Sukta 11
Rishi: Atharvanic/anonymous (Vrātya complex; traditional attribution varies by anukramaṇī)
Devata: Prajāpati (and implicitly Brahman as sacral power)
Chandas: Mixed/Anuṣṭubh-like prose-verse (accented ritual statement; not a strict classical anuṣṭubh)
ఈ సూక్తం సామాజికంగా సరిహద్దు స్థితిలో ఉన్నప్పటికీ కర్మపరంగా మహాశక్తిమంతమైన ఆచారమైన పన్నెండు “వ్రాత్య రాత్రులు”ను ప్రజాపతి సృష్టిక్రమంలో స్థాపించి పవిత్రీకరిస్తుంది; అలాగే ఆ నియమశాసనాన్ని “ఎద్దు వ్రతం” (anaḍuho vratam)గా గుర్తిస్తుంది. దీక్షను వ్యవసాయ బలంతో కూడ అనుసంధానిస్తుంది: శబ్దంతో, శ్రమతో పనిచేసే దున్నెద్దు, ధర్మబద్ధమైన వినిమయం (దాత/గ్రాహకుడు), మరియు బ్రహ్మన్ యొక్క యథార్థ జ్ఞానం—ఇవి కలిసి సంపద, సంతానవృద్ధి, మరియు కర్మసమ్మతమైన వైధతను అధికృతం చేస్తాయి.
Mantras
Mantra 1
अनड्वान् अ॒न॒ड्वान् दा॑धार पृथि॒वीमु॒त द्याम॑न॒ड्वान् दा॑धारो॒र्व१न्तरि॑क्षम्। अ॒न॒ड्वान् दा॑धार प्र॒दिशः॒ षडु॒र्वीर॑न॒ड्वान् विश्वं॒ भुव॑न॒मा वि॑वेश
అనడ్వాన్—అదే అనడ్వాన్ (హలబలి ఎద్దు)—భూమిని ధరించాడు; అనడ్వాన్ ద్యౌ (ఆకాశం)ను ధరించాడు. అనడ్వాన్ విశాల అంతరిక్షాన్ని ధరించాడు; అనడ్వాన్ ఆరు విస్తృత దిశలను ధరించాడు. అనడ్వాన్ సమస్త భువనంలో ప్రవేశించి, ఈ సమగ్ర సత్తా-జగత్తును వ్యాపించాడు.
Mantra 2
अ॒न॒ड्वानिन्द्रः॒ स प॒शुभ्यो॒ वि च॑ष्टे त्र॒यां छ॒क्रो वि मि॑मीते॒ अध्व॑नः । भू॒तं भ॑वि॒ष्यद् भुव॑ना॒ दुहा॑नः॒ सर्वा॑ दे॒वानां॑ चरति व्र॒तानि॑
ఇంద్రుడే అనడ్వాన్ (నూగు మోసే ఎద్దు); పశువుల కోసం క్రమాన్ని స్పష్టంగా చూపిస్తాడు. చక్రం త్రివిధాన్ని కొలిచి, మార్గాల పరిమాణాన్ని నిర్ణయిస్తుంది. భూతం–భవిష్యత్—సర్వ భువనాలను దోహనం చేస్తూ, దేవతల అన్ని వ్రతాలు/నియమాలను ఆయన ఆచరిస్తాడు.
Mantra 3
इन्द्रो॑ जा॒तो म॑नु॒ष्येऽष्व॒न्तर्घ॒र्मस्त॒प्तश्च॑रति॒ शोशु॑चानः । सु॒प्र॒जाः सन्त्स उ॑दा॒रे न स॑र्ष॒द्यो नाश्नी॒यादन॒डुहो॑ विजा॒नन्
మనుష్యుల మధ్య జన్మించిన ఇంద్రుడు, అశ్వం లోపల తప్త ‘ఘర్మ’ (వేడిపానీయం/రసం) వలె, దహించుకుంటూ సంచరిస్తాడు. సుప్రజ (సంతానసమృద్ధి) గలవాడై, ఉదరంలో జారిపోడు—ఎవరైనా తెలిసి అనడ్వాన్ (నూగు మోసే ఎద్దు) మాంసం తినకపోతే.
Mantra 4
अ॒न॒ड्वान् दु॑हे सुकृ॒तस्य॑ लो॒क ऐनं॑ प्याययति॒ पव॑मानः पु॒रस्ता॑त्। प॒र्जन्यो॒ धारा॑ म॒रुत॒ ऊधो॑ अस्य य॒ज्ञः पयो॒ दक्षि॑णा॒ दोहो॑ अस्य
అనడ్వాన్ (నూగు మోసే ఎద్దు) దోహనం సుకృత (పుణ్య) లోకంలో జరుగుతుంది; ముందుభాగం నుండి పవమానుడు (శుద్ధికర్త) అతనిని పుష్టి చేస్తాడు. పర్జన్యుడు అతని ధార; మరుతులు అతని ఊధః (పాలు వచ్చే మడి/స్తనం). యజ్ఞం అతని పయః (పాలు); దక్షిణా అతని దోహం (దోహన-దానం).
Mantra 5
यस्य॒ नेशे॑ य॒ज्ञप॑ति॒र्न य॒ज्ञो नास्य॑ दा॒तेशे॒ न प्र॑तिग्रही॒ता। यो वि॑श्व॒जिद् वि॑श्व॒भृद् वि॒श्क॑र्मा घ॒र्मं नो॑ ब्रूत यत॒मश्चतु॑ष्पात्
యస్య యజ్ఞపతి (యజ్ఞాధిపతి) అధికారంలో లేడో, అతని యజ్ఞం యజ్ఞం కాదు; దాతకు హక్కు లేదు, విధిపూర్వకంగా స్వీకరించేవాడూ లేదు—సర్వజయి ‘విశ్వజిత్’, సర్వధారకుడు ‘విశ్వభృత్’, సర్వసృష్టికర్త ‘విశ్వకర్మా’—ఆయన మాకు ‘ఘర్మ’ (Gharma) విషయాన్ని ప్రకటించుగాక: ఆ చతుష్పాత్ (నాలుగు కాళ్లవాడు) ఎవడు?
Mantra 6
येन॑ दे॒वाः स्वरारुरु॒हुर्हि॒त्वा शरी॑रम॒मृत॑स्य॒ नाभि॑म्। तेन॑ गेष्म सुकृ॒तस्य॑ लो॒कं घ॒र्मस्य॑ व्र॒तेन॒ तप॑सा यश॒स्यवः॑
దేవులు ఏ సాధనంతో స్వర్గానికి ఎక్కారో—శరీరాన్ని విడిచి, అమృతస్య నాభి (అమృతకేంద్రం)ను ఆశ్రయించి—అదే సాధనంతో మేము కూడా సుకృత (పుణ్యకర్మ) లోకాన్ని పొందుదుము; ఘర్మ-వ్రత ఆచరణతో, తపస్సుతో—యశస్సును కోరువారమై.
Mantra 7
इन्द्रो॑ रू॒पेणा॒ग्निर्वहे॑न प्र॒जाप॑तिः परमे॒ष्ठी वि॒राट्। वि॒श्वान॑रे अक्रमत वैश्वान॒रे अ॑क्रमतान॒दुह्य॑क्रमत । सोऽदृंहयत॒ सोऽधारयत
ఇంద్రుడు రూపంగా, అగ్ని ‘వహన’ (వాహకుడు)గా; ప్రజాపతి—పరమేష్ఠి—విరాట్. ఆయన వైశ్వానరంలో ప్రవేశించాడు, వైశ్వానరంలో ప్రవేశించాడు; ‘అనదుహ్య’ (పాలు ఇవ్వని ఎద్దు/వృషభం) లోనూ ప్రవేశించాడు. దానివల్ల ఆయన దానిని దృఢం చేశాడు; దానివల్ల ఆయన దానిని ధారించాడు.
Mantra 8
मध्य॑मे॒तद॑न॒डुहो॒ यत्रै॒ष वह॒ आहि॑तः । ए॒ताव॑दस्य प्रा॒चीनं॒ यावा॑न् प्र॒त्यङ् स॒माहि॑तः
ఇది అనడుహ్ (నాగలి లాగే ఎద్దు) యొక్క మధ్యభాగం; ఇక్కడ దాని భారవహనశక్తి స్థాపించబడింది. దాని ముందుభాగం ఎంతదూరమో, అంతదూరమే వెనుక కూడా అది సమీకరించి నిలుపబడింది.
Mantra 9
यो वेदा॑न॒डुहो॒ दोहा॑न्त्स॒प्तानु॑पदस्वतः । प्र॒जां च॑ लो॒कं चा॑प्नोति॒ तथा॑ सप्तऋ॒षयो॑ विदुः
అనడుహ్ (నాగలి లాగే ఎద్దు) యొక్క ఏడు ‘దోహ’—పాలువలె పొంగే ఫలితం/ఉత్పత్తి—వాటిని క్రమంగా, అడుగడుగునా తెలిసినవాడు ప్రజను కూడా, లోకాన్ని కూడా పొందుతాడు; ఇట్లు సప్తఋషులు తెలిసికొన్నారు.
Mantra 10
प॒द्भिः से॒दिम॑व॒क्राम॒न्निरां॒ जङ्घा॑भिरुत्खि॒दन्। श्रमे॑णान॒ड्वान् की॒लालं॑ की॒नाश॑श्चाभि ग॑च्छतः
కాళ్లతో అది అడుగు వేస్తుంది, అవయవాల దృఢధ్వనితో; మోకాళ్ల కింద భాగాలతో నేలను చీల్చి పైకి త్రిప్పుతుంది. శ్రమచేత అనడ్వాన్ (నాగలి లాగే ఎద్దు) మరియు కీనాశ (ఉళవాడు/రైతు) ఇద్దరూ కలిసి కీలాలం—మధుర ఫలితం—వైపు సాగుతారు.
Mantra 11
द्वाद॑श॒ वा ए॒ता रात्री॒र्व्रत्या॑ आहुः प्र॒जाप॑तेः । तत्रोप॒ ब्रह्म॒ यो वेद॒ तद् वा अ॑न॒डुहो॑ व्र॒तम्
ఈ పన్నెండు రాత్రులు—జనులు ‘వ్రాత్య’ అని పిలిచేవి—ప్రజాపతికి చెందినవే. వాటిలో సమీపస్థ బ్రహ్మాన్ని ఎవడు తెలుసునో—అదే, నిజంగా, అనడుహ (ఎద్దు) వ్రతం.
Mantra 12
दु॒हे सा॒यं दु॒हे प्रा॒तर्दु॒हे म॒ध्यंदि॑नं॒ परि॑ । दोहा॒ ये अ॑स्य सं॒यन्ति॒ ता॑न् वि॒द्मानु॑पदस्वतः
ఇది సాయంత్రం పాలు ఇస్తుంది; ఇది ప్రాతఃకాలంలో పాలు ఇస్తుంది; ఇది మధ్యాహ్న సమీపంలో కూడా పాలు ఇస్తుంది. దీనికి సంబంధించిన నియంత్రిత/ఆపబడిన దోహాలు (పాలుదోయుటలు) ఏవో—వాటిని మేము క్రమబద్ధమైన అడుగులలో, అనుక్రమంగా తెలుసుకున్నాము.
Frequently Asked Questions
They are a twelve-night consecratory frame treated as belonging to Prajāpati. By placing the observance inside Prajāpati’s order, the hymn turns a liminal ‘Vrātya’ period into a legitimate, regulated vrata.
The ox/bull represents disciplined strength that produces results: sound limbs, effective ploughing, and abundance. Calling the practice “the bull’s vow” makes prosperity and fertility signs of a properly held observance.
No. Farming imagery is central, but the deeper aim is authorization: making the sacrifice, the giver and receiver, and the vow itself ritually valid through Prajāpati’s order and Brahman’s efficacious knowledge.
Ask anything about Sukta 11 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.