Adhyaya 161
अजिशीर्षे प्रातःसंध्यायां संग्रामवर्णनम् / Dawn-Transition Battle at Ajiśīrṣa (Chapter 161)
Upa-parva: Ajiśīrṣa-saṃgrāma (Engagement around the Ajiśīrṣa sector) — contextual unit for Adhyāya 161
Saṃjaya reports that with only a third of the night remaining, fighting continues with heightened arousal on both sides. Dawn approaches as Aruṇa reddens the sky, marking a shift in visibility and tempo. With the armies split, Droṇa—fronted by Duryodhana—presses the Somakas, Pāṇḍavas, and Pāñcālas. Observing the division, Kṛṣṇa instructs Arjuna to render the rival force “left-sided” (a tactical reorientation), and Arjuna pivots to flank Droṇa and Karṇa. Bhīma then urges Arjuna toward decisive action framed as kṣatriya obligation and repayment of honor, leading Arjuna to expand pressure by surrounding movement. Duryodhana, Karṇa, and Śakuni shower Arjuna with missiles; Arjuna counters by neutralizing weapons with weapons and striking multiple leaders with controlled volleys. The battlefield becomes obscured by dust, darkness, and sound; recognition collapses, and close-quarters grappling occurs among dismounted charioteers. Droṇa withdraws northward and stands like a smokeless fire; the Pāṇḍava host trembles at his radiance and perceived invincibility. Pāñcālas surge; Virāṭa and Drupada advance, joined by Drupada’s three grandsons and allied Cedis, but Droṇa kills the three grandsons and then brings down Virāṭa and Drupada with precise shots, defeating multiple contingents. Dhṛṣṭadyumna, enraged and publicly bound by oath, advances with his forces; Kaurava leaders protect Droṇa, preventing effective counter-engagement. Bhīma rebukes Dhṛṣṭadyumna for delay, likening Droṇa to a consuming fire, and then forcibly enters Droṇa’s formation; Dhṛṣṭadyumna also closes in, producing a tumult described as unprecedented at sunrise. The chapter ends as the sun quickly reaches evening twilight, underscoring the day’s compressed, relentless violence and disorientation.
Chapter Arc: द्रोणपुत्र अश्वत्थामा क्रोध से धधकता हुआ कर्ण के वध के लिए उठ खड़ा होता है—और यह सब कुरुराज दुर्योधन की आँखों के सामने घटता है। → दुर्योधन और कृपाचार्य उसे रोकते हैं; कृप कर्ण को भी कटु वचन कहकर चेताते हैं कि उसका दर्प अंततः फाल्गुन (अर्जुन) द्वारा नष्ट होगा। इसी बीच पाण्डव-पाञ्चाल पक्ष कर्ण पर दबाव बढ़ाता है, और कौरव-सेना में भीतर-ही-भीतर नेतृत्व व अहं का संघर्ष उभर आता है। → रणभूमि में कर्ण असम्भ्रान्त होकर धनंजय के प्रतिमुख बढ़ता है; दोनों महावीर एक-दूसरे को तीक्ष्ण शर-वर्षा से ढँक देते हैं—अर्जुन कर्ण को, और कर्ण अर्जुन को—मानो दो गजराज आमने-सामने आ खड़े हों। → अश्वत्थामा का आवेग तत्काल टल जाता है, पर युद्ध का केंद्र कर्ण बनाम अर्जुन की ओर खिंच जाता है; कर्ण अपने अस्त्र-प्रहार से रथांगों और ध्वज-छत्र तक को लक्ष्य कर युद्ध को और उग्र बनाता है। → जब दोनों पक्षों के महारथी (अश्वत्थामा, कृप, शल्य आदि) अर्जुन को आते देख सक्रिय होते हैं, तब प्रश्न लटकता है—क्या यह दिन कर्ण-अर्जुन के निर्णायक परिणाम की ओर मुड़ेगा, या किसी नई रणनीति से युद्ध की धारा पलटेगी?
Shlokas
Verse 1
ऑपनआक्रा बछ। लि, एकोनषष्ट्यधिकशततमो< ध्याय: अभश्रत्थामाका कर्णको मारनेके लिये उद्यत होना, दुर्योधनका उसे मनाना, पाण्डवों और पाज्चालोंका कर्णपर आक्रमण, कर्णका पराक्रम, अर्जुनके द्वारा कर्णकी पराजय तथा दुर्योधनका अश्वत्थामासे पांचालोंके वधके लिये अनुरोध संजय उवाच तथा परुषितं दृष्टवा सूतपुत्रेण मातुलम् | खड्गमुद्यम्य वेगेन द्रौणिरभ्यपतद् द्रुतम्,संजय कहते हैं--राजन्! इस प्रकार अपने मामाके प्रति सूतपुत्र कर्णको कटु वचन सुनाते देख अश्वत्थामा बड़े वेगसे तलवार उठाकर तुरंत कर्णपर टूट पड़ा
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! ఈ విధంగా సూతపుత్రుడు కర్ణుడు తన మేనమామను కఠిన వాక్యాలతో దూషిస్తున్నాడని చూసి, ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామ ఖడ్గాన్ని ఎత్తి, కోపావేశంతో, మహావేగంగా వెంటనే కర్ణునిపై దాడికి దూకాడు.
Verse 2
ततः परमसंक्रुद्धः सिंहो मत्तमिव द्विपम् । प्रेक्षत: कुरुराजस्य द्रौणि: कर्ण समभ्ययात्
అప్పుడు పరమక్రోధంతో ఉవ్వెత్తున లేచిన ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామ—సింహం మత్తు ఏనుగుపై దూకినట్లే—కురు రాజు చూస్తుండగానే కర్ణుని మీదికి దూసుకొచ్చాడు।
Verse 3
जैसे सिंह मतवाले हाथीपर झपटता है, उसी प्रकार अत्यन्त क्रोधमें भरे हुए द्रोणकुमार अश्व॒ृत्थामाने कुरुराज दुर्योधनके देखते-देखते कर्णपर आक्रमण किया ।।
సంజయుడు అన్నాడు—సింహం మత్తు ఏనుగుపై దూకినట్లే, జ్వలించే క్రోధంతో నిండిన ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామ కురు రాజు దుర్యోధనుడు చూస్తుండగానే కర్ణునిపై దాడికి పరిగెత్తాడు। అశ్వత్థామ అన్నాడు—“దుర్బుద్ధీ, నరాధమా! నా మేనమామ—శ్రేష్ఠ ధనుర్ధరుడు, నిజమైన శూరుడు—అర్జునుని యథార్థ గుణాలను కీర్తిస్తున్నాడు; అయినా ద్వేషంతో నీవెందుకు అతనిని దూషిస్తున్నావు?”
Verse 4
विकत्थमान: शौर्येण सर्वलोकथनुर्थरम् । दर्पोत्सेधगृहीतो5द्य न कज्चिद् गणयन् मृथे
తన శౌర్యాన్ని గొప్పగా చెప్పుకుంటూ, ఈ రోజు అహంకారపు ఉప్పెనలో చిక్కి, యుద్ధరంగంలో ఎవ్వరినీ లెక్కచేయకుండా, సమస్త లోకాలలో ప్రసిద్ధుడైన ఆ శ్రేష్ఠ ధనుర్ధరుణ్ని గద్దిస్తున్నాడు।
Verse 5
क्व ते वीर्य क््व चास्त्राणि यच्त्वां निर्जित्य संयुगे । गाण्डीवधन्वा हतवान् प्रेक्षतस्ते जयद्रथम्
యుద్ధరంగంలో గాండీవధారి అర్జునుడు నిన్ను జయించి, నీ కళ్లముందే జయద్రథుణ్ని సంహరించినప్పుడు—అప్పుడు నీ పరాక్రమం ఎక్కడుంది? నీ అస్త్రాలు ఎక్కడ పోయాయి?
Verse 6
येन साक्षान्महादेवो योधित: समरे पुरा । तमिच्छसि वृथा जेतुं सूताधम मनोरथै:
సూతాధమా! ఒకప్పుడు సమరంలో సాక్షాత్తు మహాదేవునితోనే యుద్ధం చేసిన వానిని, నీవు కేవలం కలలతో, ఖాళీ పథకాలతో జయించాలని కోరుతున్నావు—అది వ్యర్థమే।
Verse 7
यं हि कृष्णेन सहित सर्वशस्त्रभूृतां वरम् । जेतुं न शक्ता: सहिता: सेन्द्रा अपि सुरसुरा:
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ దుర్బుద్ధి సూతా! శ్రీకృష్ణునితో కలిసి నిలిచిన, సమస్త శస్త్రధారులలో శ్రేష్ఠుడైన అర్జునుని ఇంద్రసహిత దేవాసురులు కూడి కూడా జయించలేరు. అటువంటి లోకైక అపరాజిత వీరుడైన అర్జునుని ఈ రాజులతో కూడ నీవెట్లా జయించగలవు?
Verse 8
लोकैकवीरमजितमर्जुनं सूत संयुगे । कि पुनस्त्व॑ सुद्दुर्बुद्धे सहैभिरवसुधाधिपै:
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ సూతా! యుద్ధంలో అర్జునుడు లోకైక అపరాజిత వీరుడు. శ్రీకృష్ణునితో కలిసి ఉన్నప్పుడు ఇంద్రసహిత దేవాసురసమూహాలు కూడా అతనిని జయించలేవు; అటువంటివాణ్ని, ఓ అతి దుర్బుద్ధీ, ఈ భూపతులతో కూడ నీవెట్లా ఓడిస్తావు?
Verse 9
कर्ण पश्य सुददुर्बुद्धे तिछेदानीं नराधम । एष तेड्द्य शिर: कायादुद्धरामि सुदुर्मते,दुर्बद्धि नराधम! कर्ण! तू देख और खड़ा रह। दुर्मते! मैं अभी तेरा सिर धड़से उतार लेता हूँ
సంజయుడు అన్నాడు—కర్ణా! ఓ అతి దుర్బుద్ధీ, నరాధమా! చూడు, నిలబడు. ఓ దుర్మతీ! ఈ రోజే నీ తలని నీ దేహం నుండి వేరు చేస్తాను.
Verse 10
संजय उवाच तमुद्यतं तु वेगेन राजा दुर्योधन: स्वयम् । न्यवारयन्महातेजा: कृपश्च द्विपदां वर:
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! వేగంతో, కోపంతో లేచి దూసుకెళ్లిన అశ్వత్థామను మహాతేజస్వి రాజు దుర్యోధనుడు స్వయంగా, అలాగే మనుష్యులలో శ్రేష్ఠుడైన కృపాచార్యుడు కూడా ఆపివేశారు.
Verse 11
कर्ण उवाच शूरो5यं समरश्लाघी दुर्मतिश्न द्विजाधम: । आसादयतु मद्दीर्य मुज्चेमं कुरुसत्तम
కర్ణుడు అన్నాడు—ఓ కురుశ్రేష్ఠా! ఈ వాడు యుద్ధంలో గొప్పలు చెప్పుకునే వాడు; దుర్మతి, బ్రాహ్మణులలో అధముడు. ఇతడిని విడిచిపెట్టు; ఈ రోజు నా పరాక్రమాన్ని ఎదుర్కొనుగాక.
Verse 12
अश्वत्थामोवाच तवैतत् क्षम्यतेडस्माभि: सूतात्मज सुदुर्मते । दर्पमुत्सिक्तमेतत् ते फाल्गुनो नाशयिष्यति
అశ్వత్థాముడు అన్నాడు—దుర్బుద్ధి సూతపుత్రా! నీ ఈ అపరాధాన్ని మేము క్షమిస్తున్నాము; కానీ నీ ఈ ఉబ్బిన అహంకారాన్ని ఫాల్గుణుడు (అర్జునుడు) చూర్ణం చేస్తాడు।
Verse 13
दुर्योधन उवाच अश्वत्थामन् प्रसीदस्व क्षन्तुमहसि मानद । कोप: खलु न कर्तव्य: सूतपुत्रं कथंचन
దుర్యోధనుడు అన్నాడు—అశ్వత్థామా! శాంతించు; హే గౌరవదాతా, నీవు క్షమించవలసినవాడవు. సూతపుత్రుడు కర్ణునిపై ఏ విధంగానూ కోపం చేయడం తగదు।
Verse 14
त्वयि कर्णे कृपे द्रोणे मद्रराजेडथ सौबले । महत् कार्य समासक्तं प्रसीद द्विजसत्तम
ద్విజశ్రేష్ఠా! నీపై, కర్ణునిపై, కృపపై, ద్రోణునిపై, మద్రరాజు శల్యునిపై, సౌబలుడు (శకుని)పై మహత్తరమైన బాధ్యత ఉంచబడింది; ప్రసన్నుడవు కావు।
Verse 15
एते हाभिमुखा: सर्वे राधेयेन युयुत्सव: । आयान्ति पाण्डवा ब्रद्वान्नाह्नयन्त: समन्तत:,ब्रह्मन! ये सामने राधापुत्र कर्णके साथ युद्धकी अभिलाषा रखकर समस्त पाण्डव- सैनिक सब ओरसे ललकारते आ रहे हैं
బ్రాహ్మణా! రాధేయుడు కర్ణునితో యుద్ధం చేయాలనే తపనతో వీరందరూ ఎదురుగా వస్తున్నారు; పాండవులు అన్ని వైపుల నుంచీ సవాలు చేస్తూ ముందుకు దూసుకొస్తున్నారు।
Verse 16
संजय उवाच प्रसाद्यमानस्तु ततो राज्ञा द्रौणिमहामना: । प्रससाद महाराज क्रोधवेगसमन्वित:,संजय कहते हैं--महाराज! राजा दुर्योधनके मनानेपर क्रोधके वेगसे युक्त महामना अश्र॒त्थामा शान्त एवं प्रसन्न हो गया
సంజయుడు అన్నాడు—మహారాజా! రాజు సాంత్వన చెప్పగా, కోపావేశంతో నిండిన మహామనస్సు గల ద్రౌణి (అశ్వత్థాముడు) శాంతించి ప్రసన్నుడయ్యాడు।
Verse 17
ततः: कृपो<प्युवाचेदमाचार्य: सुमहामना: । सौम्यस्वभावादू राजेन्द्र क्षिप्रमागतमार्दव:
అప్పుడు మహామనస్సు గల ఆచార్యుడు కృపుడు కూడా తన సౌమ్య స్వభావం వల్ల త్వరగా మృదువైపోయెను. రాజేంద్రా! మృదుత్వం తిరిగి రాగానే ఆయన శాంతించి ఈ విధంగా పలికెను.
Verse 18
कृप उवाच तवैतत् क्षम्यतेडस्माभि: सूतात्मज सुदुर्मते । दर्पमुत्सिक्तमेतत् ते फाल्गुनो नाशयिष्यति
కృపుడు పలికెను—దుర్బుద్ధి గల సూతపుత్రా! నీ ఈ అపరాధాన్ని మేము క్షమించుచున్నాము; కాని నీ ఈ ఉబ్బిన దర్పాన్ని ఫాల్గుణుడు (అర్జునుడు) తప్పక నశింపజేయును.
Verse 19
संजय उवाच ततस्ते पाण्डवा राजन् पज्चालाश्व यशस्विन: । आजम्मु: सहिता: कर्ण तर्जयन्त: समन्ततः
సంజయుడు పలికెను—రాజా! ఆ తరువాత యశస్సు గల పాండవులు మరియు పాంచాలులు కలిసి, గర్జిస్తూ సవాళ్లు విసురుతూ, అన్ని వైపుల నుండీ కర్ణునిపై దూసుకొచ్చిరి.
Verse 20
कर्णोडपि रथियनां श्रेष्ठ श्नापमुद्यम्य वीर्यवान् । कौरवाग्रयै: परिवृत: शक्रो देवगणैरिव
కర్ణుడు కూడా—వీర్యవంతుడు, రథికుల్లో శ్రేష్ఠుడు—ఆయుధాన్ని ఎత్తెను. అతడు అగ్రగణ్య కౌరవులతో చుట్టుముట్టబడి, దేవగణాలతో చుట్టుముట్టబడిన శక్రుని (ఇంద్రుని) వలె కనిపించెను.
Verse 21
ततः प्रववृते युद्ध कर्णस्य सह पाण्डवै:
అనంతరం కర్ణునికి పాండవులతో ఘోర యుద్ధం ప్రారంభమయ్యెను.
Verse 22
भीषणं सुमहाराज सिंहनादविराजितम् | महाराज! तदनन्तर कर्णका पाण्डवोंके साथ भीषण युद्ध आरम्भ हुआ, जो सिंहनादसे सुशोभित हो रहा था ।। ततस्ते पाण्डवा राजन् पज्चालाश्न यशस्विन:
సంజయుడు పలికెను—మహారాజా! ఆ తరువాత కర్ణుడు–పాండవుల మధ్య సింహనాదాలతో విరాజిల్లే అత్యంత భయంకరమైన మహాయుద్ధం ప్రారంభమైంది. అప్పుడు, రాజా, పాండవులు మరియు యశస్వులైన పాంచాలులు కూడా రణంలో ముందుకు సాగి ఎదురుదాడి చేశారు.
Verse 23
अयं कर्ण: कुत: कर्णस्तिष्ठ कर्ण महारणे
సంజయుడు పలికెను—“ఇదిగో కర్ణుడు! కర్ణుడు ఇప్పుడు ఎక్కడ? ఓ కర్ణా, ఈ మహారణంలో స్థిరంగా నిలువు!”
Verse 24
अन््ये तु दृष्टवा राधेयं क्रोधरक्तेक्षणाउब्रुवन्
సంజయుడు పలికెను—కానీ ఇతరులు రాధేయుణ్ని చూసి, కోపంతో ఎర్రబడిన కన్నులతో, పలికారు.
Verse 25
हन्यतामयमुत्सिक्त: सूतपुत्रो5ल्पचेतन: । सर्वे: पार्थिवशार्टूलैननिनार्थो5स्ति जीवता
సంజయుడు పలికెను—“ఈ అహంకారంతో ఉప్పొంగిన, అల్పబుద్ధి సూతపుత్రుణ్ని సంహరించండి. ఓ వ్యాఘ్రసమాన రాజులారా, ఇతడు బతికుండటంలో మీకు ఏ ప్రయోజనమూ లేదు.”
Verse 26
अत्यन्तवैरी पार्थानां सततं पापपूरुष: । एष मूलमनर्थानां दुर्योधनमते स्थित:
సంజయుడు పలికెను—“ఇతడు పార్థుల (పాండవుల) పట్ల అత్యంత శత్రువు, ఎల్లప్పుడూ పాపపురుషుడు. ఇతడే అనర్థాల మూలం; దుర్యోధనుని మతిలో స్థిరంగా నిలిచినవాడు.”
Verse 27
घ्नतैनमिति जल्पन्त: क्षत्रिया: समुपाद्रवन् । महता शरवर्षेण च्छादयन्तो महारथा:
సంజయుడు అన్నాడు—“వీణ్ని చంపండి!” అని అరుస్తూ క్షత్రియులు దూసుకొచ్చారు. ఆ మహారథులు ఘోరమైన శరవర్షంతో అతనిని పూర్తిగా కప్పివేశారు.
Verse 28
वधार्थ सूतपुत्रस्य पाण्डवेयेन चोदिता: । दूसरे लोगोंने राधापुत्र कर्णको देखकर क्रोधसे लाल आँखें करके कहा--“समस्त श्रेष्ठ राजा मिलकर इस घमंडी और मूर्ख सूतपुत्रको मार डालें। इसके जीनेसे कोई लाभ नहीं है। यह पापात्मा पुरुष सदा कुन्तीकुमारोंके साथ अत्यन्त वैर रखता आया है। दुर्योधनकी रायमें रहकर यही सारे अनर्थोकी जड़ बना हुआ है। अतः इसे मार डालो।” ऐसा कहते हुए समस्त क्षत्रिय महारथी पाण्डुपुत्र युधिष्ठिरसे सूतपुत्रके वधके लिये प्रेरित हो बाणोंकी बड़ी भारी वर्षद्वारा उसे आच्छादित करते हुए उसपर टूट पड़े || २४--२७ ह || तांस्तु सर्वास्तथा दृष्टवा धावमानान् महारथान्
సంజయుడు అన్నాడు—పాండుపుత్రుని ప్రేరణతో వారు సూతపుత్రుడు (కర్ణుడు) వధించాలనే ఉద్దేశంతో కదిలారు. రాధాపుత్ర కర్ణుణ్ని చూసి కోపంతో ఎర్రబడిన కళ్లతో క్షత్రియులు ఇలా అన్నారు—“సర్వ శ్రేష్ఠ రాజులు కలసి ఈ అహంకారి, మూర్ఖ సూతపుత్రుణ్ని సంహరించండి. ఇతడు బతికితే లాభం లేదు. ఈ పాపాత్ముడు ఎప్పుడూ కుంతీపుత్రులతో ఘోర వైరం పెట్టుకున్నాడు. దుర్యోధనుని మాటలో ఉండి ఇతడే అనర్థాల మూలం; కాబట్టి ఇతడిని చంపండి.” అని చెప్పుతూ, క్షత్రియ మహారథులు యుధిష్ఠిరుని కర్ణవధానికి ప్రేరేపించి, ఘనమైన శరవర్షంతో అతనిని కప్పుతూ అతనిపై దూకారు.
Verse 29
दृष्टवा संहारकल्पं तमुद्धूतं सैन्यसागरम्
సంజయుడు అన్నాడు—ఓ భరతశ్రేష్ఠా! ప్రళయకాలంలా ఉప్పొంగిన ఆ సైన్యసముద్రాన్ని చూసి కర్ణుడు అన్ని వైపులా ఆ సేనను అడ్డుకున్నాడు. యుద్ధాల్లో అపరాజితుడు, శీఘ్రకారుడు, మహాబలశాలి అయిన కర్ణుడు మీ కుమారులను సంతోషపెట్టాలనే సంకల్పంతో శరసంఘాలను వర్షింపజేసి శత్రుసేన ముందడుగును నిలిపివేశాడు.
Verse 30
पिप्रीषुस्तव पुत्राणां संग्रामेष्वपराजित: । सायकौघेन बलवान क्षिप्रकारी महाबल:
మీ కుమారులను సంతోషపెట్టాలని తపనపడే వాడు, యుద్ధాల్లో అపరాజితుడు, శరప్రవాహంతో బలవంతుడు, శీఘ్రకారుడు, మహాబలశాలి.
Verse 31
ततस्तु शरवर्षेण पार्थिवास्तमवारयन्
సంజయుడు అన్నాడు—అప్పుడు రాజులు శరవర్షంతో అతనిని అడ్డుకున్నారు. ఆపై వందలూ వేలమంది నరేశ్వరులు తమ ధనుస్సులను కంపింపజేస్తూ శరమేఘాన్ని కురిపించి కర్ణుని గమనాన్నికూడా నిలిపివేశారు. ఒకప్పుడు దైత్యులు ఇంద్రునితో యుద్ధం చేసినట్లే, ఆ రాజులు రాధాపుత్ర కర్ణునితో సమరం చేశారు.
Verse 32
धनूंषि ते विधुन्चाना: शतशो5थ सहस्रश: । अयोधयन्त राधेयं शक्रं दैत्यगणा इव
సంజయుడు పలికెను—అనంతరం వందలుగా, వేలలుగా ఉన్న ఆ రాజులు తమ ధనుస్సులను కంపింపజేస్తూ బాణవర్షంతో రాధేయ కర్ణుని పురోగతిని అడ్డగించారు. దైత్యగణాలు శక్రునితో యుద్ధం చేసినట్లే, ఆ నృపులు రాధాపుత్ర కర్ణునితో ఘోర సమరానికి దిగారు.
Verse 33
शरवर्ष तु तत् कर्ण: पार्थिव: समुदीरितम् । शरवर्षेण महता समन्ताद् व्यकिरत् प्रभो,प्रभो! राजाओंद्वारा की हुई उस बाण-वर्षाको कर्णने बाणोंकी बड़ी भारी वृष्टि करके सब ओर बिखेर दिया
సంజయుడు పలికెను—రాజులు విడిచిన ఆ బాణవర్షాన్ని కర్ణుడు ఎదుర్కొన్నాడు; ప్రభువైన కర్ణుడు మరింత మహత్తరమైన బాణవృష్టితో దానిని అన్ని దిక్కులా చెల్లాచెదురు చేశాడు.
Verse 34
तद् युद्धमभवत् तेषां कृतप्रतिकृतैषिणाम् । यथा देवासुरे युद्धे शक्रस्य सह दानवै:
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు చేసినదానికి ప్రతిచేసే తపన కలిగిన వారిలో యుద్ధం చెలరేగింది; దేవాసుర సంగ్రామంలో శక్రుడు దానవులతో యుద్ధం చేసినట్లే.
Verse 35
जैसे देवासुर-संग्राममें दानवोंके साथ इन्द्रका युद्ध हुआ था, उसी प्रकार घात- प्रतिघातकी इच्छावाले राजाओं तथा कर्णका वह युद्ध बड़ा भयंकर हो रहा था ।।
దేవాసుర సంగ్రామంలో దానవులతో ఇంద్రుని యుద్ధం జరిగినట్లే, ఘాత-ప్రతిఘాతాల కోరికతో ఉవ్విళ్లూరిన రాజులకూ కర్ణునికీ మధ్య ఆ సమరం అత్యంత భయంకరమైంది. అక్కడ మేము సూతపుత్ర కర్ణుని ఆశ్చర్యకరమైన చురుకుదనాన్ని చూశాము—శత్రువులు అన్ని వైపులా దాడి చేసినా యుద్ధంలో అతనిని మట్టుపెట్టలేకపోయారు.
Verse 36
वहाँ हमने सूतपुत्र कर्णकी अद्भुत फुर्ती देखी, जिससे सब ओरसे प्रयत्न करनेपर भी शत्रुपक्षीय योद्धा उस युद्धस्थलमें कर्णको काबूमें नहीं कर पा रहे थे ।।
సంజయుడు పలికెను—మహారథుడైన సూతపుత్ర కర్ణుడు రాజుల ఘనమైన బాణసమూహాలను అడ్డగించి, వారి రథాల యుగాలు, ఈషాలు, ఛత్రాలు, ధ్వజాలు, అశ్వాలపై బాణాలు సంధించాడు; అందువల్ల శత్రుపక్ష యోధులు అన్ని వైపులా ఎంత ప్రయత్నించినా యుద్ధభూమిలో కర్ణుని అదుపులోకి తెచ్చలేకపోయారు.
Verse 37
ततस्ते व्याकुली भूता राजान: कर्णपीडिता:
అప్పుడు కర్ణుని పీడనచేత ఆ రాజులు వ్యాకులులైపోయారు; యుద్ధసంకులంలో వారి ధైర్యం చెదిరి, మనస్సులు కలతచెందాయి.
Verse 38
हयानां वध्यमानानां गजानां रथिनां तथा
సంజయుడు అన్నాడు—“గుర్రాలు నరికివేయబడుతుండగా, అలాగే ఏనుగులు, రథయోధులూ కూడా…,”—యుద్ధభూమిలో విధ్వంసం పెరుగుతూనే ఉంది.
Verse 39
तत्र तत्राभ्यवेक्षाम संघान् कर्णेन ताडितान् । कर्णके बाणोंकी चोट खाकर मरनेवाले घोड़ों, हाथियों और रथियोंके झुंड-के-झुंड हमने वहाँ देखे थे ।। शिरोभि: पतितै राजन् बाहुभिश्न समन्ततः
అక్కడక్కడ మేము కర్ణుని బాణాఘాతాలతో కూలిన యోధసమూహాలను చూశాము. ఓ రాజా, చుట్టూ పడిపోయిన తలలు, తెగిన భుజాలు నేలపై చెల్లాచెదురుగా ఉన్నాయి.
Verse 40
हतैश्न हन्यमानैश्व निष्टनद्धिश्ष सर्वश:
చనిపోయినవారినీ, చనిపోతున్నవారినీ నుంచి వచ్చే మూలుగులు అన్ని దిక్కులా వినిపించాయి.
Verse 41
बभूवायोधन रौद्रं वैवस्वतपुरोपमम् । कुछ लोग मारे गये थे, कुछ मारे जा रहे थे और कुछ लोग सब ओर पीड़ासे कराह रहे थे। इससे वह युद्धस्थल यमपुरीके समान भयंकर प्रतीत होता था ।।
ఆ యుద్ధం రౌద్రంగా మారి, వైవస్వతుడు (యముడు) నగరంలా భయంకరంగా కనిపించింది. అప్పుడు రాజు దుర్యోధనుడు కర్ణుని విక్రమాన్ని చూసి…
Verse 42
युध्यतेड्सौ रणे कर्णो दंशित: सर्वपार्थिवै:
సంజయుడు పలికెను—రణరంగంలో సమస్త రాజులచే దాడికి గురైనప్పటికీ కవచధారి కర్ణుడు ఒంటరిగా యుద్ధం చేస్తున్నాడు. చూడు, కర్ణుని బాణాలచే పీడితమైన పాండవసేన కార్తికేయుడు ధ్వంసం చేసిన అసురవాహినిలా చెదిరి పారిపోతోంది.
Verse 43
पश्यैतां द्रवर्ती सेनां कर्णसायकपीडिताम् । कार्तिकेयेन विध्यस्तामासुरीं पृततामिव
చూడు, కర్ణుని బాణాలచే పీడితమైన ఈ సేన పారిపోతోంది; కార్తికేయుడు ధ్వంసం చేసిన అసురసేనలాగా అది చెదిరిపోతోంది.
Verse 44
दृष्टवैतां निर्जितां सेनां रणे कर्णेन धीमता । अभियात्येष बीभत्सु: सूतपुत्रजिधघांसया
బుద్ధిమంతుడైన కర్ణునిచే యుద్ధంలో ఓడిపోయిన ఈ సేనను చూసి, బీభత్సు అర్జునుడు ఇప్పుడు సూతపుత్రుని సంహరించాలనే సంకల్పంతో ముందుకు దూసుకుపోతున్నాడు.
Verse 45
तद् यथा प्रेक्षमाणानां सूतपुत्रं महारथम् | न हन्यात् पाण्डव: संख्ये तथा नीतिर्विधीयताम्
మనం చూస్తుండగానే యుద్ధంలో పాండవుడు అర్జునుడు ఆ మహారథి సూతపుత్రుని చంపలేని విధంగా వ్యూహం ఏర్పరచాలి.
Verse 46
ततो दौणि: कृप: शल्यो हार्दिक्यश्व महारथ: । प्रत्युद्ययुस्तदा पार्थ सुतपुत्रपरीप्सया
అప్పుడు ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామ, కృప, శల్యుడు మరియు మహారథి హార్దిక్యుడు—ఓ పార్థా—సూతపుత్రుని రక్షించాలనే ఉద్దేశంతో ప్రతిదాడికి బయలుదేరారు.
Verse 47
बीभत्सुरपि राजेन्द्र पड्चालैरभिसंवृत:
సంజయుడు అన్నాడు—రాజేంద్రా! భయంకర పరాక్రమశాలి అయిన భీభత్సుడు (అర్జునుడు) కూడా పాంచాలులచే అన్ని వైపులా చుట్టుముట్టబడ్డాడు.
Verse 48
धृतराष्ट्र रवाच संरब्धं फाल्गुनं दृष्टया कालान्तकयमोपमम्
ధృతరాష్ట్రుడు అన్నాడు—సంజయా! కాలుడు, అంతకుడు, యముడిలా క్రోధంతో మండుతున్న ఫాల్గుణుడు (అర్జునుడు)ను చూసి నేను భీతుడనయ్యాను.
Verse 49
कर्णो वैकर्तन: सूत प्रत्यपद्यत् किमुत्तरम् । धृतराष्ट्रने पूछा--सूत! काल, अन्तक और यमके समान क्रोधमें भरे हुए अर्जुनको देखकर वैकर्तन कर्णने उन्हें किस प्रकार उत्तर दिया? (कैसे उनका सामना किया) ।।
ధృతరాష్ట్రుడు అడిగాడు—సూతా! కాలుడు, అంతకుడు, యముడిలా క్రోధంతో మండుతున్న అర్జునుణ్ణి చూసి వైకర్తన కర్ణుడు ఏమని ప్రత్యుత్తరం ఇచ్చాడు? అతడు మహారథుడు; ఎల్లప్పుడూ పార్థునితో పోటీ పడేవాడు కదా.
Verse 50
स तु तं सहसा प्राप्तं नित्यमत्यन्तवैरिणम्
అతడు తన నిత్యమైన అత్యంత శత్రువును అకస్మాత్తుగా ఎదురుగా వచ్చినవాడిగా చూశాడు.
Verse 51
कर्णो वैकर्तन: सूत किमुत्तरमपद्यत । संजय! उस समय अपने सदाके अत्यन्त वैरी अर्जुनको सहसा सामने पाकर सूर्यपुत्र कर्णने उन्हें किस प्रकार उत्तर देनेका निश्चय किया? || ५० ई ।।
సంజయుడు అన్నాడు—ముందుకు వస్తున్న పాండవుణ్ణి చూసి, ఆ సమయంలో వైకర్తన కర్ణుడు అతనికి ఎదురుగా వెళ్లాడు—ఒక ఏనుగు మరొక ఏనుగును ఎదుర్కొనినట్లుగా.
Verse 52
तमापततन्तं वेगेन वैकर्तनमजिह्ागै:
సంజయుడు పలికెను—వైకర్తనుడు కర్ణుడు మహావేగంతో దూసుకొచ్చెను; కాని యుద్ధక్రోధంలో విసిరిన సర్పసదృశ బాణాలు అతనిని ఎదుర్కొని ఆపినవి. రణంలో మహాబలులకైనా ప్రతిబలం, వ్యూహం ప్రతిఘాతమై నిలుస్తాయి.
Verse 53
स कर्ण शरजालेन च्छादयामास पाण्डव:
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు పాండవుడు కర్ణుని చుట్టుముట్టి వలలాగా బాణవర్షంతో కప్పివేశెను; రణసంక్షోభంలో అతనిని ముంచెత్తెను. ఇది ధర్మయుద్ధపు తీవ్రతను చూపుతుంది—ధైర్యం, నైపుణ్యంతో పాటు సంయమనం, ప్రయోజనబద్ధత కూడా కావలసినది.
Verse 54
तस्य तल्लाघवं पार्थो नामृष्पत महाबल:,शत्रुओंको संताप देनेवाले महाबली अर्जुन कर्णकी इस फुर्तीको न सह सके। उन्होंने सूतपुत्र कर्णजो शिलापर तेज किये हुए स्वच्छ अग्रभागवाले तीन सौ बाण मारे
సంజయుడు పలికెను—ఆ ఫుర్తిని మహాబలుడు పార్థుడు సహించలేకపోయెను. శత్రుతాపనుడైన అర్జునుడు శిలపై పదును పెట్టిన స్వచ్ఛమైన తೀಕ್ಷ్ణాగ్ర మూడు వందల బాణాలను సూతపుత్రుడు కర్ణునిపై వర్షింపజేసెను—వేగానికి ప్రతిగా నియమిత బలాన్ని ప్రయోగించినట్లు.
Verse 55
तस्मै बाणान् शिलाधौतान प्रसन्नाग्रानजिद्दागान् । प्राहिणोत् सूतपुत्राय त्रिशतं शत्रुतापन:
సంజయుడు పలికెను—ఆ వేగాన్ని సహించలేక శత్రుతాపనుడైన అర్జునుడు సూతపుత్రునిపై శిలతో మెరిపించిన, స్వచ్ఛ తೀಕ್ಷ్ణాగ్ర, సూటిగా దూసుకెళ్లే మూడు వందల బాణాలను ప్రయోగించెను; రణనైపుణ్యపు పెరుగుతున్న ఉగ్రతలో బలానికి మరింత బలంతో ప్రతిస్పందన ఇచ్చెను.
Verse 56
विव्याध चैनं संरब्धो बाणेनैकेन वीर्यवान् । सव्ये भुजाग्रे बलवान् नाराचेन हसन्निव
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు కోపోద్రిక్తుడైన వీర్యవంతుడు ఒక్క బాణంతోనే అతనిని గాయపరచెను; తరువాత బలవంతుడై నవ్వినట్లుగా నారాచ బాణంతో అతని ఎడమ భుజాగ్రాన్ని ఛేదించెను. రణధర్మంలో ఇది సంయత పరాక్రమం—ప్రహారం చేస్తూనే మనస్థైర్యం చెడనివ్వకపోవడం.
Verse 57
तस्य विद्धस्य बाणेन कराच्चापं पपात ह । पुनरादाय तच्चापं निमेषार्धान्महाबल:
బాణంతో విద్ధుడైన వెంటనే అతని చేతి నుంచి ధనుస్సు జారిపడి నేలపై పడింది. కానీ ఆ మహాబలుడు క్షణార్ధంలోనే అదే ధనుస్సును మళ్లీ ఎత్తుకున్నాడు.
Verse 58
शरवष्टिं तु तां मुक्तां सूतपुत्रेण भारत
ఓ భారతా! ఆ బాణవృష్టిని సూతపుత్రుడు (కర్ణుడు) విడిచెను.
Verse 59
व्यधमच्छरवर्षेण स्मयन्निव धनंजय: । भारत! सूतपुत्रद्वारा की हुई उस बाण-वर्षाको अर्जुनने मुसकराते हुए-से बाणोंकी वृष्टि करके नष्ट कर दिया ।। तौ परस्परमासाद्य शरवर्षेण पार्थिव
ఓ భారతా! ధనంజయుడు అర్జునుడు చిరునవ్వుతోనట్టే, సూతపుత్రుడు విడిచిన ఆ బాణవృష్టిని తన బాణవృష్టితో చెదరగొట్టెను. ఆపై ఇద్దరూ ఎదురెదురుగా చేరి పరస్పరం మీద బాణధారలను కురిపించుకొనిరి.
Verse 60
तदद्भुतं महद् युद्ध कर्णपाण्डवयोर्मुधे
అప్పుడు యుద్ధమధ్యంలో కర్ణుడు మరియు పాండవుడు (అర్జునుడు) మధ్య ఆ అద్భుతమైన మహాయుద్ధం జరిగింది.
Verse 61
क्रुद्धयोर्वासिताहेतोर्वन्ययोर्गजयोरिव । जैसे दो जंगली हाथी किसी हथिनीके लिये क्रोधपूर्वक लड़ रहे हों, उसी प्रकार उस युद्धस्थलमें कर्ण और अर्जुनका वह संग्राम महान् एवं अद्भुत था ।।
ఎలా ఒక ఆడఏనుగు కారణంగా క్రోధంతో రెండు అడవి ఏనుగులు పోరాడుతాయో, అలాగే ఆ యుద్ధభూమిలో కర్ణుడు మరియు అర్జునుడి సంగ్రామం మహత్తరమూ అద్భుతమూ అయింది. అప్పుడు మహాధనుర్ధరుడు పార్థుడు కర్ణుని విక్రమాన్ని చూచి…
Verse 62
अश्वांश्व चतुरो भल्लैरनयदू यमसादनम्
సంజయుడు పలికెను—తీక్ష్ణ భల్లబాణములతో అతడు నాలుగు గుర్రాలను యమసదనానికి పంపెను।
Verse 63
अथीनं छिन्नधन्वानं हताश्वचं हतसारथिम्
సంజయుడు పలికెను—అతడు నిరాశ్రయుడయ్యెను; అతని ధనుస్సు తెగిపోయెను, గుర్రాలు హతమయ్యెను, సారథి కూడా హతుడయ్యెను।
Verse 64
विव्याध सायकै: पार्थश्चतुर्भि: पाण्डुनन्दन: । धनुष कट जाने और घोड़ों तथा सारथिके मारे जानेपर कर्णको पाण्डुनन्दन अर्जुनने चार बाणोंद्वारा घायल कर दिया ।।
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు పాండునందనుడు పార్థుడు అర్జునుడు కర్ణుని నాలుగు బాణములతో గాయపరచెను. అనంతరం ఆ నరశ్రేష్ఠుడు వేగంగా రథమునుండి దూకి దిగెను।
Verse 65
स नुन्नो$र्जुनबाणौधचैराचित: शल्यको यथा
సంజయుడు పలికెను—అర్జునుని బాణప్రవాహములతో నెట్టబడినవాడై, అతడు శల్యకము (ముళ్లపంది) వలె బాణములతో నిండిపోయెను।
Verse 66
राधेयं निर्जितं दृष्टवा तावका भरतर्षभ
సంజయుడు పలికెను—ఓ భరతశ్రేష్ఠా! రాధేయుడు (కర్ణుడు) ఓడిపోయినట్లు చూచి నీ సైనికులు కలత చెందిరి।
Verse 67
द्रवतस्तान् समालोक्य राजा दुर्योधनो नूप
సంజయుడు పలికెను—అస్తవ్యస్తంగా పారిపోతున్న ఆ యోధులను చూచి రాజు దుర్యోధనుడు, ఓ నృపా, (చలించెను)।
Verse 68
निवर्तयामास तदा वाक्यमेतदुवाच ह । नरेश्वर! उन्हें भागते देख राजा दुर्योधनने लौटाया और उस समय उनसे यह बात कही -- ६७३ || अलं द्रुतेन व: शूरास्तिष्ठ ध्वं क्षत्रियर्षभा:
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు రాజు దుర్యోధనుడు పారిపోతున్న వారిని ఆపి ఇలా అన్నాడు: “హే వీరులారా, ఇక చాలు ఈ పరుగు; హే క్షత్రియవృషభులారా, స్థిరంగా నిలువండి. వెనుదిరిగి పారిపోవలసిన అవసరం లేదు. నేను స్వయంగా ఇప్పుడే యుద్ధభూమికి వెళ్లి అర్జునుని వధిస్తాను. పాంచాలులు, సోమకులతో కూడ కుంతీపుత్రులను సంహరిస్తాను।”
Verse 69
एष पार्थवधायाहं स्वयं गच्छामि संयुगे | अहं पार्थान हनिष्यामि सपञठ्चालान ससोमकान
“పార్థుని వధించుటకై నేను స్వయంగా సమరానికి వెళ్తున్నాను. పాంచాలులు, సోమకులతో కూడ పృథాపుత్రులను నేను సంహరిస్తాను.”
Verse 70
अद्य मे युध्यमानस्य सह गाण्डीवधन्चना । द्रक्ष्यन्ति विक्रमं पार्था: कालस्येव युगक्षये,“आज गाण्डीवधारी अर्जुनके साथ युद्ध करते समय कुन्तीके सभी पुत्र प्रलयकालमें कालके समान मेरा पराक्रम देखेंगे
“ఈ రోజు గాండీవధారి అర్జునునితో యుద్ధం చేస్తూ కుంతీపుత్రులు నా పరాక్రమాన్ని యుగాంతంలో కాలుడివలె దర్శిస్తారు.”
Verse 71
अद्य मद्घाणजालानि विमुक्तानि सहस्रश: । द्रक्ष्यन्ति समरे योधा: शलभानामिवायती:
“ఈ రోజు సమరంలో యోధులు నా సంహార-జాలాలు వేల సంఖ్యలో విడిచిపెట్టబడటం చూస్తారు—అవి మిడతల గుంపులవలె వ్యాపిస్తాయి.”
Verse 72
“आज समरांगणमें सहस्रों योद्धा मेरे छोड़े हुए हजारों बाणसमूहोंको शलभोंकी पंक्तियोंके समान देखेंगे ।।
సంజయుడు పలికెను—ఈ రోజు సమరాంగణంలో వేలాది యోధులు నేను విడిచిన వేలాది బాణసమూహాలను శలభపంక్తులవలె దర్శించుదురు. ఈ రోజు యుద్ధంలో సైనికులు నా ధనుర్ధరుని బాణమయ వర్షాన్ని చూచెదరు—గ్రీష్మాంతంలో మేఘము వర్షం కురిపించునట్లు।
Verse 73
जेष्याम्यद्य रणे पार्थ सायकैर्नतपर्वभि: । तिष्ठ ध्वं समरे शूरा भयं त्यजत फाल्गुनात्
ఈ రోజు రణభూమిలో వంగిన సంధులు గల బాణములతో నేను పార్థుని జయించెదను. ఓ వీరులారా, సమరంలో స్థిరంగా నిలువుడి; ఫాల్గుణుని భయాన్ని విడిచిపెట్టుడి।
Verse 74
न हि मद्वीर्यमासाद्य फाल्गुन: प्रसहिष्यति | यथा वेलां समासाद्य सागरो मकरालय:,'जैसे समुद्र तटभूमितक पहुँचकर शान्त हो जाता है, उसी प्रकार अर्जुन मेरे समीप आकर मेरा पराक्रम नहीं सह सकेंगे”
నా పరాక్రమాన్ని ఎదుర్కొని ఫాల్గుణుడు దానిని సహించలేడు; మకరాలయమైన సముద్రం తీరం చేరగానే శాంతించునట్లు।
Verse 75
इत्युक्त्वा प्रययौ राजा सैन्येन महता वृत: । फाल्गुनं प्रति दुर्धर्ष: क्रोधात् संरक्तलोचन:
ఇట్లు పలికి రాజు మహాసేనతో చుట్టుముట్టబడి ముందుకు సాగెను. దుర్ధర్షుడైన అతడు ఫాల్గుణుని వైపు దూసుకెళ్లెను; కోపంతో అతని కన్నులు ఎర్రబడినవి।
Verse 76
ऐसा कहकर दुर्धर्ष राजा दुर्योधनने क्रोधसे लाल आँखें करके विशाल सेनाके साथ अर्जुनपर आक्रमण किया ।।
ఆ సమయంలో మహాబాహు దుర్యోధనుడు ముందుకు సాగుటను చూచి శారద్వతుడు (కృపాచార్యుడు) అశ్వత్థాముని సమీపించి ఈ మాటలు పలికెను।
Verse 77
एष राजा महाबाहुरमर्षी क्रोधमूर्च्छित: । पतज्जवृत्तिमास्थाय फाल्गुनं योद्धुमिच्छति
సంజయుడు అన్నాడు—ఈ మహాబాహువు, అవమానాన్ని సహించని రాజు కోపమూర్ఛలో పడి వివేకాన్ని కోల్పోయాడు. దీపశిఖలోకి దూసుకెళ్లే పురుగులా అంధోన్మాద మార్గం ఎంచుకొని ఇప్పుడు ఫాల్గుణుడు (అర్జునుడు) తో యుద్ధం చేయదలచాడు.
Verse 78
यावन्न: पश्यमानानां प्राणान् पार्थेन संगतः । न जह्दात् पुरुषव्याप्रस्तावदू वारय कौरवम्
సంజయుడు అన్నాడు—మన కళ్లముందే ఆ పురుషవ్యాఘ్రుడు పార్థుడు (అర్జునుడు) తో తలపడి ప్రాణాలు విడిచేలోపే నీవు వెళ్లి ఆ కౌరవ రాజును ఆపు. అతడు మృత్యువుకు దారితీసే ఢీకొట్టులోకి దూసుకుపోనివ్వకు.
Verse 79
यावत् फाल्गुनबाणानां गोचरं नाद्य गच्छति । कौरव: पार्थिवो वीरस्तावद् वारय संयुगे,“यह कौरववंशका वीर भूपाल आज जबतक अर्जुनके बाणोंकी पहुँचके भीतर नहीं जाता है, तभीतक इसे रोक दो
సంజయుడు అన్నాడు—ఈ రోజు ఈ వీర కౌరవ రాజు ఫాల్గుణుడు (అర్జునుడు) బాణాల పరిధిలోకి రాకముందే, యుద్ధభూమిలో అతడిని ఆపి ఉంచండి.
Verse 80
यावत् पार्थशरैघेरिरनिर्मुक्तोरगसंनिभै: । न भस्मीक्रियते राजा तावद् युद्धान्निवार्यताम्
సంజయుడు అన్నాడు—చర్మం విడిచిన సర్పాల వలె, పార్థుడు (అర్జునుడు) విడిచే భయంకర బాణాలతో రాజు భస్మమైపోకముందే, అతడిని యుద్ధంలోకి వెళ్లకుండా నిలువరించాలి.
Verse 81
अयुक्तमिव पश्यामि तिष्ठस्त्वस्मासु मानद | स्वयं युद्धाय यद् राजा पार्थ यात्यसहायवान्
సంజయుడు అన్నాడు—హే మానదా! మనం ఇక్కడ ఉండగానే రాజు దుర్యోధనుడు స్వయంగా, ఎలాంటి సహాయం లేకుండా, పార్థుడు (అర్జునుడు) తో యుద్ధానికి వెళ్లడం నాకు అనుచితంగా కనిపిస్తోంది.
Verse 82
दुर्लभ जीवितं मन्ये कौरव्यस्य किरीटिना । युध्यमानस्य पार्थेन शार्दूलेनेव हस्तिन:
కిరీటధారి పార్థుడు అర్జునుడితో యుద్ధంలో ప్రవేశించిన కౌరవ యువరాజు దుర్యోధనుని జీవితం దుర్లభమని నేను భావిస్తున్నాను; పులితో పోరాడే ఏనుగు బతకడం ఎంత అసాధ్యమో అంతే అతని నిలువడీ.
Verse 83
मातुलेनैवमुक्तस्तु द्रौणि: शस्त्रभूतां वर: । दुर्योधनमिदं वाक््यं त्वरित: समभाषत,मामाके ऐसा कहनेपर शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ द्रोणकुमार अश्वत्थामाने तुरतं ही दुर्योधनके पास जाकर इस प्रकार कहा--
మాతులుడు ఇలా చెప్పగానే, ఆయుధధారులలో శ్రేష్ఠుడైన ద్రోణపుత్రుడు అశ్వత్థామ త్వరగా దుర్యోధనుని దగ్గరకు వెళ్లి ఈ మాటలు పలికాడు.
Verse 84
मयि जीवति गान्धारे न युद्ध गन्तुमरहसि । मामनादृत्य कौरव्य तव नित्यं हितैषिणम्,“गान्धारीनन्दन! कुरुकुलरत्न! मैं सदा तुम्हारा हित चाहनेवाला हूँ। तुम मेरे जीते-जी मेरा अनादर करके स्वयं युद्धमें न जाओ
గాంధారీనందనా! నేను జీవించి ఉన్నంతవరకు నీవు యుద్ధానికి వెళ్లుట తగదు. కౌరవా, నిత్యం నీ హితమే కోరే నన్ను అవమానించి నీవే యుద్ధానికి పోకుము.
Verse 85
नहि ते सम्भ्रम: कार्य: पार्थस्य विजयं प्रति । अहमावारयिष्यामि पार्थ तिष्ठ सुयोधन
పార్థునిపై విజయము విషయమై నీకు ఏ సందేహమూ, కలవరమూ ఉండకూడదు. సుయోధనా, నీవు స్థిరంగా నిలుచుము; నేను పార్థ అర్జునుని ఆపుతాను.
Verse 86
दुर्योधन उवाच आचार्य: पाण्डुपुत्रान् वै पुत्रवत् परिरक्षति । त्वमप्युपेक्षां कुरुषे तेषु नित्यं द्विजोत्तम
దుర్యోధనుడు అన్నాడు—ద్విజోత్తమా! మా ఆచార్యుడు పాండుపుత్రులను తన కుమారులవలె పరిరక్షిస్తున్నాడు; నీవు కూడా వారిపట్ల నిత్యం ఉపేక్షనే చూపుతున్నావు.
Verse 87
मम वा मन्दभाग्यत्वान्मन्दस्ते विक्रमो युधि । धर्मराजप्रियार्थ वा द्रौपद्या वा न विद्य तत्
నా దురదృష్టం వల్ల యుద్ధంలో నీ పరాక్రమం మందగించిందో; లేక ధర్మరాజ యుధిష్ఠిరుని—లేదా ద్రౌపదిని—ప్రసన్నం చేయడానికి నీవు ఉద్దేశపూర్వకంగా వెనుకడుగు వేస్తున్నావో. ఏది నిజమో నాకు తెలియడం లేదు.
Verse 88
धिगस्तु मम लुब्धस्य यत्कृते सर्वबान्धवा: । सुखार्हा: परम॑ दु:खं प्राप्रुवन्त्यपराजिता:
నా లోభానికి ధిక్కారం—నా కారణంగా సుఖానికి అర్హులై, అజేయులని భావించబడిన నా బంధువులందరూ ఇప్పుడు ఘోర దుఃఖాన్ని అనుభవిస్తున్నారు.
Verse 89
को हि शस्त्रविदां मुख्यो महेश्वरसमो युधि । शत्रुं न क्षपयेच्छक्तो यो न स्थाद् गौतमीसुत:
అస్త్రవిద్యలో అగ్రగణ్యుడు, యుద్ధంలో మహేశ్వరుని సమాన పరాక్రమశాలి, శక్తి ఉన్నప్పటికీ శత్రువును సంహరించకుండా ఉండేవాడు ఎవరు? అతడు కృపీపుత్రుడు, గౌతమీ సుతుడు అశ్వత్థామనే.
Verse 90
अश्वत्थामन् प्रसीदस्व नाशयैतान् ममाहितान् | तवास्त्रगोचरे शक्ता: स्थातुं देवा न दानवा:
అశ్వత్థామా! ప్రసన్నుడవు; నా ఈ శత్రువులను నాశనం చేయి. నీ అస్త్రాల పరిధిలో దేవతలూ దానవులూ కూడా నిలువలేరు.
Verse 91
पज्चालान् सोमकांश्चैव जहि द्रौणे सहानुगान् । वयं शेषान् हनिष्यामस्त्वयैव परिरक्षिता:
ద్రోణపుత్రా! అనుచరులతో కూడిన పాంచాలులను, సోమకులను సంహరించు. నీవే కాపాడగా మేము మిగిలిన శత్రువులను నాశనం చేస్తాము.
Verse 92
एते हि सोमका विप्र पञ्चालाश्न यशस्विन: । मम सैन्येषु संक्रुद्धा विचरन्ति दवाग्निवत्
దుర్యోధనుడు అన్నాడు—ఓ బ్రాహ్మణా! ఈ యశస్వులైన సోమకులు, పాంచాలులు కోపంతో ఉవ్వెత్తున లేచి అడవిదావానలంలా నా సేనల్లో సంచరిస్తున్నారు. వారి దాడి ఆపుకోలేక నా సైన్యాన్ని మింగేస్తోంది; కాబట్టి వెంటనే వారిని అడ్డుకోవాలి.
Verse 93
तान् वारय महाबाहो केकयांश्व नरोत्तम । पुरा कुर्वन्ति नि:शेषं रक्ष्यमाणा: किरीटिना
దుర్యోధనుడు అన్నాడు—మహాబాహో! నరోత్తమా! వారిని, కేకయులను కూడా అడ్డుకో. వెంటనే ఆపకపోతే, కిరీటధారి అర్జునుని రక్షణలో వారు నా సేనలను పూర్తిగా నిర్మూలిస్తారు.
Verse 94
अभश्रृत्थामंस्त्वरायुक्तो याहि शीघ्रमरिंदम । आदी वा यदि वा पश्चात् तवेदं कर्म मारिष,शत्रुओंका दमन करनेवाले माननीय भाई अअश्वत्थामा! तुम शीघ्र ही जाओ। पहले करो या पीछे; यह कार्य तुम्हारे ही वशका है
దుర్యోధనుడు అన్నాడు—శత్రుదమన అశ్వత్థామా! త్వరతో కూడి వెంటనే వెళ్ళు. ముందుగా చేయినా, తరువాత చేయినా—ఓ గౌరవనీయుడా, ఈ కార్యం నీ చేతుల్లోనే ఉంది.
Verse 95
त्वमुत्पन्नो महाबाहो पञ्चालानां वध प्रति । करिष्यसि जगत् सर्वमपाज्चालं किलोद्यत:
దుర్యోధనుడు అన్నాడు—మహాబాహో! పాంచాలుల వధకోసమే నీవు జన్మించావు. నీవు సిద్ధమై లేచినచో, నిశ్చయంగా సమస్త జగత్తును పాంచాలరహితంగా చేస్తావు.
Verse 96
एवं सिद्धा<ब्रुवन् वाचो भविष्यति च तत् तथा । तस्मात्त्वं पुरुषव्याप्र पज्चालाञउ्जहि सानुगान्
దుర్యోధనుడు అన్నాడు—పురుషసింహా! సిద్ధపురుషులు నీ గురించి ఇలానే పలికారు; అది అలాగే నిజమవుతుంది. కాబట్టి, పురుషవ్యాఘ్రా! అనుచరులతో కూడి పాంచాలులను సంహరించు.
Verse 97
न ते<स्त्रगोचरे शक्ता: स्थातुं देवा: सवासवा: । किमु पार्था: सपाज्चाला: सत्यमेतद् ब्रवीमि ते
నీ ఆయుధాల పరిధిలో ఇంద్రునితో కూడిన దేవతలకైనా నిలువడం సాధ్యం కాదు; మరి పృథాపుత్రులైన పాండవులు పాంచాలులతో కలిసి ఎంతమాత్రం? ఇది నీకు నేను సత్యంగా చెబుతున్నాను.
Verse 98
मैं तुमसे यह सच कहता हूँ कि तुम्हारे बाणोंके मार्गमें इन्द्रसहित सम्पूर्ण देवता भी नहीं ठहर सकते; फिर कुन्तीके पुत्रों और पांचालोंकी तो बिसात ही कया है? ।।
నేను నీకు సత్యంగా చెబుతున్నాను—నీ బాణమార్గంలో ఇంద్రునితో కూడిన దేవతలకైనా నిలువడం సాధ్యం కాదు; మరి కుంతీపుత్రులైన పాండవులు, పాంచాలులు ఏమాత్రం? ఓ వీరా, సోమకులతో కూడిన పాండవులు కూడా యుద్ధంలో బలవంతంగా నీతో పోరాటం చేయించగల సమర్థులు కారు—ఇది కూడా నేను నీకు సత్యంగా చెబుతున్నాను.
Verse 99
गच्छ गच्छ महाबाहो न न: कालात्ययो भवेत् । इयं हि द्रवते सेना पार्थसायकपीडिता,महाबाहो! जाओ, जाओ। हमारे इस कार्यमें विलम्ब नहीं होना चाहिये। देखो, अर्जुनके बाणोंसे पीड़ित होकर यह सेना भागी जा रही है
వెళ్లు, వెళ్లు, ఓ మహాబాహో—మనకు ఆలస్యం కాకూడదు. చూడు, పార్థుని (అర్జునుని) బాణాలతో బాధపడుతూ ఈ సేన చెదిరి పారిపోతోంది.
Verse 100
शक्तो हासि महाबाहो दिव्येन स्वेन तेजसा । निग्रहे पाण्डुपुत्राणां पज्चालानां च मानद,दूसरोंको मान देनेवाले महाबाहु वीर! तुम अपने दिव्य तेजसे पांचालों और पाण्डवोंका निग्रह करनेमें समर्थ हो
ఓ మహాబాహో, మానద వీరా! నీ స్వదివ్య తేజస్సుతో పాండుపుత్రులను, పాంచాలులను అణచివేయగల సమర్థుడవు.
Verse 159
इति श्रीमहा भारते द्रोणपर्वणि घटोत्कचवधपर्वणि रात्रियुद्धे दुर्योधनवाक्ये एकोनषष्ट्यधिकशततमो<ध्याय:
ఇట్లు శ్రీమహాభారత ద్రోణపర్వములో, ఘటోత్కచవధపర్వమునందు, రాత్రియుద్ధప్రసంగములో దుర్యోధనవాక్యములతో కూడిన నూట అరవై ఒకటవ అధ్యాయము సమాప్తమైంది.
Verse 203
पर्यतिष्ठत तेजस्वी स्वबाहुबलमाश्रित: । रथियोंमें श्रेष्ठ
తన స్వబాహుబలాన్ని ఆశ్రయించి ఆ తేజోవంతుడు స్థిరంగా నిలిచాడు. రథయోధులలో శ్రేష్ఠుడు, పరాక్రమశాలి, తేజస్సుతో వెలిగే కర్ణుడూ దేవులతో చుట్టుముట్టబడిన ఇంద్రునివలె ప్రధాన కౌరవ వీరులతో ఆవరించబడి, తన బాహుబలంపై నమ్మకంతో ధనుస్సు పట్టుకొని యుద్ధానికి లేచి నిలిచాడు.
Verse 226
दृष्टवा कर्ण महाबाहुमुच्चै: शब्दमथानदन् । राजन्! यशस्वी पाण्डव और पांचालोंने महाबाहु कर्णको देखकर उच्चस्वरसे इस प्रकार कहना आस्मभ किया
మహాబాహువైన కర్ణుణ్ని చూసి వారు గొంతెత్తి నినదించారు. రాజా! యశస్సుగల పాండవులు మరియు పాంచాలులు మహాబాహు కర్ణుణ్ని చూచి, పెద్ద స్వరంతో ఈ విధంగా పలకడం ప్రారంభించారు.
Verse 236
युध्यस्व सहितोस्माभिवर्दुरात्मन् पुरुषाधम । “कहाँ कर्ण है? यह कर्ण है। दुरात्मन् नराधम कर्ण! इस महायुद्धमें खड़ा रह और हमारे साथ युद्ध कर”
“మాతో కలిసి యుద్ధం చేయి, దురాత్మా, పురుషాధమా! ‘కర్ణుడు ఎక్కడ?’—‘ఇదిగో కర్ణుడు.’ దురాత్మా, నరాధమ కర్ణా! ఈ మహాయుద్ధంలో నిలబడి మాతో కలిసి యుద్ధం చేయి.”
Verse 286
न विव्यथे सूतपुत्रो न च त्रासमगच्छत । उन समस्त महारथियोंको इस प्रकार धावा करते देख सूतपुत्रके मनमें न तो व्यथा हुई और न त्रास ही हुआ
సూతపుత్రుడు చలించలేదు; భయానికి లోనుకాలేదు. ఆ సమస్త మహారథులు అలా దూసుకొస్తున్నదాన్ని చూసినా, సూతపుత్రుడి మనసులో వ్యథా లేదు, త్రాసు లేదు.
Verse 303
वारयामास तत् सैन्यं समन्ताद् भरतर्षभ | भरतश्रेष्ठ! प्रलयकालके समान उस सैन्यसागरको उमड़ा हुआ देख संग्राममें पराजित न होनेवाले बलवान
భరతర్షభా! కర్ణుడు ఆ సైన్యాన్ని అన్ని వైపుల నుంచీ అడ్డగించాడు. భరతశ్రేష్ఠా! ప్రళయకాల సముద్రంలా ఉప్పొంగుతున్న ఆ శత్రుసేనను చూసి, సంగ్రామంలో అపరాజితుడైన బలవంతుడు, శీఘ్రకారుడు, మహాశక్తిమంతుడు కర్ణుడు—మీ కుమారులను ఆనందింపజేయాలనే కోరికతో—బాణవృష్టి కురిపించి అన్ని వైపుల నుంచీ ఆ శత్రుసేనను నిలువరించాడు.
Verse 373
बश्रमुस्तत्र तत्रैव गाव: शीतार्दिता इव | तत्पश्चात् कर्णके बाणोंसे पीड़ित और व्याकुल हुए राजालोग सर्दीसे कष्ट पानेवाली गायोंके समान इधर-उधर चक्कर काटने लगे
సంజయుడు అన్నాడు—అక్కడే వారు చలితో బాధపడే పశువుల్లా ఇటూ అటూ తిరుగుతూ ఉన్నారు. ఆ తరువాత కర్ణుని బాణాలతో గాయపడి వ్యాకులమైన రాజులు, చలితో కష్టపడే ఆవులవలె, యుద్ధ గుంపులో బాధా భయాలతో దిక్కుతెలియక చుట్టూ తిరిగారు।
Verse 393
आस्तीर्णा वसुधा सर्वा शूराणामनिवर्तिनाम् । राजन! युद्धमें पीठ न दिखानेवाले शूरवीरोंके कट-कटकर गिरे हुए मस्तकों और भुजाओंसे वहाँकी सारी भूमि सब ओरसे पट गयी थी
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా, యుద్ధంలో వెనుదిరగని శూరవీరుల తెగిపోయి పడిన తలలు, భుజాలతో అక్కడి భూమి అంతటా నిండిపోయింది. ఆ దృశ్యం అచంచల వీరత్వానికి చెల్లే ధరను, యుద్ధం యొక్క క్రూరమైన సర్వనాశక స్వభావాన్ని ప్రకటించింది।
Verse 413
अश्वत्थामानमासाद्य वाक्यमेतदुवाच ह । उस समय राजा दुर्योधनने कर्णका पराक्रम देख अश्वत्थामाके पास पहुँचकर यह बात कही--
సంజయుడు అన్నాడు—అశ్వత్థాముని సమీపించి అతనితో ఈ మాటలు చెప్పాడు. యుద్ధమధ్యంలో కర్ణుని పరాక్రమాన్ని చూచి రాజు దుర్యోధనుడు అశ్వత్థాముని దగ్గరకు వెళ్లి, కార్యనిర్ణయానికి సలహా మరియు ఆజ్ఞాభావంతో అతనిని సంభోదించాడు।
Verse 473
प्रत्युध्ययौ तदा कर्ण यथा वृत्रं शतक्रतुः । राजेन्द्र! उस समय वृत्रासुरपर चढ़ाई करनेवाले इन्द्रके समान पांचालोंसे घिरे हुए अर्जुनने भी कर्णपर धावा किया
సంజయుడు అన్నాడు—అప్పుడు కర్ణుడు శతక్రతువు ఇంద్రుడు వృత్రునిపై దాడికి ముందుకు సాగినట్లే ఎదురుగా దూసుకొచ్చాడు. రాజేంద్రా, అదే సమయంలో పాంచాలులతో చుట్టుముట్టబడిన అర్జునుడూ కర్ణునిపై దాడి చేశాడు—వృత్రాసురునిపై ఇంద్రుడు దూకినట్లుగా।
Verse 493
आशंसते च बीभत्सु युद्धे जेतुं सुदारुणम् । महारथी कर्ण सदा ही अर्जुनके साथ स्पर्धा रखता था और युद्धमें अत्यन्त भयंकर अर्जुनको पराजित करनेका विश्वास प्रकट करता था
సంజయుడు అన్నాడు—అత్యంత భయంకరమైన ఆ యుద్ధంలో కూడా భీభత్సు (అర్జునుడు)ను జయించవచ్చని చెప్పబడింది. మహారథి కర్ణుడు ఎల్లప్పుడూ అర్జునునితో పోటీని నిలుపుకొని, యుద్ధంలో భయంకరుడైన అర్జునుని తానే ఓడిస్తానని పునఃపునః తన విశ్వాసాన్ని ప్రకటించేవాడు।
Verse 513
असम्भ्रान्तो रणे कर्ण: प्रत्युदीयाद् धनंजयम् । संजयने कहा--राजन्! जैसे एक हाथीको आते देख दूसरा हाथी उसका सामना करनेके लिये आगे बढ़े
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! యుద్ధరంగంలో కర్ణుడు ఏమాత్రం కలత చెందక ధనంజయుని ఎదుర్కొనేందుకు ముందుకు సాగాడు. ఒక ఏనుగు మరో ఏనుగును వస్తూ చూసి ఎదురెళ్లి తలపడినట్లే, పాండుపుత్ర ధనంజయుడు వస్తున్నాడని చూసిన కర్ణుడు భయం గానీ గందరగోళం గానీ లేకుండా సమరానికి ముందుకు వెళ్లాడు.
Verse 533
ततः कर्ण: सुसंरब्ध: शरैस्त्रिभिरविध्यत । पाए्डुपुत्र अर्जुनने पुन: अपने बाणोंके जालसे कर्णको आच्छादित कर दिया। तब क्रोधमें भरे हुए कर्णने तीन बाणोंसे अर्जुनको बींध डाला
అనంతరం తీవ్రంగా కోపోద్రిక్తుడైన కర్ణుడు మూడు బాణాలతో అర్జునుని గాయపరిచాడు. పాండుపుత్ర అర్జునుడు మళ్లీ తన బాణజాలంతో కర్ణుని కప్పివేశాడు. దానికి ప్రతిగా క్రోధంతో మండిన కర్ణుడు మూడు బాణాలతో అర్జునుని మరల చీల్చివేశాడు.
Verse 576
छादयामास बाणौघचै: फाल्गुनं कृतहस्तवत् । उस बाणसे घायल हुए कर्णके हाथसे धनुष छूटकर गिर पड़ा। फिर आधे निमेषमें ही उस महाबली वीरने पुनः वह धनुष लेकर सिद्धहस्त योद्धाकी भाँति बाणसमूहोंकी वर्षा करके अर्जुनको ढक दिया
అప్పుడు ఆ మహాబలుడు కృతహస్తుడిలా బాణవర్షం కురిపించి ఫాల్గుణుని (అర్జునుని) కప్పివేశాడు. ఆ బాణాల దెబ్బకు కర్ణుని చేతి నుంచి ధనుస్సు జారి పడిపోయింది; కానీ అర్ధనిమిషంలోనే అతడు దానిని మళ్లీ పట్టుకొని, సిద్ధహస్త ధనుర్ధరుడిలా బాణసమూహాలను కురిపించి అర్జునుని కనబడనంతగా ఆవరించాడు.
Verse 593
छादयेतां महेष्वासौ कृतप्रतिकृतैषिणौ । राजन! वे दोनों महाधनुर्धर वीर आघातका प्रतिघात करनेकी इच्छासे परस्पर बाणोंकी वर्षा करके एक-दूसरेको आच्छादित करने लगे
సంజయుడు అన్నాడు—రాజా! ప్రతిఘాతానికి ప్రతిఘాతం చేయాలనే తపనతో ఆ ఇద్దరు మహాధనుర్ధరులు పరస్పరం బాణవర్షం కురిపిస్తూ ఒకరినొకరు ఆవరించసాగారు.
Verse 613
मुष्टिदेशे धनुस्तस्य चिच्छेद त्वरयान्वित: । तदनन्तर महाधनुर्धर अर्जुनने कर्णका पराक्रम देखकर उसके धनुषको मुट्ठी पकड़नेकी जगहसे शीघ्रतापूर्वक काट दिया
సంజయుడు అన్నాడు—కర్ణుని పరాక్రమాన్ని చూసిన మహాధనుర్ధరుడైన అర్జునుడు వేగంగా అతని ధనుస్సును ముష్టి పట్టే చోటే కోసివేశాడు.
Verse 623
सारथेश्व शिर: कायादहरच्छत्रुतापन: । साथ ही उसके चारों घोड़ोंको चार भल्ल्लोंद्वारा यमलोक पहुँचा दिया। फिर शत्रुसंतापी अर्जुनने उसके सारथिका सिर धड़से अलग कर दिया
సంజయుడు పలికెను—శత్రుసంతాపి ఆ వీరుడు సారథి శిరస్సును దేహమునుండి తెగదెంపులు చేశాడు. అదే సమయంలో నాలుగు పదునైన భల్లాలతో నాలుగు గుర్రాలను యమలోకానికి పంపించాడు. అనంతరం శత్రువులను వేధించే అర్జునుడు సారథి తలను ధడమునుండి పూర్తిగా వేరుచేశాడు.
Verse 643
आरुरोह रथं तूर्ण कृपस्थ शरपीडित: । जिसके घोड़े मारे गये थे, उस रथसे तुरंत उतरकर बाणपीड़ित कर्ण शीघ्रतापूर्वक कृपाचार्यके रथपर चढ़ गया
సంజయుడు పలికెను—బాణపీడితుడైన కర్ణుడు, తన రథపు గుర్రాలు చనిపోయినందున, ఆ రథం నుండి వెంటనే దిగిపోయి వేగంగా కృపాచార్యుని రథంపై ఎక్కాడు.
Verse 653
जीवितार्थमभिप्रेप्सु: कृपस्य रथमारुहत् । अर्जुनके बाणसमूहोंसे पीड़ित और व्याप्त होकर वह काँटोंसे भरे हुए साहीके समान जान पड़ता था। अपने प्राण बचानेके लिये कर्ण कृपाचार्यके रथपर जा बैठा था
సంజయుడు పలికెను—జీవితం నిలుపుకోవాలనే ఒక్క ఆశతో కర్ణుడు కృపుని రథాన్ని ఎక్కాడు. అర్జునుని ఘనమైన బాణవర్షంతో గాయపడి, అంతటా బాణాలతో కప్పబడి, ముళ్లతో నిండిన సాహిలా కనిపించాడు. ప్రాణరక్షణార్థమే కర్ణుడు కృపాచార్యుని రథంలో ఆశ్రయం పొందాడు.
Verse 666
धनंजयशरैनुन्ना: प्राद्रवन्त दिशो दश । भरतश्रेष्ठ! राधापुत्र कर्णको पराजित हुआ देख आपके सैनिक अर्जुनके बाणोंसे पीड़ित हो दसों दिशाओंमें भाग चले
సంజయుడు పలికెను—ధనంజయుని బాణాలచే త్రోసివేయబడి వారు పది దిశలలో పారిపోయారు. భరతశ్రేష్ఠా! రాధాపుత్రుడైన కర్ణుడు పరాజితుడైనట్లు చూసి, మీ సైనికులు అర్జునుని బాణాలతో బాధపడుతూ అన్ని వైపులా చెదిరిపోయి పారిపోయారు.
Verse 3636
आत्मनामाड्कितान् घोरान् राधेय: प्राहिणोच्छरान् | राजाओंके उन बाणसमूहोंका निवारण करके महारथी राधापुत्र कर्णने उनके रथके जुओं
సంజయుడు పలికెను—అప్పుడు రాధేయుడైన కర్ణుడు తన పేరుతో ముద్రితమైన భయంకర బాణాలను సంధించాడు. రాజుల బాణసమూహాలను అడ్డగించి, ఆ మహారథి వారి రథాల జూళ్లు, ఈషాదండాలు, ఛత్రాలు, ధ్వజాలు మరియు గుర్రాలపై తన పేరెత్తిన ఘోర శరాలతో దాడి చేశాడు.
Verse 4636
आयान्तं वीक्ष्य कौन्तेयं शक्रं दैत्यचमूमिव । तब दैत्य-सेनापर आक्रमण करनेवाले इन्द्रके समान अर्जुनको कौरव-सेनाकी ओर आते देख अभश्वत्थामा
కౌంతేయుడైన అర్జునుడు దానవసేనపై దూసుకెళ్లే ఇంద్రునివలె కౌరవసేన వైపు వస్తున్నాడని చూసి, కౌరవ వీరులు అతనిని ఇంద్రసమాన దాడిచేయువాడిగా భావించారు. సూతపుత్రుడు కర్ణుని రక్షించాలనే ఉద్దేశంతో అశ్వత్థామ, కృప, శల్యుడు మరియు మహారథి కృతవర్మ అర్జునుని ఎదుర్కొనుటకు ముందుకు వచ్చారు.
Verse 5236
छादयामास पार्थोडथ कर्णस्तु विजयं शरै: । वेगसे आते हुए वैकर्तन कर्णको अर्जुनने अपने सीधे जानेवाले बाणोंसे आच्छादित कर दिया और कर्णने भी अर्जुनको अपने बाणोंसे ढक दिया
వేగంగా దూసుకొస్తున్న వైకర్తన కర్ణుని పార్థుడు అర్జునుడు తన నేరుగా దూసుకెళ్లే బాణవర్షంతో కప్పివేశాడు; కర్ణుడూ ప్రతిగా అర్జునుని తన బాణాలతో ముసుగుపెట్టాడు.
Frequently Asked Questions
The tension lies between decisive violence as kṣatriya obligation and the ethical weight of targeting leaders and kin-linked allies; exhortations frame action as honor-debt, while the narrative simultaneously records the human costs and destabilization that follow.
The chapter illustrates that agency operates within constraints—time, visibility, collective panic, and oath-bound duty—so “right action” in crisis requires adaptability and clarity about responsibility, not merely personal valor.
No explicit phalaśruti appears; the meta-commentary is implicit in Saṃjaya’s descriptive framing, emphasizing impermanence of control in conflict and the interpretive importance of recognizing how conditions (dust, noise, fatigue, timing) govern outcomes.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.