Adhyaya 8: Harishchandra’s Trial: Truth, the Sale of Family, and Bondage to a Chandala

Verse 1

इति श्रीमार्कण्डेयपुराणे द्रौपदेयोत्पत्तिर्नाम सप्तमोऽध्यायः । अष्टमोऽध्यायः । जैमिनिरुवाच । भवद्भिरिदमाख्यातं यथाप्रश्नमनुक्रमात् । महत् कौतूहलं मेऽस्ति हरिश्चन्द्रकथां प्रति ॥

ఇట్లు శ్రీమార్కండేయ పురాణంలో ‘ద్రౌపదేయజన్మ’ అనే ఏడవ అధ్యాయం సమాప్తమైంది. ఇప్పుడు ఎనిమిదవ అధ్యాయం ప్రారంభమగుచున్నది. జైమిని పలికెను—నా ప్రశ్నల ప్రకారం మీరు క్రమంగా అన్నిటినీ వివరించారు; అయినా హరిశ్చంద్ర కథ విషయమై నాకు గొప్ప కుతూహలం ఇంకా మిగిలి ఉంది।

Verse 2

अहो महात्मना तेन प्राप्तं कृच्छ्रमनुत्तमम् । कच्चित् सुखमनुप्राप्तं तादृगेव द्विजोत्तमाः ॥

అహో! ఆ మహాత్ముడు అపూర్వమైన కష్టాన్ని సహించాడు. ఓ ద్విజశ్రేష్ఠా, అతనికి ఇప్పుడు తగినట్లైన (అటువంటి) సుఖం లభించిందా?

Verse 3

पक्षिण ऊचुः विश्वामित्रवचः श्रुत्वा स राजा प्रययौ शनैः । शैव्यानुगतो दुःखी भार्यया बलपुत्रया ॥

పక్షులు పలికిరి—విశ్వామిత్రుని మాటలు విని ఆ రాజు మెల్లగా బయలుదేరెను. శోకాక్రాంతుడై శైవ్యను అనుసరించెను; భార్యతోను చిన్న కుమారునితోను కూడి ఉన్నాడు.

Verse 4

स गत्वा वसुधापालो दिव्यां वाराणसीं पुरीम् । नैषा मनुष्यभोग्येति शूलपाणेः परिग्रहः ॥

దివ్యమైన వారాణసీ నగరమునకు చేరి ఆ భూపతి గ్రహించెను—“ఇది మనుష్యుల భోగార్థ స్థలం కాదు; ఇది శూలపాణి (శివుడు) యొక్క స్వాస్థ్యము/అధికారం.”

Verse 5

जगाम पद्भ्यां दुःखार्तः सह पत्न्यानुकूलया । पुरीप्रवेशे ददृशे विश्वामित्रमुपस्थितम् ॥

శోకపీడితుడై అతడు పతివ్రతయైన భార్యతో కలిసి కాలినడకన సాగెను. నగరద్వారమున అక్కడ నిలిచియున్న విశ్వామిత్రుని చూచెను.

Verse 6

तं दृष्ट्वा समनुप्राप्तं विनयावनतोऽभवत् । प्राह चैवाञ्जलिं कृत्वा हरिश्चन्द्रो महामुनिम् ॥

మహర్షి వచ్చుచున్నట్లు చూచి హరిశ్చంద్రుడు వినయముతో వంగెను. అంజలి ఘటించి ఆ మహామునిని ఉద్దేశించి పలికెను.

Verse 7

इमे प्राणाः सुतश्चायमियं पत्नी मुने मम । येन ते कृत्यमस्त्याशु तद्गृहाणार्घ्यमुत्तमम् ॥

“హే మునీ! వీరే నా ప్రాణములు; ఇతడు నా కుమారుడు, ఈమె నా భార్య. మీకు ఏ కార్యమున్నదో దానిని స్వీకరించండి; త్వరగా ఈ ఉత్తమ అర్ఘ్యమును గ్రహించండి.”

Verse 8

यद्वान्यत् कार्यमस्माभिस्तदनुज्ञातुमर्हसि ।

మా చేత మరేదైనా కార్యం చేయవలసి ఉంటే, మీరు ప్రసన్నులై దానికి అనుమతి మరియు ఆజ్ఞ ప్రసాదించండి।

Verse 9

विश्वामित्र उवाच । पूर्णः स मासो राजर्षे दीयतां मम दक्षिणा । राजसूयनिमित्तं हि स्मर्यते स्ववचो यदि ॥

విశ్వామిత్రుడు అన్నాడు—ఓ రాజర్షీ, ఆ నెల ఇప్పుడు పూర్తైంది; నా దక్షిణను ఇవ్వండి. రాజసూయ కారణంగా దానం ఇవ్వవలసినదని స్మరణలో ఉంది—మీ మాటను మీరు గుర్తుంచుకుంటే.

Verse 10

हरिश्चन्द्र उवाच ब्राह्मन्नद्यैव सम्पूर्णो मासोऽम्लानतपोधन । तिष्ठत्येतद् दानार्धं यत्तत् प्रतीक्षस्व माचिरम् ॥

హరిశ్చంద్రుడు అన్నాడు—ఓ బ్రాహ్మణా, ఈ రోజే నెల పూర్తిగా ముగిసింది, ఓ అక్షయ తపోధనుడా. దానార్థమే ఇది మిగిలి ఉంది; కాబట్టి దానికోసం వేచిచూడండి—ఎక్కువ కాలం కాదు।

Verse 11

विश्वामित्र उवाच एवमस्तु महाराज आगमिष्याम्यहं पुनः । शापं तव प्रदास्यामि न चेदद्य प्रदास्यसि ॥

విశ్వామిత్రుడు అన్నాడు—అలాగే కావాలి, ఓ మహారాజా. నేను మళ్లీ వస్తాను. నేడు ఇవ్వకపోతే, నేను నీకు శాపం ఇస్తాను।

Verse 12

पक्षिण ऊचुः इत्युक्त्वा प्रययौ विप्रो राजा चाचिन्तयत् तदा । कथमस्मै प्रदास्यामि दक्षिणां या प्रतिश्रुता ॥

పక్షులు అన్నాయి—అలా చెప్పి ఆ బ్రాహ్మణుడు వెళ్లిపోయాడు. అప్పుడు రాజు ఆలోచించాడు—నేను వాగ్దానం చేసిన దక్షిణను అతనికి ఎలా ఇవ్వాలి?

Verse 13

कुतः पुष्टानि मित्राणि कुतोऽर्थः साम्प्रतं मम । प्रतिग्रहः प्रदुष्टो मे नाहं यायामधः कथम् ॥

ఇప్పుడు నా మిత్రులను ఏ విధంగా పోషించగలను, ఈ సమయంలో నాకు ధనం ఎక్కడి నుంచి వస్తుంది? నా దాన-ప్రతిగ్రహం కలుషితమైంది—నేను అధోగతికి ఎలా పడకపోతాను?

Verse 14

किमु प्राणान् विमुञ्चामि कां दिशं याम्यकिञ्चनः । यदि नाशं गमिष्यामि अप्रदाय प्रतिश्रुतम् ॥

అయితే నేను ప్రాణత్యాగం చేయాలా? లేక పూర్తిగా నిర్ధనుడనై ఏ దిశకు వెళ్లాలి? నా నాశనం విధిగా ఉంటే, ముందుగా నేను ఇచ్చిన వాగ్దానాన్ని నెరవేర్చకుండా అది జరగకూడదు.

Verse 15

ब्रह्मस्वहृत्कृमिः पापो भविष्याम्यधमाधमः । अथवा प्रेष्यतां यास्ये वरमेवात्मविक्रयः ॥

నేను పాపి పురుగువలె—బ్రాహ్మణ ధనాన్ని దోచేవాడిగా—అధముల్లోనూ అధముడనవుతాను. లేక దాస్యానికి పడిపోతాను; దానికంటే నన్ను నేనే అమ్ముకోవడం మేలే, అది కంటే కాదు.

Verse 16

पक्षिण ऊचुः राजानं व्याकुलं दीनं चिन्तयानमधोमुखम् । प्रत्युवाच तदा पत्नी बाष्पगद्गदयाि गिरा ॥

పక్షులు చెప్పాయి—అప్పుడు ఆ రాజు వ్యాకులుడై, ఖిన్నుడై, ముఖం వంచి చింతలో మునిగివున్నాడు; అతనికి అతని భార్య ప్రత్యుత్తరం చెప్పింది, కన్నీళ్లతో గొంతు బిగుసుకొని మాటలు కంపిస్తూ.

Verse 17

त्यज चिन्तां महाराज स्वसत्यमनुपालय । श्मशानवद् वर्जनीयो नरः सत्यबहिष्कृतः ॥

మహారాజా, చింతను విడిచిపెట్టండి; మీ స్వసత్యాన్ని నిలుపుకోండి. సత్యం నుండి పడిపోయిన మనిషిని దూరంగా ఉంచాలి—శ్మశానంలాగా.

Verse 18

नातः परतरं धर्मं वदन्ति पुरुषस्य तु । यादृशं पुरुषव्याघ्र स्वसत्यपरिपालनम् ॥

వారు ఇలా ప్రకటిస్తారు—మనిషికి దీనికన్నా ఉన్నతమైన ధర్మం లేదు; తన సత్యాన్ని (ప్రతిజ్ఞావాక్యాన్ని) కాపాడి నిలుపుకోవడమే పరమధర్మం, ఓ నరవ్యాఘ్రా।

Verse 19

अग्निहोत्रमधीतं वा दानाद्याश्चाखिलाः क्रियाः । भजन्ते तस्य वैफल्यम् यस्य वाक्यमकारणम् ॥

అగ్నిహోత్రం, వేదాధ్యయనం, దానాది మొదలైన సమస్త కర్మలు—ఎవరి వాక్కు అকারణమైనది (నిరర్థక/అప్రయోజన) అయితే, ఆ వ్యక్తికి ఫలరహితమవుతాయి।

Verse 20

सत्यमत्यन्तमुदितं धर्मशास्त्रेषु धीमताम् । तारणायानृतं तद्वत् पातनायाकृतात्मनाम् ॥

ధర్మశాస్త్రాలలో జ్ఞానులు సత్యాన్ని పరమ హితకరమని ప్రశంసించారు. అలాగే అసత్యం—అస్థిరుణ్ని అపద నుండి రక్షించగలదని, కానీ అవినీతాత్ముల (అసంయతుల) పతనానికి కారణమని చెప్పబడింది।

Verse 21

सप्ताश्वमेधानाहृत्य राजसूयं च पार्थिवः । कृतिर्नाम च्युतः स्वर्गादसत्यवचनात् सकृत् ॥

ఏడు అశ్వమేధ యజ్ఞాలు, రాజసూయమూ నిర్వహించిన రాజు—కృతి అనే వాడు, ఒక్క అసత్యం పలికిన కారణంగా స్వర్గం నుండి పతనమయ్యాడు।

Verse 22

राजन् जातमपत्यं मे इत्युक्त्वा प्ररुरोद ह । बाष्पाम्बुप्लुतनेत्रान्तामुवाचेदं महीपतिः ॥

“ఓ రాజా, నాకు ఒక కుమారుడు జన్మించాడు” అని చెప్పి ఆమె కన్నీళ్లు పెట్టుకుంది. అప్పుడు కన్నీళ్లతో నిండిపోయి పొంగిపొర్లుతున్న కన్నులున్న ఆమెతో రాజు ఈ మాటలు పలికాడు।

Verse 23

हरिश्चन्द्र उवाच विमुञ्च भद्रे सन्तापमयं तिष्ठति बालकः । उच्यतां वक्तुकामासि यद्वा त्वं गजगामिनि ॥

హరీశ్చంద్రుడు అన్నాడు—హే శుభే, శోకాన్ని విడిచిపెట్టు; ఈ బాలుడు ఇక్కడ దుఃఖంతో కుంగి నిలిచియున్నాడు. నీవు చెప్పదలచినది చెప్పు—హే గజగామిని।

Verse 24

पत्नी उवाच राजन् जातम् अपत्यं मे सतां पुत्रफलाः स्त्रियः । स मां प्रदाय वित्तेन देहि विप्राय दक्षिणाम् ॥

భార్య చెప్పింది—హే రాజా, నాకు కుమారుడు జన్మించాడు. ధర్మవంతులలో స్త్రీలు పుత్రఫలాన్ని పొందుతారు. అందువల్ల ధనంతో నన్ను యథావిధిగా పోషించి, యాజ్ఞిక బ్రాహ్మణునికి విధిపూర్వకంగా దక్షిణ ఇవ్వండి।

Verse 25

पक्षिण ऊचुः एतद्वाक्यमुपश्रुत्य ययौ मोहं महीपतिः । प्रतिलभ्य च संज्ञां स विललापातिदुःखितः ॥

పక్షులు అన్నాయి—ఆ మాటలు విని రాజు మోహంలో పడిపోయాడు. తరువాత చైతన్యం పొందగానే, తీవ్రమైన శోకంతో కుంగి విలపించాడు।

Verse 26

महद्दुःखमिदं भद्रे यत् त्वमेवं ब्रवीषि माम् । किं तव स्मितसंलापा मम पापस्य विस्मृताः ॥

హే శుభే, నీవు నాతో ఈ విధంగా మాట్లాడటం నాకు మహాశోకం. నీ చిరునవ్వు మాటలు, మృదువైన సంభాషణ నా పాపాన్ని మరచిపోయాయా?

Verse 27

हा हा कथं त्वया शक्यं वक्तुमेतत् शुचिस्मिते । दुर्वाच्यमेतद्वचनं कर्तुं शक्नोम्यहं कथम् ॥

అయ్యో, అయ్యో! హే శుద్ధస్మితే, నీవు ఈ మాట చెప్పగలగడం ఎలా? ఇది కఠినమైన, అనుచితమైన పలుకు—నేను అలాంటి మాటలు ఎలా చెప్పగలను?

Verse 28

इत्युक्त्वा स नरश्रेष्ठो धिग्धिगित्यसकृद्ब्रुवन् । निपपात महीपृष्ठे मूर्च्छयाभिपरिप्लुतः ॥

అలా చెప్పి ఆ నరశ్రేష్ఠుడు మళ్లీ మళ్లీ “ధిక్! ధిక్!” అని పలుకుతూ మూర్ఛతో కమ్ముకొని భూమితలంపై పడిపోయాడు।

Verse 29

शयानं भुवि तं दृष्ट्वा हरिश्चन्द्रं महीपतिम् । उवाचेदं सकरुणं राजपत्नी सुदुःखिता ॥

భూమిపై పడి ఉన్న రాజు హరిశ్చంద్రుని చూసి రాణి తీవ్రంగా దుఃఖించి కరుణతో ఈ మాటలు పలికింది।

Verse 30

पत्नी उवाच । हा महाराज कस्येदमपध्यानमुपस्थितम् । यत् त्वं निपतितो भूमौ राङ्कवास्तरणोचितः ॥

భార్య చెప్పింది—అయ్యో, మహారాజా! మీపై ఏ దైవదోషం వచ్చిందో, మీరు—దుప్పటి, శయ్యకు యోగ్యుడై ఉండి—బట్టలేని నేలపై పడిపోయారు?

Verse 31

येन कोट्यग्रगोवित्तं विप्राणामपवर्जितम् । स एष पृथिवीनाथो भूमौ स्वपिति मे पतिः ॥

బ్రాహ్మణులకు అసంఖ్యాక గోవులు, ధన-రత్నరూప సంపదను దానం చేసినవాడు—ఆ భూపతి, నా భర్త, ఇప్పుడు భూమిపై నిద్రిస్తున్నాడు।

Verse 32

हा कष्टं किं तवानॆन कृतं देव! महीक्षिताः | यदिन्द्रोपेन्द्रतुल्योऽयं नीतः प्रस्वापनीं दशाम् ||

అయ్యో, ఎంత కష్టం! ఓ నాథా, ఈ భూపాలులు మీకు ఏమి చేశారు, మీరు—ఇంద్రుడు, ఉపేంద్రుడితో సమానుడై ఉండి—గాఢ నిద్రావస్థకు చేరారు?

Verse 33

इत्युक्त्वा सापि सुश्रोणी मूर्च्छिता निपपात ह । भर्तृदुःखमहाभारेणासह्येन निपीडिता ॥

ఇట్లు పలికిన ఆ సునితంబినీ స్త్రీ కూడా భర్త శోకమనే అసహ్యమైన భారంతో నలిగిపోయి, దుఃఖావేశంలో మూర్ఛించి నేలపై పడిపోయింది।

Verse 34

तौ तथा पतितौ भूमावनाथौ पितरौ शिशुः । दृष्ट्वात्यन्तं क्षुधाविष्टः प्राह वाक्यं सुदुःखितः ॥

తన తల్లిదండ్రులు ఇలా నేలపై నిరాశ్రయంగా పడి ఉండటం చూసి, ఆ బాలుడు తీవ్రమైన ఆకలితో బాధపడుతూ, అత్యంత వ్యాకులంగా ఒక మాట పలికాడు।

Verse 35

तात तात ! ददस्वान्नमम्बाम्ब ! भोजनं दद / क्षुन्मे बलवती जाता जिह्वाग्रं शुष्यते तथा ॥

“నాన్నా, నాన్నా! నాకు అన్నం ఇవ్వండి; అమ్మా, అమ్మా! నాకు తినడానికి ఏదైనా ఇవ్వండి. నా ఆకలి చాలా తీవ్రమైంది, నా నాలుక చివర కూడా ఎండిపోతోంది.”

Verse 36

पक्षिण ऊचुः । एतस्मिन्नन्तरे प्राप्तो विश्वामित्रो महातपाः । दृष्ट्वा तु तं हरिश्चन्द्रं पतितं भुवि मूर्च्छितम् ॥

పక్షులు చెప్పాయి—ఇంతలో మహాతపస్వి విశ్వామిత్రుడు అక్కడికి వచ్చాడు. హరిశ్చంద్రుడు నేలపై పడిపోయి మూర్ఛలో ఉన్నాడని చూసి,

Verse 37

स वारिणा समभ्युक्ष्य राजानमिदमब्रवीत् । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ राजेन्द्र तां ददस्वेष्टदक्षिणाम् ॥

అతడు నీటిని చల్లి రాజును చైతన్యపరచి ఇలా అన్నాడు—“లేచెయ్యి, లేచెయ్యి, రాజేంద్రా! ఆమెకు కోరుకున్న దక్షిణను ప్రసాదించు.”

Verse 38

ऋणं धारयतो दुःखमह्न्यहनि वर्धन्ते । आप्याय्यमानः स तदा हिमशीतन वारिणा ॥

చెల్లించని ఋణభారం మోసేవాడి దుఃఖం రోజురోజుకు పెరుగుతుంది. అతడు ఏదో విధంగా పోషింపబడుతున్నా, ఆ సమయంలో అతడు మంచు చల్లని నీటితోనే నిలబడినవాడివలె ఉంటుంది।

Verse 39

अवाप्य चेतनां राजा विश्वामित्रमवेक्ष्य च । पुनर्मोहं समापेदे स च क्रोधं ययौ मुनिः ॥

స్పృహకు వచ్చి రాజు విశ్వామిత్రుని చూచెను; మళ్లీ మోహంలో పడ్డాడు, ఆ ముని కూడా కోపంలో ప్రవేశించాడు।

Verse 40

स समाश्वास्य राजानं वाक्यमाह द्विजोत्तमः । दीयतां दक्षिणा सा मे यदि धर्ममवेक्षसे ॥

ఇలా రాజును సాంత్వనపరచి ద్విజశ్రేష్ఠుడు పలికెను— “నీకు ధర్మంపై గౌరవం ఉంటే, ఆ దక్షిణను నాకు ఇవ్వుము।”

Verse 41

सत्येनार्कः प्रतपति सत्ये तिष्ठति मेदिनी । सत्यं चोक्तं परो धर्मः स्वर्गः सत्ये प्रतिष्ठितः ॥

సత్యమువలన సూర్యుడు తాపమును, ప్రకాశమును ఇస్తాడు; సత్యముపైనే భూమి నిలిచియున్నది. సత్యమే పరమధర్మమని ప్రకటించబడింది, స్వర్గముకూడా సత్యముపైనే స్థాపితమై ఉంది।

Verse 42

अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । अश्वमेधसहस्राद्धि सत्यमेव विशिष्यते ॥

వెయ్యి అశ్వమేధ యజ్ఞములు మరియు సత్యమును తులలో ఉంచిరి; నిజముగా సత్యమే వెయ్యి అశ్వమేధములకన్నా అధిక బరువుగా తేలింది।

Verse 43

अथवा किं ममैतेन साम्ना प्रोक्तेन कारणम् । अनार्ये पापसङ्कल्पे क्रूरे चानृतवादिनि ॥

లేదా, నీతో సాంత్వన వచనాలు పలకడం వల్ల నాకు ఏ ప్రయోజనం? నీవు నీచుడు, పాపబుద్ధితో కూడినవాడు, క్రూరుడు, అసత్యవాది।

Verse 44

त्वयि राज्ञि प्रभवति सद्भावः श्रूयतामयम् । अद्य मे दक्षिणां राजन् न दास्यति भवान् यदि ॥

ఓ రాజా, నీలో సద్భావం (ధర్మనిష్ఠ) ప్రబలంగా ఉంది—ఇది విను. నేడు నీవు నాకు నా దక్షిణ ఇవ్వకపోతే, ఓ రాజా…

Verse 45

अस्ताचलं प्रयातेर्'के शप्स्यामि त्वां ततो ध्रुवम् । इत्युक्त्वा स ययौ विप्रो राजा चासीद्भयातुरः ॥

సూర్యుడు పశ్చిమ పర్వతంలో అస్తమించినప్పుడు, అప్పుడు నేను నిశ్చయంగా నిన్ను శపిస్తాను. ఇలా చెప్పి ఆ బ్రాహ్మణుడు వెళ్లిపోయాడు; రాజు భయంతో కలత చెందాడు।

Verse 46

काण्डिग्भूतोऽधमो निःस्वो नृशंसधनिनार्दितः । भार्यास्य भूयः प्राहेदं क्रियतां वचनं मम ॥

దీనస్థితికి దిగజారిన—నీచుడూ నిర్ధనుడూ—క్రూర ధనవంతుని చేత బాధింపబడుతూ, ఆ మనిషి భార్య మళ్లీ ఇలా చెప్పింది: “నా మాట నెరవేర్చండి.”

Verse 47

मा शापानलनिर्दग्धः पञ्चत्वमुपयास्यसि । स तथा चोद्यमा‍नस्तु राजा पत्न्या पुनः पुनः ॥

అలా చేయవద్దు! శాపాగ్నితో దగ్ధుడై నీవు వినాశాన్ని పొందుతావు (పంచభూతాలలో లీనమవుతావు). భార్య పదేపదే హెచ్చరించినా రాజు అలాగే కొనసాగాడు।

Verse 49

प्राह भद्रे करोम्येष विक्रयं तव निर्घृणः । नृशंसैरपि यत् कर्तुं न शक्यं तत् करोम्यहम् ॥ यदि मे शक्यते वाणी वक्तुमीदृक् सुदुर्वचः । एवमुक्त्वा ततो भार्यां गत्वा नागरमातुरः । बाष्पापिहितकण्ठाक्षस्ततो वचनमब्रवीत् ॥

అతడు అన్నాడు—“భద్రే, నేను నిర్దయుడనై నిన్ను అమ్ముటకు సిద్ధమయ్యాను. క్రూరులైన మనుష్యులకైనా చేయలేని కార్యాన్ని నేను చేస్తున్నాను. నా వాక్కు ఇంత కఠినమైన మాటలు పలకగలిగితే…” అని చెప్పి, తరువాత భార్య వద్దకు వెళ్లాడు; కన్నీళ్లతో గొంతు, కళ్ళు నిండిపోయి, దుఃఖాకులుడై మరల పలికెను।

Verse 50

राजोवाच भो भो नागरिकाḥ सर्वे शृणुध्वं वचनं मम । किं मां पृच्छथ कस्त्वं भो नृशंसोऽहममानुषः ॥

రాజు అన్నాడు—“హో! హో! నగరవాసులారా, నా మాట వినండి. ‘నీవెవరు?’ అని నన్నెందుకు ప్రశ్నిస్తున్నారు? నేను క్రూరుడను—నేను (నిజమైన) మనిషినే కాదు.”

Verse 51

राक्षसो वातिकठिनस्ततः पापतरोऽपि वा । विक्रेतुं दयितां प्राप्तो यो न प्राणांस्त्यजाम्यहम् ॥

“ఎవరైనా గాలివలె కఠినుడైన రాక్షసుడైనా, ఇంకా ఎక్కువ పాపిష్ఠుడైనా; అయినా అతడు తన ప్రియతమను అమ్మే స్థితికి వచ్చాడంటే, నేను నా ప్రాణాన్ని సమర్పించను (వదలిపెట్టను).”

Verse 52

यदि वः कस्यचित् कार्यं दास्या प्राणेष्टया मम । स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यावत् सन्धारयाम्यहम् ॥

మీలో ఎవరికైనా నా ప్రియ దాసితో ఏదైనా పని ఉంటే, నేను ఆమెను ఆపి ఉంచినంతవరకు త్వరగా చెప్పండి।

Verse 53

पक्षिण ऊचुः अथ वृद्धो द्विजः कश्चिदागत्याह नराधिपम् । समर्पयस्व मे दासीमहम् क्रेता धनप्रदः ॥

పక్షులు చెప్పినవి—అప్పుడు ఒక వృద్ధ బ్రాహ్మణుడు వచ్చి రాజుతో అన్నాడు—“ఆ దాసిని నాకు అప్పగించు; నేను కొనుగోలుదారిని, ధనం చెల్లిస్తాను.”

Verse 54

अस्ति मे वित्तमस्तोके सुकुमारी च मे प्रिया । गृहकर्म न शक्नोति कर्तुमस्मात् प्रयच्छ मे ॥

నాకు అపారమైన ధనం ఉంది; నా ప్రియమైన సున్నితమైన యువతి భార్య కూడా ఉంది. ఆమె గృహకార్య ధర్మాలను నిర్వహించలేను; కనుక ఈ అవసరంలో నాకు సహాయం చేసి రక్షించండి।

Verse 55

कर्मण्यता-वयो-रूप-शीलानां तव योषितः । अनुरूपमिदं वित्तं गृहाणार्पय मेऽबलाम् ॥

ఓ దేవీ, మీ కార్యనైపుణ్యమున్న, యౌవనవంతమైన, సౌందర్యవంతమైన, సద్గుణసంపన్నమైన స్త్రీలకు తగిన ఈ ధనాన్ని స్వీకరించండి. నేను నా కన్యను మీకు సమర్పిస్తున్నాను।

Verse 56

एवमुक्तस्य विप्रेण हरिश्चन्द्रस्य भूपतेः । व्यदीर्यत मनो दुःखान्न चैनं किञ्चिदब्रवीत् ॥

బ్రాహ్మణుడు అలా చెప్పగానే రాజు హరిశ్చంద్రుని మనస్సు శోకంతో చీలిపోయింది; అయినా అతడు అతనితో ఏ మాటా చెప్పలేదు।

Verse 57

ततः स विप्रो नृपतेर्वल्कलान्ते दृढं धनम् । बद्ध्वा केशेष्वथादाय नृपपत्नीमकर्षयत् ॥

అప్పుడు ఆ బ్రాహ్మణుడు రాజు ధనాన్ని వల్కలవస్త్రపు అంచులో బిగిగా కట్టి, రాజు భార్యను జుట్టు పట్టుకొని లాగుతూ తీసుకెళ్లాడు।

Verse 58

रुरोद रोहिताश्वोऽपि दृष्ट्वा कृष्टां तु मातरम् । हस्तेन वस्त्रमाकर्षन् काकपक्षधरः शिशुः ॥

తల్లిని లాగుతూ తీసుకెళ్తున్నదాన్ని చూసి రోహితాశ్వుడూ ఏడవడం మొదలుపెట్టాడు; కాకపక్ష శైలిలో జుట్టు పెట్టుకున్న ఆ బాలుడు చేతితో ఆమె వస్త్రాన్ని లాగాడు।

Verse 59

राजपत्नी उवाच । मुञ्चार्य मुञ्च तावन्मां यावत्पश्याम्यहं शिशुम् । दुर्लभं दर्शनं तात पुनरस्य भविष्यति ॥

రాణి చెప్పింది—హే పూజ్య మహాశయా, నన్ను విడిచిపెట్టండి; కనీసం నేను ఆ బాలుణ్ని చూడగలిగేంతవరకు అయినా విడిచిపెట్టండి. ప్రియుడా, అతని దర్శనం మళ్లీ దొరకడం కష్టం.

Verse 60

पश्यैहि वत्स मामेवं मातरं दास्यतां गताम् । मां मा स्प्रार्क्षो राजपुत्र ! अस्पृश्याहं तवाधुना ॥

చూడు, ప్రియ బిడ్డా, నన్ను—నీ తల్లిని—దాసీ స్థితికి దించివేశారు. ఓ రాజకుమారా, నన్ను తాకవద్దు; ఇప్పుడు నేను నీకు అస్పృశ్యను.

Verse 61

ततः स बालः सहसा दृष्ट्वा कृष्टां तु मातरम् । समभ्यधावदम्बेति रुदन् सास्त्राविलेक्षणः ॥

అప్పుడు ఆ బాలుడు, అకస్మాత్తుగా తన తల్లిని లాగుతూ తీసుకెళ్తున్నదాన్ని చూసి, పరుగెత్తుతూ ఏడ్చాడు—“అంబా!” అని; కన్నీటి ప్రవాహంతో అతని ముఖం వికృతమై మసకబారింది.

Verse 62

तमागतं द्विजः क्रोधाद्वालमभ्याहनत् पदाः । वदंस्तथापि सोऽम्बेति नैवामुञ्चत मातरम् ॥

బ్రాహ్మణుడు వచ్చి కోపంతో ఆ బాలుణ్ని కాలితో తన్నాడు. అయినా అతడు “అమ్మా!” అని ఏడుస్తూనే ఉండి, తల్లిని వదలలేదు.

Verse 63

राजपत्नी उवाच । प्रसादं कुरु मे नाथ क्रीणीष्वेमं च बालकम् । क्रीतापि नाहं भवतो विनैनं कार्यसाधिकाः ॥

రాణి చెప్పింది—హే నాథా, నాపై కరుణ చూపండి; ఈ బాలుణ్ని కూడా కొనుగోలు చేయండి. నేను కొనబడినప్పటికీ, అతడు లేకుండా మీ కార్యసిద్ధికి సేవ చేయలేను.

Verse 64

इत्थं ममाल्पभाग्यायाः प्रसादसुमुखो भव । मां संयोजय बालेन वत्सेनेव पयस्विनीम् ॥

కాబట్టి అల్పభాగ్యముగల నన్ను—ఈ స్త్రీని—అనుగ్రహించి ప్రసన్నుడవై ఉండుము. పాలిచ్చే ఆవు తన దూడతో కలిసినట్లు, నన్ను నా బిడ్డతో కలిపివేయుము।

Verse 65

ब्राह्मण उवाच गृह्यतां वित्तमेतत् ते दीयतां बालको मम । स्त्रीपुंसोर्धर्मशास्त्रज्ञैः कृतमेव हि वेतनम् । शतं सहस्रं लक्षं च कोटिमूल्यं तथा परैः ॥

బ్రాహ్మణుడు అన్నాడు—ఈ ధనాన్ని నీవు స్వీకరించుము; నా బాలుడిని నాకు తిరిగి ఇవ్వుము. స్త్రీ–పురుష వ్యవహారాలలో ధర్మశాస్త్రజ్ఞులు న్యాయసమ్మత పరిష్కారంగా ‘వేతనం/శుల్కం’ను నిర్ధారించారు. కొందరు వంద, కొందరు వెయ్యి, కొందరు లక్ష, మరికొందరు కోటి విలువ వరకు కూడా స్థిరపరచారు।

Verse 66

पक्षिण ऊचुः तथैव तस्य तद्वित्तं बद्ध्वोत्तरपटे ततः । प्रगृह्य बालकं मात्रा सहैकस्थमबन्धयत् ॥

పక్షులు చెప్పాయి—అలాగే అతడు తన ధనాన్ని పై వస్త్రంలో కట్టి, తల్లితో కూడిన బిడ్డను తీసుకొని, ఆ ఇద్దరినీ ఒకే చోట బంధించాడు।

Verse 67

नीयमानौ तु तौ दृष्ट्वा भार्यापुत्रौ स पार्थिवः । विललाप सुदुःखार्तो निःश्वस्योष्णं पुनः पुनः ॥

కాని రాజు తన భార్యను మరియు కుమారుని—ఆ ఇద్దరినీ—తీసుకుపోతుండగా చూచి, తీవ్రమైన శోకంతో ముంచెత్తబడి విలపించాడు; మళ్లీ మళ్లీ వేడినిశ్వాసాలు విడిచాడు।

Verse 68

यां न वायुर्न चादित्यो नेन्दुर्न च पृथग्जनः । दृष्टवन्तः पुरा पत्नीं सेयं दासीत्वमागता ॥

గాలి, సూర్యుడు, చంద్రుడు—సాధారణ ప్రజలు కూడ—ఎప్పుడూ భార్యగా చూడని ఆమె; అదే ఆమె ఇప్పుడు దాస్యస్థితికి చేరింది।

Verse 69

सूर्यवंशप्रसूतो 'यं सुकुमारकराङ्गुलिः । सम्प्राप्तो विक्रयं बालो धिङ्मामस्तु सुदुर्मतिम् ॥

ఈ బాలుడు—సూర్యవంశంలో జన్మించిన, సున్నితమైన చేతులు వేళ్లతో కూడినవాడు—అమ్మబడుటకు వచ్చాడు. ఛీ నాపై, వికృతబుద్ధి గల నాపై!

Verse 70

हा प्रिये! हा शिशो! नत्स! ममानार्यस्य दुर्नयैः । दैवाधीनां दशां प्राप्तो न मृतोऽस्मि तथापि धिक् ॥

అయ్యో ప్రియమా! అయ్యో నా బిడ్డా! అయ్యో నత్సా! నేను—నీచుడైన వాడిని—నా దుష్కర్మం వల్ల దైవాధీన స్థితికి పడిపోయాను. అయినా నేను చనిపోలేదు; అయినా ఛీ నాపై!

Verse 71

पक्षिण ऊचुः एवम् विलपतो राज्ञः स विप्रोऽन्तरधीयत । वृक्षगेहादिभिस्तुङ्गैस्तावादाय त्वरान्वितः ॥

పక్షులు చెప్పినవి: రాజు ఈ విధంగా విలపిస్తుండగా ఆ బ్రాహ్మణుడు కనుమరుగయ్యాడు. తరువాత అతడు ఆ ఇద్దరినీ త్వరగా తీసుకొని చెట్టు-గృహాలు మొదలైన ఎత్తైన ఆశ్రయస్థానాలకు పరుగెత్తాడు.

Verse 72

विश्वामित्रस्ततः प्राप्तो नृपं वित्तमयाचत । तस्मै समर्पयामास हरिश्चन्द्रोऽपि तद्धनम् ॥

అప్పుడు విశ్వామిత్రుడు వచ్చి రాజును ధనం అడిగాడు; హరిశ్చంద్రుడూ ఆ ధనాన్ని అతనికి సమర్పించాడు.

Verse 73

तद्वित्तं स्तोकमालोक्य दारविक्रयसम्भवम् । शोकाभिभूतं राजानं कुपितः कौशिकोऽब्रवीत् ॥

అతని ధనం స్వల్పమై, అది కూడా కట్టెలు అమ్మి వచ్చినదని చూసి, రాజు శోకంతో మునిగిపోయినదాన్ని గమనించి, కౌశికుడు కోపంతో పలికాడు.

Verse 74

क्षत्रबन्धो! ममेमां त्वं सदृशीं यज्ञदक्षिणाम् । मन्यसे यदि तत्क्षिप्रं पश्य त्वं मे बलं परम् ॥

హే క్షత్రియుల అపకీర్తి! ఈ యజ్ఞదక్షిణా—నాకు విధిగా చెందవలసినదాన్ని—గ్రహించుటకు నీవు నిన్ను యోగ్యుడని భావిస్తే, వెంటనే నా పరమ శక్తిని దర్శించు.

Verse 75

तपसोऽत्र सुतप्तस्य ब्राह्मण्यस्यामलस्य च । मत्प्रभावस्य चोग्रस्य शुद्धस्याध्ययनस्य च ॥

ఈ స్తోత్రం/పఠనంలో సుసంపన్నమైన తపస్సు ఫలం, కలంకరహిత బ్రాహ్మణ్య పవిత్రత ఫలం, నా స్వంత ఉగ్రమైన మరియు శుద్ధమైన శక్తి ఫలం, అలాగే శుద్ధీకృత అధ్యయన ఫలం నిక్షిప్తమై ఉంది.

Verse 76

अन्यां दास्यामि भगवन् ! कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम् । साम्प्रतं नास्ति विक्रीता पत्नी पुत्रश्च बालकः ॥

హే పూజ్య మహాశయా! నేను మరొక (దాసి/స్త్రీ)ని ఇస్తాను; దయచేసి కొద్దిసేపు వేచియుండండి. ప్రస్తుతం నా భార్యയും నా చిన్న కుమారుడూ ఇంకా అమ్మబడలేదు.

Verse 77

विश्वामित्र उवाच चतुर्भागः स्थितो योऽयं दिवसस्य नराधिप । एष एव प्रतीक्ष्यो मे वक्तव्यं नोत्तरं त्वया ॥

విశ్వామిత్రుడు అన్నాడు—హే నరపతీ! ఇప్పుడు మిగిలిన దినభాగంలో ఒక చతుర్థాంశం ఎంత ఉందో, అంతమాత్రం నా కోసం వేచియుండు. అంతవరకు మరే ప్రత్యుత్తరమూ పలకవద్దు.

Verse 78

पक्षिण ऊचुः तमेवमुक्त्वा राजेन्द्रं निष्ठुरं निर्घृणं वचः । तदादाय धनं तूर्णं कुपितः कौशिको ययौ ॥

పక్షులు చెప్పాయి—ఈ విధంగా రాజాధిరాజుని కఠినమైన, కరుణలేని మాటలతో సంభోదించి, కోపించిన కౌశికుడు వెంటనే ధనాన్ని తీసుకొని వెళ్లిపోయాడు.

Verse 79

विश्वामित्रे गते राजा भयशोकाब्धिमध्यगः । सर्वाकारं विनिश्चित्य प्रोवाचोच्चैरधोमुखः ॥

విశ్వామిత్రుడు వెళ్లిపోయిన తరువాత రాజు భయశోకసముద్రంలో మునిగి, అన్ని విషయాలలో దృఢనిశ్చయం చేసుకొని, ముఖం వంచి గట్టిగా పలికెను।

Verse 80

वित्तक्रीतेन यो ह्यर्थो मया प्रेष्येण मानवः । स ब्रवीतु त्वरायुक्तो यावत् तपति भास्करः ॥

“ఓ పురుషా! నీ దూతగా నేను ధర చెల్లించి సాధించిన ఏ విషయమైతే ఉందో, దానిని అతడు వెంటనే తెలియజేయాలి; సూర్యుడు ప్రకాశిస్తున్నంతలోనే అత్యవసరంగా నివేదించాలి.”

Verse 81

अथाजगाम त्वरितो धर्मश्चाण्डालरूपधृक् । दुर्गन्धो विकृतो रूक्षः श्मश्रुलो दन्तुरो घृणी ॥

అప్పుడు ధర్ముడు చండాలరూపం ధరించి వేగంగా వచ్చెను. దుర్గంధంతో, వికృతాకారంతో, కఠిన స్వభావంతో, గడ్డంతో, వంకర పళ్లతో, జుగుప్సాకరంగా దర్శనమిచ్చెను।

Verse 82

कृष्णो लम्बोदरः पिङ्गरूक्षाक्षः परुषाक्षरः । गृहीतपक्षिपुञ्जश्च शवमाल्यैरलङ्कृतः ॥

అతడు శ్యామవర్ణుడు, పొట్టెత్తినవాడు, పింగళమూ కఠినమూ అయిన కళ్లతో, రాపిడి కర్కశ స్వరంతో ఉన్నాడు. చేతిలో పక్షుల గుంపును పట్టుకొని, శవమాలలతో అలంకృతుడై ఉన్నాడు।

Verse 83

कपालहस्तो दीर्घास्यो भैरवोऽतिवदन् मुहुः । श्वगणाभिवृतो घोरो यष्टिहस्तो निराकृतिः ॥

భైరవుడు—కపాలాన్ని ధరించి, దీర్ఘముఖుడై—మళ్లీ మళ్లీ గర్జించుచుండెను. భయంకరుడై, కుక్కల గుంపులతో చుట్టుముట్టబడి, చేతిలో దండం పట్టుకొని, విచిత్ర (అలౌకిక) రూపంతో యుద్ధదృశ్యంలో ప్రత్యక్షమయ్యెను।

Verse 84

चाण्डाल उवाच अहमार्थो त्वया शीघ्रं कथयस्वात्मवेतनम् । स्तोकेन बहुना वापि येन वै लभ्यते भवान् ॥

చండాలుడు అన్నాడు—నాకు ఒక ప్రయోజనం ఉంది; త్వరగా నీ స్వదక్షిణ (నీవు కోరేది) నాకు చెప్పు. సంక్షేపంగా గానీ విస్తారంగా గానీ, నిన్ను నిశ్చయంగా పొందే ఉపాయాన్ని చెప్పు.

Verse 85

पक्षिण ऊचुः तं तादृशमथालक्ष्य क्रूरदृष्टिं सुनिष्ठुरम् । वदन्तमतिदुःशीलं कस्त्वमित्याह पार्थिवः ॥

పక్షులు అన్నాయి—అతనిని అలా చూసి—చూపులో భయంకరుడు, అత్యంత కఠినుడు, మరియు అతి దుష్టాచారమైన మాటలు పలికేవాడు—రాజు అడిగాడు, “నీవెవరు?”

Verse 86

चण्डाल उवाच चण्डालोऽहमिहाख्यातः प्रवीरेति पुरोत्तमे । विख्यातो वध्यवधको मृतकम्बलहारकः ॥

చండాలుడు అన్నాడు—ఓ నరశ్రేష్ఠా, నేను ఇక్కడ లోకంలో ‘ప్రవీర’ అని ప్రసిద్ధుడను. మరణదండనకు పాత్రులైన వారిని వధించే కర్తగా నేను కుప్రసిద్ధుడను; మృతుల దుప్పట్లను తీసుకెళ్లేవాడనుగానూ పేరుంది.

Verse 87

हरिश्चन्द्र उवाच नाहं चण्डालदासत्वमिच्छेयं सुविगर्हितम् । वरं सापाग्निना दग्धो न चण्डालवशं गतः ॥

హరిశ్చంద్రుడు అన్నాడు—నేను చండాలుని దాసుడిగా కావాలని కోరను; అది పరమ అవమానకరం. శాపాగ్నితో దగ్ధమవడం మేలు, కాని చండాలుని వశంలో పడటం కాదు.

Verse 88

पक्षिण ऊचुः तस्यैवं वदतः प्राप्तो विश्वामित्रस्तपोनिधिः । कोपामर्षविवृताक्षः प्राह चेदं नराधिपम् ॥

పక్షులు అన్నాయి—అతడు ఇలా మాట్లాడుతుండగా, తపోనిధి విశ్వామిత్రుడు అక్కడికి వచ్చాడు. కోపం, ఆగ్రహంతో విస్తరించిన నేత్రాలతో అతడు అప్పుడే రాజునకు ఈ మాటలు పలికాడు.

Verse 89

विश्वामित्र उवाच । चण्डालोऽयमनल्पं ते दातुं वित्तमुपस्थितः । कस्मान्न दीयते मह्यमशेषा यज्ञदक्षिणा ॥

విశ్వామిత్రుడు అన్నాడు—ఈ చండాలుడు నీకు ఇవ్వడానికి తక్కువ కాని ధనంతో ముందుకు వచ్చాడు. మరి నాకు సంపూర్ణ యజ్ఞ-దక్షిణ ఎందుకు ఇవ్వడం లేదు?

Verse 90

हरिश्चन्द्र उवाच भगवन् । सूर्यवंशोत्थमात्मानं वेद्मे कौशिक । कथं चाण्डालदासत्वं गमिष्ये वित्तकामुकः ॥

హరిశ్చంద్రుడు అన్నాడు—ఓ భగవన్, ఓ కౌశికా! నేను సూర్యవంశంలో జన్మించినవాడినని నాకు తెలుసు. ధనాభిలాష ఉన్నా నేను ఎట్లా ఎప్పుడైనా చండాలుని దాసస్థితికి చేరగలను?

Verse 91

विश्वामित्र उवाच यदि चाण्डालवित्तं त्वमात्मविक्रयजं मम । न प्रदास्यसि कालेन शाप्स्यामि त्वामसंशयम् ॥

విశ్వామిత్రుడు అన్నాడు—నీవు సమయానుకూలంగా ఆ చండాలుని ధనాన్ని—తన్నుతాను అమ్ముకోవడం వల్ల పుట్టిన ధనాన్ని—నాకు ఇవ్వకపోతే, నేను నిశ్చయంగా నిన్ను శపిస్తాను.

Verse 92

पक्षिण ऊचुः हरिश्चन्द्रस्ततो राजा चिन्तावस्थितजीवितः । प्रसीदेति वदन् पादावृषेरजग्राह विह्वलः ॥

పక్షులు అన్నాయి—అప్పుడు రాజు హరిశ్చంద్రుడు, చింతతో ప్రాణం బిగుసుకుపోయినవాడై, వ్యాకులుడై ‘ప్రసీద’ అని చెప్పుతూ ముని పాదాలను పట్టుకున్నాడు.

Verse 93

दासोऽस्म्यार्तोऽस्मि भीतोऽस्मि त्वद्भक्तश्च विशेषतः । कुरु प्रसादं विप्रर्षे कष्टश्चण्डालसङ्करः ॥

నేను మీ దాసుడను; నేను బాధపడుతున్నాను; నేను భయపడుతున్నాను; ముఖ్యంగా నేను మీ భక్తుడను. ఓ బ్రాహ్మణర్షీ, నాపై అనుగ్రహించండి—మిశ్రమమైన, బహిష్కృతుల సంగతివల్ల నా స్థితి దారుణమైంది.

Verse 94

भवेयं वित्तशेषेण सर्वकर्मकरॊ वशः । तवैव मुनिशार्दूल ! प्रेष्यश्चित्तानुवर्तकः ॥

మిగిలిన ధనమంతటితో నేను మీకు విధేయ దాసుడనై ఉంటాను. ఓ మునివృషభా, మీ పరిచారకుడిగా మీ అభిప్రాయానుసారంగా ప్రతి కార్యమును నిర్వహిస్తాను।

Verse 95

विश्वामित्र उवाच यदि प्रेष्यो मम भवान् चण्डालाय ततो मया । दासभावमनुप्राप्तो दत्तो वित्तार्बुदेन वै ॥

విశ్వామిత్రుడు అన్నాడు—“నీవు నా దాసుడైతే, నేను నిన్ను నిజంగా ఒక చాండాలునికి అప్పగించినట్టే. ఈ విధంగా దాస్యస్థితికి చేరి, నీవు ఒక అర్బుద ధనానికి అతనికి ఇవ్వబడ్డావు.”

Verse 96

पक्षिण ऊचुः एकमुक्ते तदा तेन श्वपाको हृष्टमानसः । विश्वामित्राय तद्द्रव्यं दत्त्वा बद्ध्वा नरेश्वरम् ॥

పక్షులు చెప్పాయి—అతడు ఆ మాట పలికిన వెంటనే శ్వపాకుడి మనస్సు ఆనందించింది. అతడు ఆ ధనాన్ని విశ్వామిత్రునికి ఇచ్చి రాజును బంధించాడు.

Verse 97

दण्डप्रहारसम्भ्रान्तमतीव व्याकुलेन्द्रियम् । इष्टबन्धुवियोगार्तम् अनयन् निजपत्तनम् ॥

శిక్షాప్రహారాలతో అతని మనస్సు కదిలిపోయింది, ఇంద్రియాలు అత్యంత వ్యాకులమయ్యాయి; ప్రియ మిత్రులు, బంధువుల వియోగంతో బాధపడుతూ అతడు తన స్వనగరానికి తిరిగి తీసుకువెళ్లబడాడు.

Verse 98

हरिश्चन्द्रस्ततो राजा वसञ्चाण्डालपत्तने । प्रातर्मध्याह्नसमये सायञ्चैतदगायत ॥

అప్పుడు శ్వపాకుల నివాసస్థానంలో నివసిస్తున్న రాజు హరిశ్చంద్రుడు ఉదయం, మధ్యాహ్నం, మరల సాయంకాలం—ఇలా పునఃపునః ఈ వాక్యాన్ని ఆలపించాడు.

Verse 99

बाला दीनमुखी दृष्ट्वा बालं दीनमुखं पुरः । मां स्मरत्यसुखाविष्टा मोचयिष्यति नौ नृपः ॥

దుఃఖముఖముతో ఉన్న ఆ బాలికను, ఆమె ముందున్న దుఃఖముఖముతో ఉన్న శిశువును చూసి ఆమె శోకంతో మునిగి నన్ను స్మరిస్తుంది; ఓ రాజా, అలా ఆమె మనలను విముక్తి చేస్తుంది।

Verse 100

उपात्तवित्तो विप्राय दत्त्वा वित्तमतोऽधिकम् । न सा मां मृगशावाक्षी वेत्ति पापतरं कृतम् ॥

ధనం సంపాదించి, ఆ ధనంకన్నా ఎక్కువగా నేను ఒక బ్రాహ్మణునికి దానం ఇచ్చాను; అయినా ఆ మృగనయన స్త్రీ నేను చేసిన ఇంకా ఎక్కువ పాపకర్మను తెలియదు।

Verse 101

राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भार्यातनयविक्रयः । प्राप्ता चाण्डालताचैवमहो दुःखपरम्परा ॥

నా రాజ్యనష్టం, మిత్రుల పరిత్యాగం, భార్యా పిల్లలను అమ్మివేయడం, ఇంకా ఇప్పుడు చాండాల స్థితిలో ఈ పతనం—అయ్యో, దుఃఖాలెంత నిరవధిక పరంపర!

Verse 102

एवं स निवसन्नित्यं सस्मार दयितं सुतम् । आर्याञ्चात्मसमाविष्टां हृतसर्वस्व आतुरः ॥

ఇలా అక్కడ నిరంతరం నివసిస్తూ అతడు తన ప్రియ కుమారుని మళ్లీ మళ్లీ స్మరించేవాడు; సర్వస్వం కోల్పోయి దుఃఖితుడై, హృదయంలో లోతుగా నిలిచిన తన సతీమణిని కూడా తలచేవాడు।

Verse 103

कस्यचित्त्वथ कालस्य मृतचेलापहारकः । हरिश्चन्द्रोऽभवद्राजा श्मशाने तद्वशानुगः ॥

తర్వాత కొంత కాలం గడిచిన తరువాత రాజు హరిశ్చంద్రుడు శ్మశానంలో మృతుల వస్త్రాలను తీసుకునే వాడిగా అయ్యాడు; ఆ స్థితికి లోబడి అక్కడ సంచరించసాగాడు।

Verse 104

चण्डालेनानुशिष्टश्व मृतचेलापहारीणा । शवागमनमन्विच्छन्निह तिष्ठ दिवानिशम् ॥

శవవస్త్రాలను దోచే చాండాలుని ఉపదేశంతో అతడు శవం రాక కోసం ఎదురుచూస్తూ పగలు-రాత్రి అక్కడే నిలిచెను.

Verse 105

इदं राज्ञेऽपि देयञ्च षड्भागन्तु शवं प्रति । त्रयस्तु मम भागाः स्युर्द्वौ भागौ तव वेतनम् ॥

‘ఇదీ రాజుకే ఇవ్వాలి; శవాన్ని ఆరు భాగాలుగా విభజించాలి. మూడు భాగాలు నావి; రెండు భాగాలు నీ జీతం.’

Verse 106

इति प्रतिसमादिष्टो जगाम शवमन्दिरम् । दिशन्तु दक्षिणां यत्र वाराणस्यां स्थितं तदा ॥

ఇలా ఉపదేశం పొందిన అతడు ‘శవగృహం’ అనగా శ్మశానానికి వెళ్లెను. అది అప్పటికి దక్షిణ దిశలో, వారాణసీలో స్థితమై ఉండెను.

Verse 107

श्मशानं घोरसंनादं शिवाशतसमाकुलम् । शवमौलिसमाकीर्णं दुर्गन्धं बहुधूमकम् ॥

శ్మశానం భయంకర ధ్వనులతో మార్మోగుచుండెను, వందల కొక్కెరలతో నిండియుండెను; శవశిరస్సులతో చెలరేగి, దుర్గంధముతో, పొగతో ఘనమై ఉండెను.

Verse 108

पिशाच-भूत-वेताल-डाकिनी-यक्षसङ्कुलम् । गृध्रगोमायुसङ्कीर्णं श्ववृन्दपरिवारितम् ॥

అది పిశాచులు, భూతాలు, వేతాళాలు, డాకినీలు, యక్షులతో కిటకిటలాడుచుండెను; గద్దలు, కొక్కెరలతో నిండియుండి, కుక్కల గుంపులతో చుట్టుముట్టబడియుండెను.

Verse 109

अस्थिसंघातसङ्कीर्णं महादुर्गन्धसङ्कुलम् । नानामृतसुहृन्नाद-रौद्रकोलाहलायुतम् ॥

అది ఎముకల గుట్టలతో చెల్లాచెదురుగా ఉండి, అసహ్యమైన దుర్వాసనతో నిండిపోయి, తమ ప్రియ మృతుల కోసం విలపించే వారి అనేక కేకలతో ఉద్భవించిన ఘోర కోలాహలంతో నిండింది।

Verse 110

हा पुत्र ! मित्र ! हा बन्धो ! भ्रातर् वत्स ! प्रियाद्य मे । हा पते ! भगिनि ! मातर्हा मातुल ! पितामह ॥

‘అయ్యో, నా కుమారా! నా మిత్రా! అయ్యో, నా బంధువా! అన్నా/తమ్ముడా! ప్రియ శిశువా! నా ప్రియుడా! అయ్యో, భర్తా! అక్క/చెల్లెలా! తల్లీ—అయ్యో! మామా! తాతా!’

Verse 111

मातामह ! पितः ! क्व गतोऽस्येहि बान्धव । इत्येवं वदतां यत्र ध्वनिः संश्रूयते महान् ॥

‘తాతా! తండ్రీ! అతడు ఎక్కడికి వెళ్లాడు—తిరిగి రా, బంధువా!’ అని ఇలా ప్రజలు పలుకుతున్న చోట మహా కోలాహలం వినిపించింది।

Verse 112

ज्वलन्मांस-वसा-मेदच्छमच्छमितसङ्कुलम् ॥

అది మండుతున్న మాంసం, కొవ్వు, మజ్జల ‘చమచమ’ శబ్దాలతో నిండిపోయింది।

Verse 113

अर्धदग्धाः शवाः श्यामाः विकसद्दन्तपङ्क्तयः । हसन्तीवाग्निमध्यस्थाः कायस्येयं दशा त्विति ॥

అర్ధదగ్ధమై, నలుపెక్కి, పళ్ల వరుసలు బయటపడిన శవాలు అగ్నిమధ్యంలో నవ్వుతున్నట్లుగా నిలిచాయి—దేహానికి గతి నిజంగా ఇలానే ఉంటుందని చూపుతున్నట్లుగా।

Verse 114

अग्नेश्चटचटाशब्दो वयसामस्थिपङ्क्तिषु । बान्धवाक्रन्दशब्दश्च पुक्कसेषु प्रहर्षजः ॥

ఎముకల వరుసల మధ్య, అక్కడ గద్దలు గుమికూడగా, అగ్ని చిటపటలాడే శబ్దం వినిపించింది; పుక్కసాది అంత్యజులలో బంధువుల విలాపంలాంటి ధ్వని లేచింది, కాని అది ఘోరానందజనితం।

Verse 115

गायतां भूतवेतालपिशाचगणरक्षसाम् । श्रूयते सुमहान् घोरः कल्पान्त इव निःस्वनः ॥

భూత, వేతాళ, పిశాచ, రాక్షస గణాలు పాడుతుండగా, అపారమైన భయంకర గర్జన వినబడింది—యుగాంత ధ్వనిలా।

Verse 116

महामहिषकारीषगोशकृद्राशिसङ्कुलम् । तदुत्थभस्मकूटैश्च वृतं सास्थिभिरुन्नतैः ॥

అది పెద్ద గేదెలు, ఆవుల పేడ గుట్టలతో నిండిపోయి ఉంది; వాటి నుంచి వచ్చిన బూడిద మoundsతో, అలాగే ఎత్తైన ఎముకల గుట్టలతో చుట్టుముట్టబడి ఉంది।

Verse 117

नानोपहारस्त्रग्दीपकाकविक्षेपकालिकम् । अनेकशब्दबहुलं श्मशानं नरकायते ॥

వివిధ నైవేద్యాలు, మాలలు, దీపాలు, అలాగే కాకులను ఎగరేయడం వంటి నల్లని కర్మకాండలతో అది చీకటిగా మారింది; అనేక శబ్దాలతో నిండిన ఆ శ్మశానం నరకంలా కనిపించింది।

Verse 118

सवह्निगर्भैरशिवैः शिवारुतैर्निनादितं भीषणरावगह्वरम् । भयं भयस्याप्युपसञ्जनैर्भृशं श्मशानमाक्रन्दविरावदारुणम् ॥

అగ్ని భారంతో నిండిన అపశకున నక్కల అరుపులతో ఆ శ్మశానం మార్మోగింది; అది భయంకర గర్జనల గుహ—భయానికే భయాన్ని పుట్టించేది—కరుణ విలాపాలు, కేకలతో అత్యంత దారుణంగా ఉంది।

Verse 119

स राजा तत्र सम्प्राप्तो दुःखितः शोचनॊद्यतः । हा भृत्या मन्त्रिणो विप्राः तद्राज्यं विधे गतम् ॥

ఆ రాజు శోకాకులుడై, కన్నీరు పెట్టబోయే స్థితిలో ఆ స్థలానికి చేరి—“అయ్యో! నా సేవకులు, నా మంత్రులు, నా బ్రాహ్మణులు! దైవవశాత్ ఆ రాజ్యం నాశనమైంది!” అని విలపించాడు.

Verse 120

हा शैव्ये पुत्र हा बाल मां त्यक्त्वा मन्दभाग्यकम् । विश्वामित्रस्य दोषेण गताः कुत्रापि ते मम ॥

“అయ్యో శైవ్యా! అయ్యో నా కుమారా—నా బిడ్డా! దురదృష్టుడైన నన్ను విడిచిపెట్టి నీవు ఎక్కడికో వెళ్లిపోయావు—విశ్వామిత్రుని దోషం వల్ల.”

Verse 121

इत्येवं चिन्तयंस् तत्र चण्डालोक्तं पुनः पुनः । मलिनो रूक्षसर्वाङ्गः केशवान् गन्धवान् ध्वजी ॥

అతడు అక్కడ అలా ఆలోచిస్తుండగా, ఒక చండాలుడు పలికిన మాటలు మళ్లీ మళ్లీ వినిపించాయి. అతడు మలినుడై, శరీరమంతా రూక్షంగా, దీర్ఘకేశుడై, దుర్గంధంతో, ధ్వజం ధరించినవాడై ఉన్నాడు.

Verse 122

लकुटी कालकल्पश्च धावंश्चापि ततस्ततः । अस्मिन् शव इदं मूल्यं प्राप्तं प्राप्स्यामि चाप्युत ॥

చేతిలో దండం పట్టుకొని, మరణంలా భయంకర రూపంతో, అతడు ఇటూ అటూ పరుగెత్తుతూ (అన్నాడు)—“ఈ శవానికి ఇదే ధర నాకు లభించింది—మరియు దానిని నేను తప్పక పొందుతాను.”

Verse 123

इदं मम इदं राज्ञे मुख्यचण्डालके त्विदम् । इति धावन् दिशो राजा जीवन् योन्यन्तरं गतः ॥

“ఇది నాది; ఇది రాజుదీ; ఇది చండాలుల ప్రధానుడిదీ”—అని కేకలు వేస్తూ రాజు అన్ని దిశలలో పరుగెత్తాడు; ఇంకా జీవించి ఉండగానే అతడు మరో యోనిలో ప్రవేశించాడు (మరో జన్మ ఎత్తాడు).

Verse 124

जीर्णकर्पण्टसुग्रन्थिकृतकन्थापरिग्रहः । चिताभस्मरजोलिप्तमुखबाहूदराङ्घ्रकः ॥

అతడు చింపబడిన, ముడులు వేసిన జీర్ణ చీరను వస్త్రంగా ధరించి, శ్మశాన చితాభస్మధూళితో ముఖం, భుజాలు, ఉదరం, తొడలు, పాదాలు లేపించుకొని ఉండెను।

Verse 125

नानामेदोवसामज्जा लिप्तपाण्यङ्गुलिः श्वसन् । नानाशवोदनकृता हारतृप्तिपरायणः ॥

అతడు బరువుగా శ్వాసిస్తూ, చేతుల వేళ్లను నానావిధ కొవ్వు, నూనెపదార్థాలు, మజ్జతో లేపుకొని, కేవలం ఆకలి తీరాలనే తపనతో—అనేక శవాలతో సంబంధమున్న అన్నం (బియ్యం) భుజించుచుండెను।

Verse 126

तदीयमाल्यसंश्लेषकृतमस्तक मण्डनः । न रात्रौ न दिवा शेते हा हेति प्रवदन् मुहुः ॥

అతని శిరస్సు వారివి (మృతులవి) అయిన మాలలతో అలంకరింపబడింది; అతడు రాత్రి గానీ పగలు గానీ నిద్రించక, మళ్లీ మళ్లీ ‘హా! హా!’ అని విలపించుచుండెను।

Verse 127

एवं द्वादशमासास्तु नीताः शतसमोपमाः । स कदाचिन्नृपश्रेष्ठः श्रान्तो बन्धुवियोगवान् ॥

ఇలా పన్నెండు నెలలు గడిచెను, శతవత్సరాలవలె అనిపించెను. ఆపై ఒక సమయంలో ఆ నృపశ్రేష్ఠుడు—శ్రమించి, బంధువుల నుండి వియోగమై—అత్యంత విషాదగ్రస్తుడయ్యెను।

Verse 128

निद्राभिभूतो रूक्षाङ्गो निश्चेष्टः सुप्त एव च । तत्रापि शयनीये स दृष्टवानद्भुतं हि मत् ॥

నిద్రచే జయింపబడి, అతని అవయవాలు ఎండిపోయి రూక్షమై, కదలక నిజంగా నిద్రించెను—అయినను అలా పడుకున్నప్పటికీ అతడు ఒక అద్భుతమైన దృశ్యాన్ని చూచెను।

Verse 129

श्मशानाभ्यासयोगेन दैवस्य बलवत्तया । अन्यदेहेन दत्त्वा तु गुरवे गुरुदक्षिणाम् ॥

శ్మశానసహవాసపు అలవాటు వల్ల, దైవబలపు ప్రాబల్యంతో, అతడు ఇతర దేహమున (ఇతర జన్మలో) ఆచార్యునికి గురుదక్షిణను సమర్పించాడు।

Verse 130

तदा द्वादश वर्षाणि दुःखदानात्तु निष्कृतिः । आत्मानं स ददर्शाथ पुक्कसीगर्भसम्भवम् ॥

అనంతరం పన్నెండు సంవత్సరాల తరువాత, దుఃఖదానమునుండి ఉద్భవించిన ప్రాయశ్చిత్తం పూర్తయింది; అతడు తనను పుక్కసీ గర్భమున జన్మించినవాడిగా చూచెను।

Verse 131

तत्रस्थश्चाप्यसौ राजा सोऽचिन्तयदिदं तदा । इतो निष्क्रान्तमात्रो हि दानधर्मं करोम्यहम् ॥

అక్కడ కూడా ఆ రాజు ఆ సమయంలో ఇలా ఆలోచించాడు— ‘నేను ఇక్కడి నుండి బయటకు వచ్చిన క్షణమే దానధర్మాన్ని ఆచరిస్తాను।’

Verse 132

अनन्तरं स जातस्तु तदा पुक्कसबालकः । श्मशानमृतसंस्कारकरणेषु सदोद्यतः ॥

కొద్దికాలంలోనే అతడు పుక్కస బాలుడిగా జన్మించాడు; శ్మశానంలో మృతుల అంత్యక్రియలు నిర్వహించుటలో ఎల్లప్పుడూ నిమగ్నుడై ఉండెను।

Verse 133

प्राप्ते तु सप्तमे वर्षे श्मशानेऽथ मृतो द्विजः । आनीतो बन्धुभिर्दृष्टस्तेन तत्राधनो गुणी ॥

ఏడవ సంవత్సరం వచ్చినప్పుడు ఒక ద్విజుడు (బ్రాహ్మణుడు) మరణించాడు; అతని బంధువులు అతడిని శ్మశానానికి తీసుకొచ్చారు. అక్కడ అతడు ఆ దరిద్రుడైనను పాత్రుడైన వ్యక్తిని చూచెను।

Verse 134

मूल्यार्थिना तु तेनापि परिभूतास्तु ब्राह्मणाः । ऊचुस्ते ब्राह्मणास्तत्र विश्वामित्रस्य चेष्टितम् ॥

లాభార్థం ధర కోరిన అతని అవమానంతో బాధపడిన ఆ బ్రాహ్మణులు అక్కడ మాట్లాడి, విశ్వామిత్రుని ప్రవర్తనను వివరించారు।

Verse 135

पापिष्ठमशुभं कर्म कुरु त्वं पापकाकरक । हरिश्चन्द्रः पुरा राजा विश्वामित्रेण पुक्कसः ॥

“ఓ దుష్కర్తా! నీవు అత్యంత పాపకరమైన, అశుభమైన కార్యం చేస్తున్నావు. పూర్వం విశ్వామిత్రుడు రాజు హరిశ్చంద్రుని పుక్కసుడిగా చేశాడు.”

Verse 136

कृतः पुण्यविनाशेन ब्राह्मणस्वापनाशनात् । यदा न क्षमते तेषां तैः स शप्तो रुषा तदा ॥

బ్రాహ్మణుల విశ్రాంతి-శాంతిని భంగం చేయడం వల్ల అతడు పుణ్యనాశానికి చేరాడు. వారు ఇక తట్టుకోలేకపోయినప్పుడు, కోపంతో అతనిని శపించారు।

Verse 137

गच्छ त्वं नरकं घोरमधुनैव नराधम । इत्युक्तमात्रे वचने स्वप्नस्थः स नृपस्तदा ॥

“ఓ నరాధమా! ఇప్పుడే భయంకర నరకానికి వెళ్లు.” అని పలికిన వెంటనే ఆ రాజు స్వప్నావస్థలోకి వెళ్లాడు।

Verse 138

अपश्यद्यददूतान् वै पाशहस्तान् भयावहान् । तैः संगृहीतमात्मानं नीयमानं तदा बलात् ॥

అతడు పాశాలు పట్టుకున్న భయంకరమైన యమదూతలను చూశాడు; వారు తనను పట్టుకుని బలవంతంగా తీసుకెళ్తున్నట్లు కూడా చూశాడు।

Verse 139

पश्यति स्म भृशं खिन्नो हा मातः पितरद्य मे । एवंवादी स नरके तैलद्रोण्यां निपातितः ॥

అత్యంత దుఃఖంతో అతడు మళ్లీ మళ్లీ చూస్తూ ఏడుస్తూ—“హాయ్ నా తల్లి, హాయ్ నా తండ్రి, ఈ రోజు నాకు ఏమైంది!” అని పలుకుతూ, నరకంలో నూనె కుండలో పడవేయబడెను।

Verse 140

क्रकचैः पाट्यमानस्तु क्षुरधाराभिरप्यधः । अन्धे तमसि दुःखार्तः पूयशोणितभोजनः ॥

అతడు ఆరులతో కోయబడుచుండెను; క్రింద క్షురధారమైన కత్తులచేత కూడా; ఘోరాంధకారంలో బాధతో పీడితుడై, అతనికి పుయ్యము మరియు రక్తమే ఆహారమయ్యెను।

Verse 141

सप्तवर्षं मृतात्मानं पुक्कसत्वे ददर्श ह । दिनं दिनन्तु नरके दह्यते पच्यतेऽन्यतः ॥

ఏడు సంవత్సరములు అతడు ఆ మృతాత్ముడిని పుక్కస స్థితిలో చూచెను. నరకంలో అతడు ప్రతిదినం దహింపబడుచున్నాడు; మరొకచోట ఉడకబెట్టబడుచున్నాడు।

Verse 142

खिद्यते क्षोभ्यतेऽन्यत्र मार्यते पाट्यतेऽन्यतः । क्षार्यते दीप्यतेऽन्यत्र शीतवाताहतोऽन्यतः ॥

ఎక్కడో అతడు అలసిపోయి బాధింపబడుచున్నాడు; ఎక్కడో కొట్టబడి కోయబడుచున్నాడు; ఎక్కడో క్షారములతో రుద్ది దహింపబడుచున్నాడు; ఎక్కడో చల్లని గాలుల దెబ్బలకు తట్టుకొనుచున్నాడు।

Verse 143

एवं दिनं वर्षशत-प्रमाणं नरकेऽभवत् । तथा वर्षशतं तत्र श्रीवितं नरके भटैः ॥

ఇలా అక్కడ నరకంలో ఒక దినము వంద సంవత్సరముల సమానమయ్యెను. అలాగే యమదూతలచేత శిక్షింపబడుచూ, అతడు నరకంలో వంద సంవత్సరములు ‘జీవించినట్లు’ గడిపెను।

Verse 144

ततो निपातितो भूमौ विष्ठाशी श्वा व्यजायत । वान्ताशी शीतदग्धश्च मासमात्रे मृतोऽपि सः ॥

అప్పుడు అతడు నేలపై పడవేయబడి, మలమును భక్షించే కుక్కగా జన్మించాడు. వాంతిని తిని, శీతంతో దగ్ధుడై, కేవలం ఒక నెలలోనే మరణించాడు।

Verse 145

अथापश्यत् खरं देहं हस्तिनं वानरं पशुम् । छागं विडालं कङ्कञ्च गामविं पक्षिणं कृमिम् ॥

తర్వాత అతడు (జీవులు) గాడిద, ఏనుగు, కోతి, మృగం వంటి దేహాలను ధరించుటను చూచెను; మేక, పిల్లి, కొంగ; అలాగే ఆవు, పక్షి, పురుగు దేహాలనూ చూచెను।

Verse 146

मत्स्यं कूर्मं वराहञ्च श्वाविधं कुक्कुटं शुकम् । शारिकां स्थावरांश्चैव सर्पमन्यांश्व देहिनः ॥

అతడు చేప, తాబేలు, వరాహం, ముళ్లపంది, కోడి, చిలుక; మైనా పక్షి; ఇంకా స్థావర (వృక్షసదృశ) జీవులు, సర్పాలు మరియు ఇతర దేహధారులనూ చూచెను।

Verse 147

दिवसे दिवसे जन्म प्राणिनः प्राणिनस्तदा । अपश्यद् दुःखसन्तप्तो दिनं वर्षशतं तथा ॥

రోజుకో రోజు అతడు ప్రాణుల జన్మలను చూచెను. శోకంతో బాధపడుతూ, అలా సంపూర్ణ వంద సంవత్సరాలు చూచుచూ నిలిచెను।

Verse 148

एवं वर्षशतं पूर्णं गतं तत्र कुयोनिṣu । अपश्यच्च कदाचित् स राजा तत् स्वकुलोद्भवम् ॥

ఇలా అక్కడ నీచ యోనుల మధ్య సంపూర్ణ వంద సంవత్సరాలు గడిచిపోయెను. ఒక సమయంలో ఆ రాజు తన స్వవంశంలోనే జన్మించిన ఒకనిని చూచెను।

Verse 149

तत्र स्थितस्य तस्यापि राज्यं द्यूतेन हारितम् । भार्या हृता च पुत्रश्च स चैकाकी वनं गतः ॥

అక్కడ ఉన్నప్పటికీ జూదం వల్ల అతని రాజ్యం నశించింది; భార్యను, కుమారుని కూడా అపహరించారు. అతడు ఒంటరిగా అరణ్యానికి వెళ్లాడు.

Verse 150

तत्रापश्यत स सिंहं वै व्यादितास्यं भयावहम् । बिभक्षयिषुमायातं शरभेण समन्वितम् ॥

అక్కడ అతడు ఒక సింహాన్ని చూశాడు—నోరు విప్పి, భయంకరంగా—మింగివేయడానికి దగ్గరపడుతూ; దానితో పాటు ఒక శరభమూ ఉన్నది.

Verse 151

पुनश्च भक्षितः सोऽपि भार्यां शोचितुमुद्यतः । हा शैव्ये ! क्व गतास्यद्य मामिहापास्य दुःखितम् ॥

మళ్లీ అతడూ మింగివేయబడ్డాడు; అయినా అతడు భార్యను తలచి విలపించాడు—“హా శైవ్యా! నేడు నీవెక్కడికి వెళ్లావు, నన్ను దుఃఖంలో వదిలి?”

Verse 152

अपश्यत् पुनरेवापि भार्यां स्वं सहपुत्रकाम् । त्रायस्व त्वं हरिश्चन्द्र किं द्यूतेन तव प्रभो ॥

మళ్లీ అతడు తన భార్యను కుమారునితో కలిసి చూశాడు. (ఆమె చెప్పింది:) “మమ్మల్ని రక్షించు, ఓ హరిశ్చంద్రా! ప్రభూ, నీకు జూదంతో ఏమి పని?”

Verse 153

पुत्रस्ते शोच्यतां प्राप्तो भार्यंयाः शैव्यया सह । स नापश्यत् पुनरपि धावमानः पुनः पुनः ॥

(ఆమె చెప్పింది:) “నీ కుమారుడు, నీ భార్య శైవ్యాతో కలిసి, శోకించదగిన స్థితికి చేరాడు.” కానీ అతడు మళ్లీ వారిని చూడలేకపోయాడు, ఎన్నిసార్లు పరుగెత్తినా.

Verse 154

अथापश्यत् पुनरपि स्वर्गस्थः स नराधिपः । नीयते मुक्तकेशी सा दीना विवसना बलात् ॥

అప్పుడు ఆ రాజు స్వర్గంలో నిలిచి మళ్లీ చూచెను—విరిగిన జుట్టుతో, దుఃఖితగా, నిర్వస్త్రగా ఉన్న ఒక స్త్రీని బలవంతంగా లాగి తీసుకుపోతున్నారు।

Verse 155

हाहावाक्यं प्रमुञ्चन्ती त्रायस्वेत्यसकृत्स्वना । अथापश्यत् पुनस्तत्र धर्मराजस्य शासनात् ॥

ఆమె ‘అయ్యో, అయ్యో!’ అని కేకలు వేస్తూ, మళ్లీ మళ్లీ ‘నన్ను రక్షించండి!’ అని పిలుస్తూ విలపించింది। అప్పుడు అతడు అక్కడ మళ్లీ చూచెను—ఇది అంతా ధర్మరాజు (యముడు) ఆజ్ఞచేత జరుగుతోంది।

Verse 156

आक्रन्दन्त्यन्तरीक्षस्था आगच्छेह नराधिप । विश्वामित्रेण विज्ञप्तो यमो राजंस्तवार्थतः ॥

మధ్యాకాశం నుండి విలపించే స్వరం వినిపించింది—‘ఇక్కడికి రా, ఓ రాజా।’ ఓ రాజా, నీ కొరకు విశ్వామిత్రుడు యముని ప్రార్థించాడు।

Verse 157

इत्युक्त्वा सर्पपाशैस्तु नीयते बलवद्विभुः । श्राद्धदेवेन कथितं विश्वामित्रस्य चेष्टितम् ॥

ఇట్లు చెప్పి ఆ మహాబలవంతుడైన ప్రభువును సర్పపాశాలతో బంధించి తీసుకుపోయారు। విశ్వామిత్రుని ఈ కార్యాన్ని శ్రాద్ధదేవుడు వివరించాడు।

Verse 158

तत्रापि तस्य विकृतिर्नाधर्मोत्था व्यवर्धत । एताः सर्वा दशास्तस्य याः स्वप्ने सम्प्रदर्शिताः ॥

అక్కడ కూడా అతని బాధ అధర్మజన్యమైనదానిలా పెరగలేదు। ఇవన్నీ అతనికి స్వప్నంలో చూపబడిన అతని స్థితులే।

Verse 159

सर्वास्तास्तेन सम्भुक्ता यावद्वर्षाणि द्वादश । अतीते द्वादशे वर्षे नीयमानो भटैर्बलात् ॥

అతను పన్నెండు సంవత్సరాల పాటు ఆ స్థితులను అనుభవించాడు. పన్నెండు సంవత్సరాలు గడిచిన తరువాత, కింకరులు అతనిని బలవంతంగా తీసుకువెళ్లారు.

Verse 160

यमं सोऽपश्यदाकारादुवाच च नराधिपम् । विश्वामित्रस्य कोपोऽयं दुर्निवार्यो महात्मनः ॥

అతను యముని చూశాడు, మరియు యముడు రాజుతో ఇలా అన్నాడు: 'మహాత్ముడైన విశ్వామిత్రుని ఈ కోపాన్ని నివారించడం కష్టం.'

Verse 161

पुत्रस्य ते मृत्युमपि प्रदास्यति स कौशिकः । गच्छ त्वं मानुषं लोकं दुःखशेषञ्च भुङ्क्ष्व वै । गतस्य तत्र राजेन्द्र श्रेयस्तव भविष्यति ॥

'ఆ కౌశికుడు (విశ్వామిత్రుడు) నీ కుమారుని మరణానికి కూడా కారణమవుతాడు. మానవ లోకానికి వెళ్లి మిగిలిన దుఃఖాన్ని అనుభవించు. ఓ రాజశ్రేష్ఠుడా, అక్కడికి వెళ్ళిన తర్వాత నీకు శుభం కలుగుతుంది.'

Verse 162

व्यतीते द्वादशे वर्षे दुःखस्यान्ते नराधिपः । अन्तरीक्षाच्च पतितो यमदूतैः प्रणोदितः ॥

పన్నెండు సంవత్సరాలు గడిచిన తరువాత, దుఃఖం ముగిసినప్పుడు, యమదూతలచే నెట్టబడిన రాజు ఆకాశం నుండి కింద పడ్డాడు.

Verse 163

पतितो यमलोकाच्च विबुद्धो भयसम्भ्रमात् । अहो कष्टमिति ध्यात्वा क्षते क्षारावसेवनम् ॥

యమలోకం నుండి పడిపోయిన అతను భయంతో మేల్కొన్నాడు. 'అయ్యో, ఎంత కష్టం!' అని ఆలోచిస్తూ, గాయంపై ఉప్పు రాసినట్లుగా బాధను అనుభవించాడు.

Verse 164

स्वप्ने दुःखं महद्दृष्टं यस्यान्तो नोपलभ्यते । स्वप्ने दृष्टं मया यत्तु किं नु मे द्वादशाः समाः ॥

స్వప్నంలో నేను ఒక మహాశోకాన్ని చూచితిని; దాని అంతం కనిపించలేదు. అయితే ఆ స్వప్నంలో నేను చూచినది—నాకు పన్నెండు సంవత్సరాలు గడవనున్నాయనే అర్థమా?

Verse 165

गतेत्यपृच्छत तत्रस्थान् पुक्कसांस्तु स संभ्रमात् । नेत्युचुः केचित् तत्रस्थाः एवमेवापरेऽब्रुवन् ॥

ఆందోళనతో అతడు అక్కడ నిలిచిన పుక్కసులను అడిగాడు: “అతడు/ఆమె వెళ్లిపోయాడా?” అక్కడ ఉన్న కొందరు “లేదు” అన్నారు; మరికొందరూ అలాగే పలికారు।

Verse 166

श्रुत्वा दुःखी तदा राजा देवान् शरणमीयिवान् । स्वस्ति कुर्वन्तु मे देवाः शैव्यायाः बालकस्य च ॥

ఇది విని రాజు శోకంతో కుంగిపోయి, ఆపై దేవతలను శరణు కోరాడు. “దేవతలు నాకు, శైవ్యకు, మరియు శిశువుకు క్షేమాన్ని ప్రసాదించుగాక.”

Verse 167

नमो धर्माय महते नमः कृष्णाय वेधसे । परावराय शुद्धाय पुराणायाव्ययाय च ॥

మహాధర్మానికి నమస్కారం; విధాత అయిన కృష్ణునికి నమస్కారం. ఊర్ధ్వాధః లోకాల అధిపతికి, శుద్ధునికి, పురాతనునికి, అవ్యయునికి నమస్కారం.

Verse 168

नमो बृहस्पते तुभ्यं नमस्ते वासवाय च । एवमुक्त्वा स राजा तु युक्तः पुक्कसकर्मणि ॥

ఓ బృహస్పతీ, నీకు నమస్కారం; వాసవుడు (ఇంద్రుడు)కూ నమస్కారం. ఇలా చెప్పి ఆ రాజు తరువాత పుక్కసుల పనిలో నిమగ్నమయ్యాడు.

Verse 169

शवानां मूल्यकरणे पुनर्नष्टस्मृतिर्यथा । मलिनो जटिलः कृष्णो लकुटी विह्वलो नृपः ॥

శవాల కొనుగోలు–అమ్మకాలలో నిమగ్నుడైన అతనికి మళ్లీ స్మృతి నశించింది. మలినుడై, జటిలకేశుడై, శ్యామవర్ణుడై, గదను పట్టుకున్న ఆ రాజు మోహాక్రాంతుడై వణికిపోయాడు.

Verse 170

नैव पुत्रो न भार्या तु तस्य वै स्मृतिगोचरे । नष्टोत्साहो राज्यनाशात् श्मशाने निवसंस्तदा ॥

అతని స్మృతిపరిధిలో కుమారుడూ భార్యా ఎవరూ రాలేదు. రాజ్యనష్టంతో మనస్సు విరిగిపోయిన అతడు అప్పుడు శ్మశానంలో నివసించసాగాడు.

Verse 171

अथाजगाम स्वसुतं मृतमादाय लापिनी । भार्या तस्य नरेन्द्रस्य सर्पदष्टं हि बालकम् ॥

అప్పుడు ఆ రాజు భార్య విలపిస్తూ వచ్చింది; తన కుమారుణ్ని మోసుకొచ్చింది—పాము కాటుతో ఆ బాలుడు నిశ్చయంగా మరణించాడు.

Verse 172

हा वत्स ! हा पुत्र ! शिशो ! इत्येवं वदती मुहुः । कृशा विवर्णा विमनाः पांशुध्वस्तशिरोरुहा ॥

‘అయ్యో నా వత్సా! అయ్యో నా కుమారా! ఓ చిన్నబిడ్డా!’ అని ఆమె మళ్లీ మళ్లీ విలపించింది. ఆమె కృశంగా, వర్ణహీనంగా, విషణ్ణంగా ఉండి, తలజుట్టు మలినమై ధూళితో నిండీ చెదరిపోయి ఉంది.

Verse 173

राजपत्नी उवाच— हा राजन्नद्य बालं त्वं पश्य सोमं महीतले । रममाणं पुरा दृष्टं दुष्टाहिना मृतम् ॥

రాణి చెప్పింది: ‘అయ్యో రాజా! ఈ రోజు ఈ బాలుణ్ని చూడండి—చంద్రునివలె—భూమిపై పడి ఉన్నాడు. ఇంతకు ముందు ఆడుకుంటూ కనిపించిన వాడిని దుష్ట సర్పం చంపింది.’

Verse 174

तस्याः विलापशब्दं तमाकर्ण्य स नराधिपः । जगाम त्वरितोऽत्रेति भविता मृतकम्बलः ॥

ఆమె కరుణ విలాపధ్వని విని రాజు త్వరగా అక్కడికి వెళ్లాడు—“నిశ్చయంగా ఇది మృతకంబలానే” అని భావించాడు.

Verse 175

स तां रोरुदतीं भार्यां नाभ्यजानात्तु पार्थिवः । चिरप्रवाससंतप्तां पुनर्जातामिवाबलाम् ॥

కానీ రాజు తన భార్యనే గుర్తించలేదు; దీర్ఘ వియోగంతో క్షీణించి, ఏడుస్తూ, నూతనంగా పుట్టిన స్త్రీలా పూర్తిగా మారిపోయింది.

Verse 176

सापि तं चारुकेशान्तं पुरा दृष्ट्वा जटालकम् । नाभ्यजानान्नृपसुता शुष्कवृक्षोपमं नृपम् ॥

ఆమె కూడా—రాజకుమార్తె—రాజును గుర్తించలేదు; ఒకప్పుడు అందమైన జుట్టు కలవాడు, ఇప్పుడు జటాధారిగా ఎండిన చెట్టులా కనిపించాడు.

Verse 177

सोऽपि कृष्णपटे बालं दृष्ट्वाशीविषपीडितम् । नरेन्द्रलक्षणोपेतं चिन्तामाप नरेश्वरः ॥

అతడు కూడా నల్ల వస్త్రంపై ఉన్న ఒక శిశువును చూసి—విషసర్పం చేత బాధింపబడి, రాజలక్షణాలతో యుక్తుడై ఉన్నవాడిని చూసి—ఆందోళనతో ఆలోచనలో పడ్డాడు.

Verse 178

अहो कष्टं नरेन्द्रस्य कस्याप्येष कुले शिशुः । जातो नीतः कृतान्तेन कामप्याशां दुरात्मना ॥

అయ్యో, ఏదో రాజుకు ఎంత ఘోరం! ఈ శిశువు ఏదో రాజవంశంలో జన్మించాడు; క్రూరుడైన కృతాంతుడు (మరణం) కొంత జీవనాశతో కూడ అతనిని అపహరించాడు.

Verse 179

एवं दृष्ट्वा हि मे बालं मातुरुत्सङ्गशायिनम् । स्मृतिमभ्यागतो बालो रोहिताश्वोऽब्जलोचनः ॥

తల్లి ఒడిలో ఈ విధంగా శిశువు పడుకొని ఉండటం చూసి, పద్మనేత్రుడైన బాలుడు రోహితాశ్వుడు నా స్మృతిలో మళ్లీ ప్రత్యక్షమయ్యాడు।

Verse 180

सोऽप्येतामेव मे वत्सो वयोऽवस्थामुपागतः । नीतो यदि न घोरेण कृतान्तेनात्मनो वशम् ॥

నా ప్రియ కుమారుడూ ఇదే వయస్సుకు చేరేవాడు—అతడు భయంకర కృతాంతుడు (మరణం) అధికారంలోకి తీసుకుపోబడకపోయి ఉంటే।

Verse 181

राजपत्नीउवाच हा वत्स ! कस्य पापस्य अपध्यानादिदं महत् । दुःखमापतितं घोरं यस्यान्तो नोपलभ्यते ॥

రాణి చెప్పింది—అయ్యో నా బిడ్డా! ఏ పాపాన్ని తలచిన ఫలితంగా మనపై ఈ మహా, భయంకర, అంతం లేని శోకవిపత్తు పడింది?

Verse 182

हा नाथ ! राजन् ! भवता मामनाश्वास्य दुःखिताम् । क्वापि सन्तिष्ठता स्थाने विश्रब्धं स्थीयते कथम् ॥

ఓ నాథా, ఓ రాజా! నా దుఃఖంలో నాకు సాంత్వన ఇవ్వకుండా ఎవడు ఎక్కడైనా, ఏ స్థలంలోనైనా ప్రశాంతంగా ఉండగలడు?

Verse 183

राज्यनाशः सुहृत्त्यागो भार्यातनयविक्रयः । हरिश्चन्द्रस्य राजर्षेः किं विधे ! न कृतं त्वया ॥

రాజ్యనష్టం, మిత్రుల వియోగం, భార్యా-పుత్రుల విక్రయం—ఓ విధీ! రాజర్షి హరీశ్చంద్రునికి నీవు చేయనిది ఏముంది?

Verse 184

इति तस्याः वचः श्रुत्वा राजा स्वस्थानतश्च्युतः । प्रत्यभिज्ञाय दयितां पुत्रञ्च निधनं गतम् ॥

ఆమె మాటలు విని రాజు ధైర్యం చలించిపోయాడు. మరణించిన తన ప్రియ రాణి మరియు కుమారుణ్ని గుర్తించి అతడు తీవ్రంగా వ్యాకులుడయ్యాడు.

Verse 185

कष्टं शैव्येयमेषा हि स बालोऽयमितीरयन् । रुरोद दुःखसंतप्तो मूर्च्छामभिजगाम च ॥

“అయ్యో! ఇదే నిజంగా శైవ్య, ఇదే ఆ బాలుడు!” అని విలపిస్తూ, శోకాగ్నితో దగ్ధుడై ఏడ్చి, మూర్ఛలోనూ పడిపోయాడు.

Verse 186

सा च तं प्रत्यभिज्ञाय तामवस्थामुपागतम् । मूर्च्छिता निपपातार्ता निष्चेष्टा धरणीतले ॥

ఆమె కూడా అతడిని గుర్తించి, అతడు ఆ స్థితిలో పడిపోయినదాన్ని చూసి, తానూ మూర్ఛపోయింది; బాధతో నేలపై నిశ్చేష్టగా కూలిపోయింది.

Verse 187

चेतः संप्राप्य राजेंद्रो राजपत्नी च तै समम् । विलेपतुः सुसंतप्तौ शोकभारावपीडितौ ॥

స్పృహకు వచ్చాక రాజు, రాణి వారితో కలిసి విలపించారు—వేదనతో మండుతూ, శోకభారంతో నలిగిపోయి.

Verse 188

राजोवाच हाऽ वत्स ! सुकुमारं ते स्वक्षिभ्रूनासिकालकम् । पश्यतो मे मुखं दीनं हृदयं किं न दीर्यते ॥

రాజు అన్నాడు: “అయ్యో నా బిడ్డా! నీ సున్నితమైన ముఖం—నీ కళ్లతో, కనుబొమ్మలతో, చిన్న ముక్కుతో కూడినది—నా దీన ముఖాన్ని చూస్తున్నప్పుడు నా హృదయం ఎందుకు చీలిపోదు?”

Verse 189

तात ! तातेति मधुरं ब्रुवाणं स्वयमागतम् । उपगुह्य वदिष्ये कं वत्स ! वत्सेति सौहृदात् ॥

మధురంగా “నాన్నా! నాన్నా!” అని పలుకుతూ తానే వచ్చేవాడిని—ఇప్పుడు నేను ఎవరిని స్నేహంతో ఆలింగనం చేసి “బిడ్డా! బిడ్డా!” అని పిలవగలను?

Verse 190

कस्य जानुप्रणीतेन पिङ्गेन क्षितिरेणुना । ममोत्तरीयमुत्सङ्गं तथाङ्गं मलमेṣ्यति ॥

ఎవరి చిన్న మోకాళ్లతో ఎగసిన నేలధూళి వల్ల నా పైవస్త్రం, నా ఒడిలోనూ నా శరీరమూ మళ్లీ ఎప్పుడు మురికిపడతాయి?

Verse 191

अङ्गप्रत्यङ्गसम्भूतो मनोहृदयनन्दनः । मया कुपित्रा हा वत्स ! विक्रीतो येन वस्तुवत् ॥

నా అవయవోపావయవాల నుంచే జన్మించినవాడా, నా మనసు-హృదయాన్ని ఆనందింపజేసేవాడా—అయ్యో బిడ్డా!—నేను దుష్ట తండ్రిని, నిన్ను ఒక వస్తువులా అమ్మేశాను.

Verse 192

हृत्वा राज्यमशेषं मे ससाधनधनं महत् । दैवाहिना नृशंसनेन दष्टो मे तनयस्ततः ॥

నా సమస్త రాజ్యాన్ని—మహాధనసంపదలతో సహా—దోచుకున్న తరువాత, ఆపై నా కుమారుణ్ని విధిరూప క్రూర సర్పం కాటేసింది.

Verse 193

अहं दैवाहिदष्टस्य पुत्रस्य आननपङ्कजम् । निरीक्षन्नपि घोरेण विषेणान्धीकृतोऽधुना ॥

విధిరూప సర్పం కాటేసిన నా కుమారుని కమలముఖాన్ని చూస్తూనే, ఆ భయంకర విషం వల్ల నేను ఇప్పుడు అంధుడినైపోయినట్టున్నాను.

Verse 194

एकमुक्त्वा तमादाय बालकं बाष्पगद्गदः । परिष्वज्य च निष्चेष्टो मूर्च्छया निपपात ह ॥

ఒక మాట పలికి అతడు ఆ బాలుడిని ఎత్తుకున్నాడు. కన్నీళ్లతో గొంతు ఆడలేదు; అతనిని ఆలింగనం చేసి నిశ్చలుడై, మూర్ఛచెంది నేలపై పడిపోయాడు.

Verse 195

राजपत्नी उवाच— अयं स पुरुषव्याघ्रः स्वरेणैवोपलक्ष्यते । विद्वज्जनमनश्चन्द्रो हरिश्चन्द्रो न संशयः ॥

రాణి చెప్పింది—“ఇతడే ఆ నరవ్యాఘ్రుడు; అతని స్వరమాత్రంతోనే గుర్తుపడతాడు. ఇతడే హరిశ్చంద్రుడు, పండితుల మనసులకు చంద్రునివంటి వాడు; ఇందులో సందేహం లేదు.”

Verse 196

तथास्य नासिका तुङ्गा अग्रतोऽधोमुखं गता । दन्ताश्च मुकुलप्रख्याः ख्यातकीर्तेर्महात्मनः ॥

అతని ముక్కు ఎత్తుగా ఉండి ముందుభాగంలో కిందికి వాలింది; అతని పళ్లు మొగ్గలవలె ఉండేవి—ఇవి ప్రసిద్ధ యశస్సు గల ఆ మహాత్ముని లక్షణాలు.

Verse 197

श्मशानमागतः कस्मादद्यैष स नरेश्वरः । अपहाय पुत्रशोकं सापश्यत् पतितं पतिम् ॥

“ఈ నరాధిపుడు ఈ రోజు శ్మశానానికి ఎందుకు వచ్చాడు?” అని, కుమారశోకాన్ని పక్కనబెట్టి ఆమె భర్తను నేలపై పడివున్నట్లు చూసింది.

Verse 198

प्रकृष्टा विस्मिता दीना भर्तृपुत्राधिपीडिता । वीक्षन्ती सा ततोऽपश्यद् भर्तृदण्डं जुगुप्सितम् ॥

ఆమె చుట్టూ చూస్తూ తీవ్రంగా కంపించింది—ఆశ్చర్యంతో, దుఃఖంతో, భర్త-కుమారుల విపత్తుతో బాధపడుతూ. అప్పుడు ఆమె భర్త యొక్క అసహ్యమైన దండాన్ని (అపమానిత స్థితి సూచకాన్ని) చూసింది.

Verse 199

श्वपाकार्हमतो मोहं जगामायतलोचना । प्राप्य चेतश्च शनकैः सगद्गदमभाषत ॥

అప్పుడు విశాలాక్షి అయిన ఆమె అతడు చాండాలస్థితికి చేరినదాన్ని చూసి మోహానికి లోనైంది. క్రమంగా స్ఫూర్తి పొందిన తరువాత గొంతు బిగుసుకున్న స్వరంతో పలికింది.

Verse 200

धिक् त्वां दैवातिकरुणां निर्मर्यादं जुगुप्सितम् । येनायममरप्रख्यो नीतो राजा श्वपाकताम् ॥

ధిక్కారం నీకు, ఓ దైవం—వ్యంగ్యంగా ‘అతిదయాళువు’—నియంత్రణలేని, ద్వేష్యమైనదా! నీ వల్ల దేవసమ కాంతిగల ఈ రాజు శ్వపాకస్థితికి నెట్టబడ్డాడు.

Verse 201

राज्यनाशं सुहृत्त्यागं भार्या-तनयविक्रयम् । प्रापयित्वापि नो कुक्तश्चण्डालोऽयं कृतो नृपः ॥

రాజ్యనష్టం, మిత్రవియోగం, భార్యా-పుత్రుల విక్రయం కలిగించిన తరువాత కూడా నీవు తృప్తి చెందలేదు; ఈ రాజును చాండాలస్థితికి చేర్చావు.