Adhyaya 169
द्रोणनिन्दाश्रवणं तथा सात्यकि–पार्षतविवादः (Hearing the reproach of Droṇa and the Sātyaki–Pārṣata dispute)
Upa-parva: Sātyaki–Pārṣata Saṃvāda (Reproach and Restraint Episode)
Dhṛtarāṣṭra opens by emphasizing Droṇa’s legitimate learning—Vedas with auxiliaries and the direct science of archery grounded in discipline—then asks Sañjaya how the assembled archers reacted when the Pāñcāla prince reproached Droṇa. Sañjaya reports widespread silence and embarrassment; Arjuna reacts with tearful indignation. Sātyaki delivers a sharp denunciation of the reproach as improper toward a teacher, escalating into threats of immediate punishment. Pārṣata replies with counter-accusations, defending his prior conduct and reframing the war’s moral landscape by citing earlier injustices and contested killings (including Bhūriśravā and Bhīṣma), arguing that dharma and adharma are difficult to discern in wartime. Sātyaki moves toward violence; Bhīma restrains him at Vāsudeva’s urging, while Sahadeva appeals to friendship and mutual dependence between Pāṇḍavas, Vṛṣṇis, and Pāñcālas. Pārṣata, still defiant, invites confrontation; the leaders intervene to prevent an internal rupture, and the coalition returns to facing the external enemy.
Chapter Arc: रात्रि-युद्ध की धधकती पृष्ठभूमि में सहदेव राधेय कर्ण पर बाण-वर्षा कर उसे ललकारता है—पर अँधेरे में भी धर्म-युद्ध की मर्यादा डगमगाने लगती है। → सहदेव के नौ और फिर झुकी गाँठवाले दस तीक्ष्ण बाण कर्ण को घायल करते हैं, किंतु कर्ण प्रत्युत्तर में शत-बाणों से सहदेव के रथ, धनुष और बल को दबा देता है। इसी बीच शल्य की वाणी—‘विशिष्ट रथियों से मत भिड़’—सहदेव के मन में संशय और विवशता भरती है; उधर अर्जुन के तीव्र संहार से कौरव-सेना में भगदड़ फैलती है। → कर्ण द्वारा सहदेव की निर्णायक पराजय के साथ ही शल्य विराट के भाई शतानीक का वध करता है और विराट को भी रण में परास्त कर देता है; उसी समय अर्जुन की ओर से उठती प्रचंड मारक-लहर कौरवों की पंक्तियाँ तोड़ देती है, और राक्षसराज अलम्बुष आठ-चक्र रथ पर चढ़कर अर्जुन से टकराने को आगे बढ़ता है। → पांडव-पक्ष में सहदेव का दबना और विराट-पक्ष का टूटना क्षणिक अँधेरा रचता है, पर अर्जुन की गति युद्ध-धारा को फिर पांडवों की ओर मोड़ देती है; कौरवों के लिए राहत की आशा अब अलम्बुष के प्रहार पर टिक जाती है। → अलम्बुष अर्जुन के मस्तक पर सैकड़ों बाणों की वर्षा करता हुआ निकट आता है—रात्रि-रण में यह टक्कर किसका तेज़ बुझाएगी?
Shlokas
Verse 1
/ अपर बक। है २ >> सप्तषष्ट्याधिेकशततमो< ध्याय: कर्णके द्वारा सहदेवकी पराजय
సంజయుడు పలికెను—హే నరాధిపా, హే భారతవంశజా! ద్రోణుని చేరదలచి ముందుకు సాగుతున్న సహదేవుని యుద్ధభూమిలో వైకర్తన కర్ణుడు అడ్డగించాడు।
Verse 2
सहदेवस्तु राधेयं विद्ध्वा नवभिराशुगै: । पुनर्विव्याध दशभिर्विशिखैर्नतपर्वभि:
సహదేవుడు రాధేయ కర్ణుని తొమ్మిది వేగబాణాలతో గాయపరచి, మళ్లీ వంగని సంధులుగల పది విశిఖాలతో మరల చీల్చెను।
Verse 3
सहदेवने राधापुत्र कर्णको नौ बाणोंसे बींधकर झुकी हुई गाँठवाले दस बाणोंद्वारा पुनः घायल कर दिया ।। त॑ं कर्ण: प्रतिविव्याध शतेन नतपर्वणाम् । सज्यं चास्य धनु: शीघ्र चिच्छेद लघुहस्तवत्
అప్పుడు కర్ణుడు ప్రతిఘాతంగా వంగిన సంధులుగల వంద బాణాలతో సహదేవుని చీల్చి, అతని ధనుస్సును ప్రత్యంచతో సహా క్షణంలోనే కోసివేశెను—అది అతనికి సులభకార్యమై యుండినట్లు।
Verse 4
कर्णने बदलेमें झुकी हुई गाँठवाले सौ बाण मारे और शीघ्रतापूर्वक हाथ चलानेवाले वीर योद्धाकी भाँति उसने उनके प्रत्यंचासहित धनुषको भी शीघ्र ही काट दिया ।।
అనంతరం ప్రతాపవంతుడైన మాద్రీపుత్ర సహదేవుడు మరొక ధనుస్సు తీసుకొని కర్ణుని ఇరవై బాణాలతో గాయపరచెను; అది అద్భుతమై కనిపించెను।
Verse 5
तस्य कर्णो हयान् हत्वा शरै: संनतपर्वभि: । सारथिं चास्य भल््लेन द्रुतं निन्ये यमक्षयम्
అప్పుడు కర్ణుడు వంగిన సంధులుగల బాణాలతో సహదేవుని గుర్రాలను సంహరించి, ఒక భల్లబాణంతో అతని సారథిని కూడా వేగంగా యమలోకానికి పంపెను।
Verse 6
विरथ: सहदेवस्तु खड््गं चर्म समाददे । तदप्यस्य शरै: कर्णो व्यधमत् प्रहसन्निव
రథం కోల్పోయిన సహదేవుడు ఖడ్గం, కవచం (ఢాలు) పట్టుకున్నాడు; కానీ కర్ణుడు నవ్వినట్లే బాణాలతో కొట్టి ఆ ఆయుధాలనూ చిదిమేశాడు।
Verse 7
अथ गुर्वी महाघोरां हेमचित्रां महागदाम् । प्रेषयामास संक्रुद्धों वैकर्तनरथं प्रति
ఆపై తీవ్ర కోపంతో, బంగారు అలంకారాలతో మెరిసే, భారమైన భయంకర మహాగదను వైకర్తనుడి రథం వైపు విసిరాడు।
Verse 8
तब सहदेवने अत्यन्त कुपित होकर एक सुवर्णजटित अत्यन्त भयंकर विशाल गदा सूर्यपुत्र कर्णके रथपर दे मारी ।।
అప్పుడు సహదేవుడు తీవ్రంగా కోపించి, బంగారు అలంకారాలతో కూడిన భయంకరమైన విశాల గదను సూర్యపుత్రుడు కర్ణుని రథంపై విసిరాడు. సహదేవుడు ప్రయోగించిన ఆ గద తనపై అకస్మాత్తుగా దూసుకొస్తున్నదని చూసిన కర్ణుడు అనేక బాణాలతో దాని వేగాన్ని ఆపి భూమిపై పడేసాడు।
Verse 9
गदां विनिहतां दृष्टवा सहदेवस्त्वरान्वित: । शक्ति चिक्षेप कर्णाय तामप्यस्याच्छिनच्छरै:
తన గద విఫలమై పడిపోయినదాన్ని చూసి సహదేవుడు ఆతురతతో కర్ణునిపై శక్తి ఆయుధాన్ని విసిరాడు; కానీ కర్ణుడు బాణాలతో దానినీ కోసివేశాడు।
Verse 10
ससम्भ्रमं ततस्तूर्णमवप्लुत्य रथोत्तमात् । सहदेवो महाराज दृष्ट्वा कर्ण व्यवस्थितम्
మహారాజా! అప్పుడు సహదేవుడు ఆతురతతో వెంటనే తన ఉత్తమ రథం నుండి దూకి దిగాడు; యుద్ధభూమిలో అధిరథపుత్రుడు కర్ణుడు స్థిరంగా నిలిచినదాన్ని చూసి రథచక్రాన్ని పట్టుకొని అతనిపై విసిరాడు।
Verse 11
|| तदापतद् वै सहसा कालचक्रमिवोद्यतम्
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు అది అకస్మాత్తుగా కూలి పడింది; ఎత్తబడిన కాలచక్రంలా—వేగంగా, అప్రతిహతంగా, అశుభసూచకంగా; విధి ఆలస్యం లేకుండా దెబ్బకొట్టేందుకు తిరిగినట్లుగా.
Verse 12
तस्मिंस्तु निहते चक्रे सूतजेन महात्मना
సంజయుడు పలికెను—మహాత్ముడైన సూతపుత్రుడు ఆ చక్రాన్ని కూల్చివేసిన వెంటనే యుద్ధగతి మారిపోయింది—యుద్ధంలో ఒక నిర్ణాయక చర్య ఎలా మహాబలాన్నికూడా కదిలించి, శక్తి తన సాధనాలపై ఎంత సున్నితంగా ఆధారపడివుంటుందో వెల్లడిస్తుంది.
Verse 13
ईषादण्डकयोक्त्रांश्व युगानि विविधानि च | हस्त्यज्ञानि तथाश्रांश्व मृतांश्व॒ पुरुषान् बहुन्
సంజయుడు పలికెను—అక్కడ ఈషాదండాలు, దండాలు, జూళ్లు, కట్టెలు, నానావిధమైన యుగాలు, కట్టుబాట్లు; అలాగే మహావతులు, తెగిన అవయవాలు, మృత గుర్రాలు, అనేక మంది గాయపడినవారు మరియు మృతులు కనిపించారు.
Verse 14
चिक्षेप कर्णमुद्दिश्य कर्णस्तान् व्यधमच्छरै: । महामनस्वी सूतपुत्र कर्णके द्वारा उस रथचक्रके नष्ट कर दिये जानेपर ईषादण्ड, जोते, नाना प्रकारके जूए, हाथीके कटे हुए अंग, मरे घोड़े और बहुत-सी मृत मनुष्योंकी लाशें कर्णको लक्ष्य करके चलायीं; परंतु कर्णने अपने बाणोंद्वारा उन सबकी धज्जियाँ उड़ा दीं ।।
సంజయుడు పలికెను—కర్ణుని లక్ష్యంగా ఒక ప్రక్షేపాస్త్రం విసిరబడింది; కాని కర్ణుడు తన బాణాలతో దానిని చూర్ణం చేశాడు. అప్పుడు మాద్రవతీ సుతుడు, తాను నిరాయుధుడనని గ్రహించి, యుద్ధసంకులంలో ప్రాణాపాయం ఎదుర్కొన్నాడు.
Verse 15
तमभिद्रुत्य राधेयो मुहूर्तादू भरतर्षभ
సంజయుడు పలికెను—ఓ భరతశ్రేష్ఠా! రాధేయుడు (కర్ణుడు) అతనిపై దూసుకెళ్లి, క్షణకాలంలోనే అతని సమీపానికి చేరాడు.
Verse 16
मा युध्यस्व रणेडथीर विशिष्टे रथिभि: सह
సంజయుడు అన్నాడు— ఓ ధైర్యశాలి, ఈ యుద్ధంలో యుద్ధం చేయకు; ముఖ్యంగా ఆ విశిష్ట రథయోధులతో కలిసి అయితే అసలు చేయకు.
Verse 17
अथैनं धनुषो5ग्रेण तुदन् भूयो5ब्रवीद् वच:
సంజయుడు అన్నాడు— అప్పుడు ధనుస్సు మొనతో అతనిని మళ్లీ తొడిగి, అతడు మరలా మాటలాడాడు.
Verse 18
एषोअर्जुनो रणे तूर्ण युध्यते कुरुभि: सह । तत्र गच्छस्व माद्रेय गृहं वा यदि मन्यसे
సంజయుడు అన్నాడు— ఇదిగో అర్జునుడు; కురువులతో కలిసి రణంలో వేగంగా యుద్ధం చేస్తున్నాడు. ఓ మాద్రీపుత్రా, అక్కడికి వెళ్లు; లేక నీకు అనుకూలమైతే ఇంటికి తిరిగి పో.
Verse 19
तदनन्तर धनुषकी नोकसे उन्हें पीड़ा देते हुए कर्णने पुनः: इस प्रकार कहा--'माद्रीपुत्र! ये अर्जुन कौरवोंके साथ रणभूमिमें शीघ्रतापूर्वक युद्ध कर रहे हैं। तू उन्हींके पास चला जा अथवा तेरा मन हो तो घरको लौट जा! ।।
సంజయుడు అన్నాడు— ఆ తరువాత కర్ణుడు ధనుస్సు మొనతో అతనికి బాధ కలిగిస్తూ మళ్లీ ఇలా అన్నాడు— “మాద్రీపుత్రా! అర్జునుడు కౌరవులతో కలిసి రణభూమిలో వేగంగా యుద్ధం చేస్తున్నాడు. నీవు అతని దగ్గరకు వెళ్లు; లేక నీ మనసుంటే ఇంటికి తిరిగి పో.” సహదేవునితో ఇలా చెప్పి, రథయోధుల్లో శ్రేష్ఠుడైన కర్ణుడు రథంపై మహావేగంగా ముందుకు దూసుకెళ్లాడు; పాంచాల–పాండవ సేనలను దహించివేస్తున్నట్టుగా కనిపించాడు.
Verse 20
वध प्राप्तं तु माद्रेयं नावधीत् समरेडरिहा । कुन्त्या: स्मृत्वा वचो राजन् सत्यसंधो महायशा:
సంజయుడు అన్నాడు— ఓ రాజా, మాద్రీపుత్రుడు సహదేవుడు వధయోగ్య స్థితికి వచ్చినప్పటికీ, శత్రుసంహారకుడు, సత్యప్రతిజ్ఞుడు, మహాయశస్సుగల కర్ణుడు రణంలో అతనిని చంపలేదు; కుంతికి ఇచ్చిన మాటను స్మరించి తనను తాను నియంత్రించుకున్నాడు.
Verse 21
सहदेवस्ततो राजन् विमना: शरपीडित: । कर्णवाक्छरतप्तक्ष जीवितान्निरविद्यत,राजन्! तदनन्तर सहदेव कर्णके बाणोंसे पीड़ित और उसके वचनरूपी बाणोंसे संतप्त एवं खिन्नचित्त हो अपने जीवनसे विरक्त हो गये
అప్పుడు, రాజా, సహదేవుడు బాణపీడితుడై విమనస్కుడయ్యాడు. కర్ణుని వాక్యరూప బాణాలు అతని నేత్రాలను దహించినట్లై, అతడు జీవితం పట్లనే విరక్తి పొందాడు।
Verse 22
आरुरोह रथं चापि पाञज्वाल्यस्य महात्मन: । जनमेजयस्य समरे त्वरायुक्तो महारथ:
అప్పుడు ఆ మహారథుడు త్వరతో ప్రేరితుడై, జనమేజయునితో సమరంలో మహాత్ముడైన పాంజ్వాల్యుని రథాన్ని అధిరోహించాడు।
Verse 23
फिर वे महारथी सहदेव बड़ी उतावलीके साथ महामना पांचालराजकुमार जनमेजयके रथपर आरूढ़ हो गये ।।
తర్వాత మహారథి సహదేవుడు మహామనస్కుడైన పాంచాలరాజకుమారుడు జనమేజయుని రథాన్ని గొప్ప త్వరతో అధిరోహించాడు। ఇక సేనతో కూడి వేగంగా ద్రోణునిపై దూసుకొచ్చిన ధనుర్ధరుడు విరాటుని మద్రరాజు శల్యుడు బాణవర్షంతో పూర్తిగా కప్పివేశాడు।
Verse 24
तयो: समभवद् युद्ध समरे दृढ्धन्विनो: । यादृशं हाभवद् राजन् जम्भवासवयो: पुरा
రాజా, ఆపై సమరభూమిలో ఆ ఇద్దరు దృఢధనుర్ధరుల మధ్య, పూర్వకాలంలో వాసవుడైన ఇంద్రుడు మరియు జంభాసురుని మధ్య జరిగినట్లే ఘోరయుద్ధం చెలరేగింది।
Verse 25
मद्रराजो महाराज विराटं वाहिनीपतिम् । आजमलछेने त्वरितस्तूर्ण शतेन नतपर्वणाम्,महाराज! मद्रराज शल्यने सेनापति राजा विराटको बड़ी उतावलीके साथ झुकी हुई गाँठवाले सौ बाण मारकर तुरंत घायल कर दिया
మహారాజా, మద్రరాజు శల్యుడు త్వరితుడై సమీపంలో నుంచే వంగిన ముడులున్న వంద బాణాలతో సేనాధిపతి విరాటుని వెంటనే గాయపరిచాడు।
Verse 26
प्रतिविव्याध तं राजन् नवभिर्निशितै: शरै: । पुनश्चैनं त्रिसप्तत्या भूयश्चैव शतेन तु
సంజయుడు పలికెను—రాజా, అతడు ప్రతిగా అతనిని తొమ్మిది పదునైన బాణాలతో గాయపరచెను; మరల డెబ్బైమూడు బాణాలతో, ఇంకా మళ్లీ నూరు బాణాలతోనూ చీల్చెను.
Verse 27
राजन्! तब विराटने मद्रराजको पहले नौ, फिर तिहत्तर और पुनः सौ तीखे बाणोंसे घायल करके बदला चुकाया ।।
సంజయుడు పలికెను—రాజా, విరాటుడు మద్రరాజునకు ప్రతిగా ముందుగా తొమ్మిది, తరువాత డెబ్బైమూడు, మరల నూరు పదునైన బాణాలతో గాయపరచెను. దానికి ప్రతిగా మద్రాధిపతి శల్యుడు యుద్ధంలో విరాటుని రథంలోని నాలుగు గుర్రాలను చంపి, రెండు బాణాలతో సారథిని మరియు ధ్వజాన్ని కూడా కూల్చివేశెను.
Verse 28
हताश्चात् तु रथात् तूर्णमवप्लुत्य महारथ: । तस्थौ विस्फारयंश्वापं विमुछ्चंश्व शिताउ्छरान्
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు అతని గుర్రాలు హతమయ్యాక, ఆ మహారథుడు వెంటనే రథం నుండి దూకి దిగెను. భూమిపై స్థిరంగా నిలిచి ధనుస్సును మ్రోగించి, పదునైన బాణాలను వరుసగా విడిచెను.
Verse 29
शतानीकस्ततो दृष्टवा भ्रातरं हतवाहनम् | रथेनाभ्यपतत् तूर्ण सर्वलोकस्य पश्यत:,तत्पश्चात् शतानीक अपने भाईके वाहनको नष्ट हुआ देख सब लोगोंके देखते-देखते शीघ्र ही रथके द्वारा उनके पास आ पहुँचे
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు శతానీకుడు తన అన్న యొక్క వాహనం నశించినదిని చూచి, అందరూ చూస్తుండగా, తన రథంతో వేగంగా అతని వైపు దూసుకెళ్లెను.
Verse 30
शतानीकमथायान्तं मद्रराजो महामृथे । विशिखेैर्बहुभिरविद्ध्वा ततो निन्ये यमक्षयम्,उस महासमरमें वहाँ आते हुए शतानीकको बहुत-से बाणोंद्वारा घायल करके मद्रराज शल्यने उन्हें यमलोक पहुँचा दिया
సంజయుడు పలికెను—ఆ మహాసమరంలో ముందుకు వస్తున్న శతానీకుని మద్రరాజు శల్యుడు అనేక బాణాలతో గాయపరచి, అలా గాయపరచిన తరువాత అతనిని యముని అక్షయ లోకానికి పంపెను.
Verse 31
तस्मिंस्तु निहते वीरे विराटो रथसत्तम: । आरुरोह रथं तूर्ण तमेव ध्वजमालिनम्
ఆ వీరుడు హతుడైన వెంటనే రథయోధులలో శ్రేష్ఠుడైన విరాటుడు ధ్వజమాలలతో అలంకృతమైన అదే రథాన్ని వేగంగా అధిరోహించాడు।
Verse 32
वीर शतानीकके मारे जानेपर रथियोंमें श्रेष्ठ विराट तुरंत ही ध्वज-मालासे विभूषित उसी रथपर आरूढ़ हो गये ।।
అప్పుడు కోపంతో కన్నులు విప్పి, ద్విగుణ పరాక్రమంతో విరాటుడు తన బాణవర్షంతో మద్రరాజుని రథాన్ని వేగంగా కప్పివేశాడు।
Verse 33
ततो मद्राधिप: क्रुद्ध/ शरेणानतपर्वणा । आजपघानोरसि दृढं विराट वाहिनीपतिम्
అప్పుడు కోపించిన మద్రాధిపతి, ముడతలేని సంధులు గల బాణంతో యుద్ధంలో విరాటుని సేనాధిపతిని వక్షస్థలంలో బలంగా కొట్టాడు।
Verse 34
इससे कुपित हुए मद्रराज शल्यने झुकी हुई गाँठवाले एक बाणसे सेनापति विराटकी छातीमें गहरी चोट पहुँचायी ।।
దీనితో కుపితుడైన మద్రరాజు శల్యుడు వంగిన ముడతలున్న బాణంతో సేనాధిపతి విరాటుని వక్షస్థలంలో లోతైన గాయం చేశాడు। తీవ్రంగా గాయపడిన విరాటుడు, ఓ మహారాజా, రథపు వెనుక భాగంలోని ఆసనంపై కూలి కూర్చున్నాడు; భరతశ్రేష్ఠా, అతనిని ఘోరమైన మూర్ఛా మరియు మోహం ఆవరించాయి।
Verse 35
सारथिस्तमपोवाह समरे शरविक्षतम् | ततः सा महती सेना प्राद्रवन्निशि भारत
అప్పుడు సమరంలో బాణాలతో గాయపడిన అతనిని సారథి యుద్ధభూమి నుండి తీసుకెళ్లాడు। ఆ తరువాత, ఓ భారతా, ఆ మహాసేన రాత్రివేళ పారిపోయింది।
Verse 36
तां दृष्टवा विद्रुतां सेनां वासुदेवधनंजयौ
సంజయుడు పలికెను—పరుగెత్తి పారిపోతున్న ఆ సేనను చూచి వాసుదేవ శ్రీకృష్ణుడు, ధనంజయ అర్జునుడు ఆ పరాభవాన్ని గమనించారు; యుద్ధరంగంలో వరుసలు కూలిన వేళ ధైర్యధర్మాల పరీక్ష జరుగుతుంది—అది అశుభ మలుపులా కనిపించింది.
Verse 37
प्रयातौ तत्र राजेन्द्र यत्र शल्यो व्यवस्थित: । राजेन्द्र! उस सेनाको भागती देख श्रीकृष्ण और अर्जुन उसी ओर चल दिये, जहाँ राजा शल्य खड़े थे ।। तौतु प्रत्युद्ययौ राजन् राक्षसेन्द्रो हालम्बुष:
సంజయుడు పలికెను—రాజేంద్రా! రాజు శల్యుడు స్థిరంగా నిలిచిన చోటుకే శ్రీకృష్ణుడు, అర్జునుడు బయలుదేరారు. కానీ, రాజా, వారు ముందుకు సాగగానే రాక్షసేంద్రుడు హాలంబుషుడు ఎదురొచ్చి వారిని నిలువరించెను.
Verse 38
तुरड्रममुखैर्युक्ते पिशाचै्घोरदर्शनि:
సంజయుడు పలికెను—ఆ రథానికి గుర్రముఖాల వంటి ముఖాలు గల భయంకర పిశాచులు జూచబడ్డారు. దానిపై తడిగా మెరుస్తున్న కాషాయ-ఎర్ర జెండా ఎగిరింది; రథం ఎర్ర పూల మాలలతో అలంకరించబడింది. ఆ భయానక రథం నల్ల ఇనుముతో చేయబడినది; పైగా ఎలుగుబంటి చర్మం పరచబడింది.
Verse 39
लोहितार्द्रपताक॑ त॑ रक्तमाल्यविभूषितम् | कार्ष्णायसमयं घोरमृक्षचर्मसमावृतम्
సంజయుడు పలికెను—ఆ రథంపై తడిగా మెరుస్తున్న ఎర్ర జెండా ఎగిరింది; అది ఎర్ర మాలలతో అలంకరించబడింది. ఆ ఘోర రథం నల్ల ఇనుముతో చేయబడినది; ఎలుగుబంటి చర్మంతో కప్పబడినది.
Verse 40
रौद्रेण चित्रपक्षेण विवृताक्षेण कूजता । ध्वजेनोच्छितदण्डेन गृध्रराजेन राजता
సంజయుడు పలికెను—ఎత్తుగా నిలిపిన దండంపై ఉన్న ధ్వజంతో ఆ రథం ప్రకాశించింది; ఆ ధ్వజంపై క్రోధభరితమైన, విచిత్ర పక్షాలతో, విప్పిన కళ్లతో కూయుచున్న గృధ్రరాజు విరాజిల్లెను.
Verse 41
रुरोधार्जुनमायान्तं प्रभञ्जनमिवाद्रिराट्
సంజయుడు అన్నాడు—ఎలా మహాపర్వతం ఉగ్ర తుఫాను దూకుడును ఆపుతుందో, అలాగే పర్వతరాజు ముందుకు దూసుకొస్తున్న అర్జునుని స్థిరంగా నిలిచి అడ్డుకున్నాడు।
Verse 42
अतितीव्रं महद् युद्ध नरराक्षसयोस्तदा
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ భారతా! ఆ సమయంలో అక్కడ మనిషి మరియు రాక్షసుని మధ్య అత్యంత ఉగ్రంగా మహాయుద్ధం చెలరేగింది; అది వీక్షకుల ఉత్సాహాన్ని పెంచి, గద్దలు, కాకులు, కొంగలు, గుడ్లగూబలు, కంక పక్షులు మరియు నక్కలకు ఆనందం కలిగించింది।
Verse 43
द्रष्टणां प्रीतिजनन सर्वेषां तत्र भारत । गृध्रकाकबलोलूककड़्कगोमायुहर्षणम्
ఓ భారతా! ఆ యుద్ధం అక్కడ ఉన్న సమస్త వీక్షకుల ఆనందాన్ని పెంచి, గద్దలు, కాకులు, కొంగలు, గుడ్లగూబలు, కంక పక్షులు మరియు నక్కలకు హర్షం కలిగించింది।
Verse 44
तमर्जुन: शतेनैव पत्रिणां समताडयत् | नवभिश्ष शितैर्बाणैर्थ्वजं चिच्छेद भारत
సంజయుడు అన్నాడు—అర్జునుడు అతనిని వంద రెక్కల బాణాలతో బలంగా కొట్టాడు; ఓ భారతా! తరువాత తొమ్మిది పదునైన బాణాలతో అతని ధ్వజాన్ని తెగగొట్టాడు।
Verse 45
भरतनन्दन! अर्जुनने सौ बाणोंसे उस राक्षसको घायल कर दिया और नौ तीखे बाणोंसे उसकी ध्वजा काट डाली ।।
ఓ భరతనందనా! అర్జునుడు వంద బాణాలతో ఆ రాక్షసుని గాయపరిచి, తొమ్మిది పదునైన బాణాలతో అతని ధ్వజాన్ని తెగగొట్టాడు. తరువాత మూడు బాణాలతో సారథిని, మరో మూడు బాణాలతో రథంలోని త్రివేణుకాన్ని, ఒక బాణంతో అతని ధనుస్సును, నాలుగు బాణాలతో నాలుగు గుర్రాలను కూల్చివేశాడు।
Verse 46
पुन: सज्यं कृतं चापं तदप्यस्य द्विधाच्छिनत् । विरथस्योद्यतं खड््ग॑ं शरेणास्य द्विधाकरोत्
అతడు మళ్లీ మరో ధనుస్సుకు జ్యా ఎక్కించగానే అర్జునుడు దానినీ రెండుగా విరిచివేశాడు. రథం కోల్పోయిన ఆ రాక్షసుడు ఖడ్గం ఎత్తగానే అర్జునుడు ఒక బాణంతో దానినీ ద్విఖండం చేశాడు.
Verse 47
अथीैनं निशितैरबणिश्षतुर्भिर्भरतर्षभ | पार्थोड्विध्यद् राक्षसेन्द्रं स विद्ध: प्राद्रवद् भयात्
భరతశ్రేష్ఠా! ఆపై కుంతీపుత్రుడు అర్జునుడు నాలుగు పదునైన బాణాలతో ఆ రాక్షసరాజును ఛేదించాడు. ఆ బాణాలతో గాయపడిన అలంబుషుడు భయంతో పారిపోయాడు.
Verse 48
त॑ विजित्यार्जुनस्तूर्ण द्रोणान्तिकमुपाययौ । किरजञज्शरगणान् राजन् नरवारणवाजिषु
రాజా! అతనిని జయించిన అర్జునుడు మనుష్యులు, ఏనుగులు, గుర్రాలపై బాణవర్షం కురిపిస్తూ వేగంగా ద్రోణాచార్యుని సమీపానికి చేరాడు.
Verse 49
वध्यमाना महाराज पाण्डवेन यशस्विना । सैनिका न्यपतन्नुर्व्या वातनुन्ना इव द्रुमा:
మహారాజా! ఆ యశస్వి పాండవకుమారుడు సంహరిస్తుండగా మీ సైనికులు గాలికి కూలిన చెట్లలా వరుసగా నేలపై పడిపోతున్నారు.
Verse 50
तेषु तूत्साद्यमानेषु फाल्गुनेन महात्मना । सम्प्राद्रवद् बल॑ सर्व पुत्राणां ते विशाम्पते,प्रजानाथ! जब इस प्रकार महात्मा अर्जुनके द्वारा उनका संहार होने लगा, तब आपके पुत्रोंकी सारी सेना भाग चली
ప్రజానాథా! మహాత్ముడు ఫాల్గుణుడు (అర్జునుడు) ఈ విధంగా వారిని సంహరించసాగగానే మీ కుమారుల సమస్త సేన భయంతో పారిపోయింది.
Verse 113
शरैरनेकसाहसैराच्छिनत् सूतनन्दन: । उठे हुए कालचक्रके समान सहसा अपने ऊपर गिरते हुए उस रथचक्रको सूतनन्दन कर्णने कई हजार बाणोंसे काट गिराया
సంజయుడు పలికెను—సూతనందనుడు కర్ణుడు అనేక సహస్ర బాణములతో, కాలచక్రంలా ఉద్భవించి సహసా తనపై పడుచున్న ఆ రథచక్రాన్ని చీల్చి నేలకూల్చెను।
Verse 143
वार्यमाणस्तु विशिखै: सहदेवो रणं जहौ । तत्पश्चात् माद्रीकुमार सहदेवने अपने-आपको आयुधोंसे रहित समझकर कर्णके बाणोंसे अवरुद्ध हो उस रणभूमिको त्याग दिया
బాణవర్షముచే అడ్డుపడిన సహదేవుడు యుద్ధమును విడిచెను। అనంతరం మాద్రీపుత్రుడు సహదేవుడు తన్ను ఆయుధహీనుడనుకొని, కర్ణబాణములచే నిరోధింపబడి ఆ రణభూమిని త్యజించెను।
Verse 153
अब्रवीत् प्रहसन् वाक््यं सहदेवं विशाम्पते । भरतश्रेष्ठ! प्रजानाथ! तदनन्तर राधापुत्र कर्णने दो घड़ीतक सहदेवका पीछा करके उनसे हँसते हुए इस प्रकार कहा--
సంజయుడు పలికెను—నవ్వుచు రాధేయుడు కర్ణుడు సహదేవునితో మాటలాడెను। ఓ భరతశ్రేష్ఠా, ఓ ప్రజానాథా! అనంతరం రాధాపుత్రుడు కర్ణుడు కొంతసేపు సహదేవుని వెంబడించి, నవ్వుచు ఈ విధంగా పలికెను—
Verse 166
इस प्रकार श्रीमह्याभारत द्रोणपर्वके अन्तर्गत घटोत्कचवधपर्वमें रात्रियुद्धके प्रसंगमें दुर्योधनका पलायनविषयक एक सौ छाछठवाँ अध्याय पूरा हुआ
“మాద్రీపుత్రా, నీ సమానులైన యోధులతోనే యుద్ధము చేయుము; నా మాటపై సందేహము పెట్టకుము। ఓ అధైర్య బాలకా! యుద్ధస్థలమున విశిష్ట రథులతో సంగ్రామము చేయకుము; నీతో సమానులైన వారితోనే పోరాడుము.”
Verse 167
इति श्रीमहाभारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे अलम्बुषपराभवे सप्तषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వమున ఘటోత్కచవధపర్వములో రాత్రియుద్ధము మరియు అలంబుషపరాభవము విషయమైన నూట అరవైఏడవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది।
Verse 356
वध्यमाना शरशतै: शल्येनाहवशोभिना । भरतनन्दन! समरांगणमें बाणोंसे क्षत-विक्षत हुए राजा विराटको उनका सारथि दूर हटा ले गया। तब संग्राममें शोभा पानेवाले शल्यके सैकड़ों सायकोंसे पीड़ित हुई वह विशाल सेना उस रात्रिके समय भाग खड़ी हुई
సంజయుడు పలికెను—భరతవంశజుడా! యుద్ధంలో ప్రకాశించే శల్యుని శతశః బాణాలతో విద్ధుడై, రణభూమిలో బాణాలచేత క్షతవిక్షతుడైన విరాటరాజును అతని సారథి దూరంగా తీసుకెళ్లెను. అప్పుడు శల్యుని వందల సాయకములచేత పీడితమైన ఆ మహాసేన రాత్రివేళ స్థైర్యం కోల్పోయి భగ్నమై పారిపోయెను.
Verse 373
अष्टचक्रसमायुक्तमास्थाय प्रवरं रथम् । राजन्! उस समय राक्षसराज अलम्बुष आठ पहियोंसे युक्त श्रेष्ठ रथपर आरूढ़ हो उन दोनोंका सामना करनेके लिये आगे बढ़ आया
సంజయుడు పలికెను—రాజా! ఆ సమయంలో రాక్షసరాజు అలంబుషుడు ఎనిమిది చక్రాలతో కూడిన శ్రేష్ఠ రథాన్ని అధిరోహించి, ఆ ఇద్దరిని ఎదుర్కొనుటకు ముందుకు సాగెను.
Verse 403
स बभौ राक्षसो राजन् भिन्नाउज्जनचयोपम: । उसकी ध्वजापर विचित्र पंख और फैले हुए नेत्रोंवाला भयंकर गृध्रराज अपनी बोली बोलता था। उससे उपलक्षित उस ऊँचे डंडेवाले कान्तिमान् ध्वजसे कटे-छटे कोयलेके पहाड़के समान वह राक्षस बड़ी शोभा पा रहा था
సంజయుడు పలికెను—రాజా! ఆ రాక్షసుడు భిన్నాంజనరాశి వలె, చిత్తడైన నల్ల కొండలా ప్రకాశించెను. అతని ధ్వజంపై విచిత్ర పక్షాలు, విస్తరించిన నేత్రాలు గల భయంకర గృధ్రరాజు తన అశుభ వాణిని పలుకుచుండెను. ఆ ఎత్తైన దండముగల కాంతిమంత ధ్వజచిహ్నంతో గుర్తింపబడి, ఆ రాక్షసుడు మరింత భయానక వైభవంతో శోభించెను.
Verse 413
किरन् बाणगणान् राजन् शतशोडर्जुनमूर्थनि । राजन! अर्जुनके मस्तकपर सैकड़ों बाणसमूहोंकी वर्षा करते हुए उस राक्षसने अपनी ओर आते हुए अर्जुनको उसी प्रकार रोक दिया
సంజయుడు పలికెను—రాజా! అర్జునుని శిరస్సుపై శతశః బాణవర్షం కురిపిస్తూ, తనవైపు నేరుగా వస్తున్న అర్జునుని ఆ రాక్షసుడు అడ్డగించెను; ఎలా అయితే గిరిరాజు హిమాలయం ఉగ్ర వాయువును ఆపుతాడో అట్లే.
Frequently Asked Questions
Whether public reproach and threatened retaliation are legitimate responses within war, especially when the target is a revered teacher (Droṇa) and when coalition partners disagree on what constitutes adharma.
The chapter underscores that dharma in conflict is context-sensitive and easily politicized; therefore restraint, disciplined speech, and alliance ethics are necessary to prevent self-destructive internal fragmentation.
No explicit phalaśruti is stated here; the meta-level function is practical-ethical, illustrating how discourse, shame, and restraint operate as stabilizing forces within a fragile wartime alliance.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.