापाचाररतो नित्यं पापसङ्गः सुदुर्मतिः ॥ गार्हस्थ्यधर्ममाश्रित्य मोहितो वर्त्तते सदा ॥
అతడు నిత్యం పాపాచారంలో రతుడు, పాపసంగంలో ఉండేవాడు, అత్యంత దుర్బుద్ధిగలవాడు. గార్హస్థ్యధర్మాన్ని ఆశ్రయంగా చేసుకొని (నెపంగా పెట్టుకొని) మోహితుడై సదా అలాగే ప్రవర్తించెను.
Verse 7
गार्हस्थ्यं सर्वधर्माणां श्रेष्ठमुक्तं स्वयम्भुवा ॥ यावन्ति जन्तवः सर्वे यथा गोः सर्वतः स्थिताः ॥
స్వయంభువు గార్హస్థ్యాన్ని సమస్త ధర్మాలలో శ్రేష్ఠమని ప్రకటించాడు; ఎలా అంటే, సమస్త జీవులు అన్ని వైపులా గోవు ఆధారంగా నిలిచినట్లుగా (ఆమె వల్ల పోషింపబడినట్లుగా).
Verse 8
यथा मातरमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः ॥ एवं गार्हस्थ्यमाश्रित्य सर्वे जीवन्ति जन्तवः ॥
ఎలాగైతే సమస్త ప్రాణులు తల్లిని ఆశ్రయించి జీవిస్తారో, అలాగే సమస్త ప్రాణులు గార్హస్థ్యాశ్రమాన్ని ఆశ్రయించి జీవిస్తారు।
Verse 9
ततः स चौर्यं कुर्वाणः पापैः सह नराधमः ॥ स च रात्रौ द्रवन् लोकान् लब्धोऽसौ राजरक्षिभिः ॥
అనంతరం ఆ నరాధముడు పాపులతో కలిసి దొంగతనం చేస్తూ, రాత్రి ప్రజల మధ్యగా పారిపోయాడు; రాజరక్షకులు అతనిని పట్టుకున్నారు।
Verse 10
अन्धकूपे स पतितो घोररूपोऽवसत्तदा ॥ कदाचिदथ कार्येषु महान्सार्थ उपागतः ॥
అతడు చీకటి బావిలో పడిపోయి, భయంకర స్థితిలో అక్కడే ఉండిపోయాడు. కొంతకాలానికి పనిమీద ఒక గొప్ప కారవాన్ అక్కడికి వచ్చింది।
Verse 11
तेषां मध्ये द्विजः कश्चिद्रक्षां कृत्वा वसुन्धरे ॥ रक्षोघ्नेन च मन्त्रेण सर्वं सार्थं च रक्षति ॥
ఓ వసుంధరా! వారి మధ్య ఒక ద్విజుడు భూమిపై రక్షాక్రియ నిర్వహించి, రాక్షసఘ్న మంత్రంతో సమస్త కారవాన్ను రక్షించాడు।
Verse 12
तत्रागत्य च रक्षस्तु ब्राह्मणं वाक्यमब्रवीत् ॥ राक्षस उवाच ॥ अहं दास्यामि ते विप्र यत्ते मनसि वर्तते ॥
అక్కడికి వచ్చి ఆ రాక్షసుడు బ్రాహ్మణునితో ఇలా అన్నాడు— రాక్షసుడు పలికెను: ఓ విప్రా! నీ మనసులో ఉన్నదేదైనా నేను నీకు ప్రసాదిస్తాను।
Verse 13
बहुकालेन संप्राप्तं भोजनं च यथेप्सितम् ॥ उत्तिष्ठ विप्र गच्छ त्वमन्यत्र शयनं कुरु ॥
బహుకాలానంతరం నీకు కోరిన భోజనం లభించింది. ఓ బ్రాహ్మణా, లేచి ఇతరత్రా వెళ్లి మరొక చోట విశ్రాంతి చేయుము.
Verse 14
येनाहं भक्षये सार्थं यावत्तृप्तिर्भवेन्मम ॥ राक्षसस्य वचः श्रुत्वा विप्रो वचनमब्रवीत् ॥
—నా తృప్తి కలిగే వరకు నేను ఈ కారవానును భక్షించునట్లు. రాక్షసుని మాటలు విని బ్రాహ్మణుడు ప్రత్యుత్తరం పలికెను.
Verse 15
एकः सार्थं प्रयातोऽहं नोत्सृजामि कथंचन ॥ तस्माद्राक्षस गच्छ त्वं सार्थं मम परिग्रहम् ॥
బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు: నేను ఒంటరిగా ఈ కారవానుతో బయలుదేరాను; ఏ విధంగానూ దీనిని విడువను. కాబట్టి ఓ రాక్షసా, వెళ్లు—నన్నే నీ భాగంగా గ్రహించు; ఈ కారవాను నా పరిరక్షణలో ఉంది.
Verse 16
निरीक्षितुं न शक्तोऽसि मम मन्त्रबलेन हि ॥ राक्षस उवाच ॥ मम भक्ष्ये हते विप्र दोषस्तव भविष्यति ॥
నా మంత్రబలముచేత నన్ను చూడుటకైనా (లేదా జయించుటకైనా) నీవు శక్తుడవు కాదు. రాక్షసుడు అన్నాడు: ఓ బ్రాహ్మణా, నా భక్ష్యం హతమైతే దోషం నీకే కలుగును.
Verse 17
दयां कुरु त्वं विप्रर्षे भोजनं मम दीयताम् ॥ ततोऽपृच्छदसौ विप्रो राक्षसं दारुणं प्रति ॥
ఓ బ్రాహ్మణర్షిశ్రేష్ఠా, దయ చూపుము; నాకు భోజనం ఇవ్వబడుగాక. అప్పుడు ఆ బ్రాహ్మణుడు ఆ దారుణ రాక్షసుని ప్రశ్నించెను.
Verse 18
केन त्वं कर्मदोषेण राक्षसत्वमुपागतः ॥ ततश्च कथयामास कथावृत्तं पुरातनम् ॥
ఏ కర్మదోషం వల్ల నీవు రాక్షసత్వాన్ని పొందితివి? అనంతరం అతడు ప్రాచీన వృత్తాంతాన్ని వివరించాడు।
Verse 19
तस्य दुःखेन संयुक्तो विप्रोऽसौ वाक्यमब्रवीत् ॥ विप्र उवाच ॥ मित्रत्वे वर्तसे रक्षस्तव दास्यामि किं वद ॥
అతని దుఃఖంతో కదిలిన ఆ బ్రాహ్మణుడు పలికెను—“ఓ రాక్షసా, నీవు మిత్రత్వంలో ఉన్నావు; నేను నీకు సహాయం చేస్తాను. చెప్పు, ఏమి కావాలి?”
Verse 20
आत्मना चोपकारेण प्रियं किं करवाणि ते ॥ राक्षस उवाच ॥ ददासि यदि तद्विप्र यन्मे मनसि वर्तते ॥
“నా స్వప్రయత్నంతో, ఉపకారంతో నీకు ఏ ప్రియకార్యం చేయగలను?” రాక్షసుడు అన్నాడు—“ఓ బ్రాహ్మణా, ఇస్తే నా మనసులో ఉన్నదానినే ఇవ్వు।”
Verse 21
मथुरायां च यत्स्नातं कृतं विश्रान्तिसंज्ञके ॥ तच्च स्नानफलं देहि येन मुक्तिं व्रजाम्यहम् ॥
“మథురలో ‘విశ్రాంతి’ అనే తీర్థంలో నీవు చేసిన స్నానఫలాన్ని నాకు ఇవ్వు; దానివల్ల నేను ముక్తిని పొందుదును।”
Verse 22
तेन दुःखेन संयुक्तो विप्रो वाक्यमथाब्रवीत् ॥ विप्र उवाच ॥ कथं जानासि रक्षस्त्वं तीर्थं विश्रान्तिसंज्ञकम् ॥
ఆ దుఃఖంతో వ్యాకులుడైన బ్రాహ్మణుడు పలికెను—“ఓ రాక్షసా, ‘విశ్రాంతి’ అనే తీర్థాన్ని నీవు ఎలా తెలుసుకున్నావు?”
Verse 23
कथं च संज्ञा तस्याभूत्कथय त्वं हि राक्षस ॥ राक्षस उवाच ॥ पुरी उज्जयिनी नाम्ना तस्यां वासो हि मे सदा ॥
“అది ఆ నామాన్ని ఎలా పొందింది? ఓ రాక్షసా, నీవే చెప్పు.” రాక్షసుడు అన్నాడు—“ఉజ్జయినీ అనే నగరం ఉంది; అక్కడే నా నివాసం ఎల్లప్పుడూ ఉండేది.”
Verse 24
कस्मिंश्चिदथ कालेन गतोऽहं विष्णुमन्दिरम् ॥ तस्याग्रे तिष्ठते विप्रो वाचको वेदपारगः ॥
ఒక సమయంలో నేను విష్ణు మందిరానికి వెళ్లాను. దాని ముందర ఒక బ్రాహ్మణుడు నిలిచివున్నాడు—వేదపారంగతుడు, ప్రవచనకర్త.
Verse 25
विश्रान्तितीर्थमाहात्म्यं श्रावयन्स दिने दिने ॥ तस्य श्रवणमात्रेण मम भक्तिर्हृदिस्थिता ॥
అతడు ప్రతిరోజూ విశ్రాంతి-తీర్థ మహాత్మ్యాన్ని వినిపించేవాడు. అది కేవలం వినడమే నా హృదయంలో భక్తిని స్థిరపరిచింది.
Verse 26
सा संज्ञा च श्रुता तत्र विश्रान्तेश्च मयाऽनघ ॥ वासुदेवो महाबाहुर्जगत्स्वामी जनार्दनः ॥
హే నిర్దోషుడా, అక్కడనే నేను ‘విశ్రాంతి’ అనే ఆ నామాన్ని కూడా విన్నాను. ఎందుకంటే జగత్స్వామి, మహాబాహు వాసుదేవ జనార్దనుడు దానితో సంబంధమున్నవాడు.
Verse 27
विश्रामं कुरुते तत्र तेन विश्रान्तिसंज्ञिता ॥ राक्षसस्य वचः श्रुत्वा विप्रो वचनमब्रवीत् ॥
అతడు అక్కడ విశ్రాంతి పొందుతాడు; అందువల్ల అది ‘విశ్రాంతి’ అని పిలవబడుతుంది. రాక్షసుని మాటలు విని బ్రాహ్మణుడు ప్రత్యుత్తరం చెప్పాడు.
Verse 28
पलायमानः स परमन्धकूपेऽपतत्तदा ॥ मृतोऽसौ पतितस्तत्र राक्षसत्वमुपागतः ॥
పారిపోతూ అతడు అప్పుడు ఘోరాంధకూపంలో పడిపోయాడు. అక్కడ పడిపోయి మరణించి రాక్షసత్వాన్ని పొందాడు.
Verse 29
अनाचारादि हेतोश्च राक्षसत्वमुपागतः ॥ आत्मानं कथयामास विप्राग्रे स यथायथम् ॥
అనాచారాది కారణాల వల్ల అతడు రాక్షసత్వాన్ని పొందాడు. ఆ విప్రుని సమక్షంలో తన కథను జరిగినట్లే క్రమంగా చెప్పాడు.
Verse 30
एकस्नानस्य हि फलं तव दत्तं च राक्षस ॥ विप्रे चेति उक्तमात्रे च मोक्षावासमवाप सः ॥
“ఓ రాక్షసా, ఒక్క స్నాన ఫలం నీకు దత్తమైంది.” అని విప్రుడు పలికిన మాత్రాన అతడు మోక్షావాసాన్ని పొందాడు.
Frequently Asked Questions
The chapter frames anācāra (neglect of basic religious-social duties such as sandhyā, respect for elders/ancestors, and avoidance of theft) as a karmic cause of severe downfall, while presenting gārhasthya as a foundational social ecology that sustains other life-ways. It also models a reparative logic: hearing tīrtha-māhātmya generates devotion, and merit (snāna-phala) may be donated to alleviate another being’s suffering, culminating in release from a harmful state.
No explicit tithi, lunar month, or seasonal timing is specified. The text only notes regular daily observances (sandhyā) and generic temporal markers such as “at night” (rātrau) and “daily” (dinedine) in relation to hearing the tīrtha’s praise.
Although not an explicit ecology passage, the Varāha–Pṛthivī pedagogical frame supports an environmental-ethics reading: gārhasthya is described as a sustaining matrix for all beings (analogies of creatures relying on a mother/cow), implying that orderly household conduct underwrites social stability and resource continuity. The tīrtha-bathing motif further encodes landscapes (water-sites) as regulated, value-bearing commons whose proper use is tied to moral order.
No dynastic lineage or named royal house is given. The narrative references institutional figures: rāja-rakṣibhiḥ (royal guards), a vedapāraga/vācaka brāhmaṇa at a Viṣṇu temple, and a merchant caravan (sārtha). The divine figure explicitly named is Vāsudeva/Janārdana (Viṣṇu) as the one who “rests” (viśrāma) at the tīrtha, providing the etymological basis for the name Viśrānti.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.