Shloka 120

Adhyaya 8 — Harishchandra’s Trial: Truth, the Sale of Family, and Bondage to a Chandala

Sanskrit

हा शैव्ये पुत्र हा बाल मां त्यक्त्वा मन्दभाग्यकम् ।

विश्वामित्रस्य दोषेण गताः कुत्रापि ते मम ॥

Transliteration

hā śaivye putra hā bāla māṃ tyaktvā manda-bhāgyakam /

viśvāmitrasya doṣeṇa gatāḥ kutrāpi te mama

Translation

“అయ్యో శైవ్యా! అయ్యో నా కుమారా—నా బిడ్డా! దురదృష్టుడైన నన్ను విడిచిపెట్టి నీవు ఎక్కడికో వెళ్లిపోయావు—విశ్వామిత్రుని దోషం వల్ల.”

Word by Word

• हा: alas!
• हा: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Indeclinable
• Root: हा (अव्यय)
• Form: अव्यय; शोकसूचक निपात (interjection)

• शैव्ये: O Śaivyā (queen)
• शैव्ये: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: शैव्य (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सम्बोधन (8th/सम्बोधन), एकवचन

• पुत्र: O son
• पुत्र: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• हा: alas!
• हा: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Indeclinable
• Root: हा (अव्यय)
• Form: अव्यय; शोकसूचक निपात

• बाल: O child
• बाल: Sambodhana (सम्बोधन)
• Type: Noun
• Root: बाल (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, सम्बोधन, एकवचन

• माम्: me
• माम्: Karma (कर्म)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: उत्तमपुरुष-सर्वनाम; द्वितीया (2nd), एकवचन

• त्यक्त्वा: having abandoned
• त्यक्त्वा: Purvakala (पूर्वकाल)
• Type: Verb
• Root: त्यज् (धातु) + त्वा (क्त्वान्त)
• Form: क्त्वान्त-अव्यय (gerund/absolutive); ‘having abandoned’

• मन्द-भाग्यकम्: unfortunate (wretched)
• मन्द-भाग्यकम्: Karma (कर्म)
• Type: Adjective
• Root: मन्द (प्रातिपदिक) + भाग्यक (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारय-समास; नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; विशेषण (to ‘mām’)

• विश्वामित्रस्य: of Viśvāmitra
• विश्वामित्रस्य: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: विश्वामित्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन

• दोषेण: by the fault (because)
• दोषेण: Karana/Hetu (करण/हेतु)
• Type: Noun
• Root: दोष (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, तृतीया (3rd/तृतीया), एकवचन; करण/हेतु (instrumental/cause)

• गताः: have gone
• गताः: Karta (कर्ता)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: भूतकृदन्त (past participle, क्त); पुंलिङ्ग, प्रथमा, बहुवचन; कर्तरि

• कुत्रापि: somewhere
• कुत्रापि: Adhikarana (अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: कुत्र (अव्यय) + अपि (अव्यय)
• Form: अव्यय-समुच्चय; प्रश्न/अनिश्चित-देशवाचक (indefinite locative adverb)

• ते: they/you (those)
• ते: Karta (कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम; प्रथमा, बहुवचन

• मम: my
• मम: Sambandha (सम्बन्ध/षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: अस्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी, एकवचन; सर्वनाम

Speakers

• King (lamenting)

Verse Rasa

{ "primaryRasa": "karuna", "secondaryRasa": "shanta", "rasaIntensity": 0, "emotionalArcPosition": "", "moodDescriptors": [] }

Key Themes

• Separation and grief
• Attribution of blame
• Family bonds

FAQs

What is the philosophical or ethical takeaway?

Grief often seeks an external culprit; Purāṇic ethics typically redirects this impulse toward examining karma, dharma, and right response rather than fixation on blame.

How does this fit the Pancalakṣaṇa (5 characteristics)?

Part of ākhyāna (narrative) illustrating human suffering and moral psychology; not a cosmological/genealogical unit by itself.

What is the esoteric significance?

The named ‘fault’ can symbolize the mind’s tendency to project; liberation begins when projection is seen through and responsibility is reclaimed inwardly.