Sukta 11
Rishi: Atharvanic/anonymous (Vrātya complex; traditional attribution varies by anukramaṇī)
Devata: Prajāpati (and implicitly Brahman as sacral power)
Chandas: Mixed/Anuṣṭubh-like prose-verse (accented ritual statement; not a strict classical anuṣṭubh)
हे सूक्त सामाजिकदृष्ट्या सीमास्थित पण विधीच्या दृष्टीने अत्यंत सामर्थ्यवान अशा बारा “व्रात्य रात्रीं”ना प्रजापतीच्या सृष्टी-व्यवस्थेत स्थान देऊन पवित्र ठरवते आणि त्या शिस्तीला “बैलाचे व्रत” (anaḍuho vratam) असे ओळखते. तसेच दीक्षेचा संबंध कृषीबळाशी जोडते: आवाज करणारा, श्रम करणारा नांगराचा बैल, धर्म्य देवाणघेवाण (दाता/ग्राही), आणि ब्रह्मन्चे योग्य ज्ञान—हे सर्व मिळून समृद्धी, फलनिष्पत्ती/संतती, आणि विधीची वैधता यांना अधिष्ठान व अधिकार देतात.
Mantras
Mantra 1
अनड्वान् अ॒न॒ड्वान् दा॑धार पृथि॒वीमु॒त द्याम॑न॒ड्वान् दा॑धारो॒र्व१न्तरि॑क्षम्। अ॒न॒ड्वान् दा॑धार प्र॒दिशः॒ षडु॒र्वीर॑न॒ड्वान् विश्वं॒ भुव॑न॒मा वि॑वेश
अनड्वान्—तोच अनड्वान् (नांगर ओढणारा बैल)—याने पृथ्वी धारण केली; आणि अनड्वान् याने द्यौ (आकाश) धारण केले. अनड्वान् याने विस्तीर्ण अंतरिक्ष धारण केले; अनड्वान् याने सहा विशाल दिशा धारण केल्या. अनड्वान् सर्व भुवनात प्रवेश करून, या संपूर्ण अस्तित्व-जगाला व्यापून राहिला.
Mantra 2
अ॒न॒ड्वानिन्द्रः॒ स प॒शुभ्यो॒ वि च॑ष्टे त्र॒यां छ॒क्रो वि मि॑मीते॒ अध्व॑नः । भू॒तं भ॑वि॒ष्यद् भुव॑ना॒ दुहा॑नः॒ सर्वा॑ दे॒वानां॑ चरति व्र॒तानि॑
इंद्रच अनड्वान् (जुवाखाली ओढणारा बैल) आहे; तो पशूंकरिता व्यवस्था प्रकट करतो. चक्र त्रिविधाचे मापन करते आणि मार्गांची मर्यादा ठरवते. भूत व भविष्य—सर्व भुवने दुधासारखी दूहून काढीत, तो देवतांची सर्व व्रते/नियम पाळतो.
Mantra 3
इन्द्रो॑ जा॒तो म॑नु॒ष्येऽष्व॒न्तर्घ॒र्मस्त॒प्तश्च॑रति॒ शोशु॑चानः । सु॒प्र॒जाः सन्त्स उ॑दा॒रे न स॑र्ष॒द्यो नाश्नी॒यादन॒डुहो॑ विजा॒नन्
मनुष्यांमध्ये जन्मलेला इंद्र, अश्वाच्या आत तापलेल्या ‘घर्म’ (उष्ण पेय/रस) प्रमाणे, जळजळीत होत संचारतो. सुप्रज (संतानसमृद्ध) होऊन तो उदरात घसरून जात नाही—जर कोणी जाणूनबुजून अनड्वान् (जुवाखालील बैल) याचे मांस खाणार नाही.
Mantra 4
अ॒न॒ड्वान् दु॑हे सुकृ॒तस्य॑ लो॒क ऐनं॑ प्याययति॒ पव॑मानः पु॒रस्ता॑त्। प॒र्जन्यो॒ धारा॑ म॒रुत॒ ऊधो॑ अस्य य॒ज्ञः पयो॒ दक्षि॑णा॒ दोहो॑ अस्य
अनड्वान् (जुवाखालील बैल) याचे दोहन सुकृत (पुण्य) लोकात होते; पुरस्तात् (समोरून) पवमान (शुद्ध करणारा) त्याला पुष्ट करतो. पर्जन्य त्याची धारा आहे; मरुत् त्याचे ऊधो (थन) आहेत. यज्ञ हे त्याचे पय (दूध) आहे, आणि दक्षिणा हे त्याचे दोह (दोहण्याची भेट) आहे.
Mantra 5
यस्य॒ नेशे॑ य॒ज्ञप॑ति॒र्न य॒ज्ञो नास्य॑ दा॒तेशे॒ न प्र॑तिग्रही॒ता। यो वि॑श्व॒जिद् वि॑श्व॒भृद् वि॒श्क॑र्मा घ॒र्मं नो॑ ब्रूत यत॒मश्चतु॑ष्पात्
ज्याचा यज्ञपती (यज्ञाचा स्वामी) अधिकारात नाही, त्याचा यज्ञही यज्ञ नाही; ज्याच्या दात्याला हक्क नाही, आणि विधिपूर्वक स्वीकार करणारा (प्रतिग्राही)ही नाही—जो विश्वजित् (सर्वजयी), विश्वभृत् (सर्वधारक), विश्वकर्मा (सर्वनिर्माता) आहे—तो आम्हाला ‘घर्म’चे रहस्य सांगो: तो चतुष्पात् (चार पायांचा) कोण आहे?
Mantra 6
येन॑ दे॒वाः स्वरारुरु॒हुर्हि॒त्वा शरी॑रम॒मृत॑स्य॒ नाभि॑म्। तेन॑ गेष्म सुकृ॒तस्य॑ लो॒कं घ॒र्मस्य॑ व्र॒तेन॒ तप॑सा यश॒स्यवः॑
ज्या साधनाने देव स्वर्गावर आरूढ झाले—शरीर मागे ठेवून, अमृताच्या नाभि/केंद्राला प्राप्त होऊन—त्याच साधनाने आम्हीही सुकृत (पुण्यकर्म) लोकाला प्राप्त होवो; घर्म-व्रताच्या आचरणाने, तपस्येने—यशाची इच्छा धरणारे आम्ही.
Mantra 7
इन्द्रो॑ रू॒पेणा॒ग्निर्वहे॑न प्र॒जाप॑तिः परमे॒ष्ठी वि॒राट्। वि॒श्वान॑रे अक्रमत वैश्वान॒रे अ॑क्रमतान॒दुह्य॑क्रमत । सोऽदृंहयत॒ सोऽधारयत
इंद्र रूपाने, अग्नी ‘वहन’ (वाहक) रूपाने; प्रजापती—परमेष्ठी—विराट्। तो वैश्वानरात प्रविष्ट झाला, वैश्वानरात प्रविष्ट झाला; तो ‘अनदुह्य’ (दूध न देणारा बैल/वृषभ) यातही प्रविष्ट झाला. त्याच्यामुळे त्याने ते दृढ केले; त्याच्यामुळे त्याने ते धारण केले.
Mantra 8
मध्य॑मे॒तद॑न॒डुहो॒ यत्रै॒ष वह॒ आहि॑तः । ए॒ताव॑दस्य प्रा॒चीनं॒ यावा॑न् प्र॒त्यङ् स॒माहि॑तः
हा अनडुह (नांगर ओढणारा बैल) याचा मध्यभाग आहे; येथे त्याची वहन-शक्ती स्थापिली आहे. जितका त्याचा पुढील भाग, तितकाच मागेही तो आवरून धारण केलेला आहे.
Mantra 9
यो वेदा॑न॒डुहो॒ दोहा॑न्त्स॒प्तानु॑पदस्वतः । प्र॒जां च॑ लो॒कं चा॑प्नोति॒ तथा॑ सप्तऋ॒षयो॑ विदुः
जो अनडुह (नांगर ओढणारा बैल) याचे सात ‘दोह’—दुधासारखे फल देणारे उत्पन्न—हे क्रमाने, पावलोपावली जाणतो, तो प्रजाही मिळवतो आणि लोकही प्राप्त करतो; असे सप्तऋषींनी जाणले आहे.
Mantra 10
प॒द्भिः से॒दिम॑व॒क्राम॒न्निरां॒ जङ्घा॑भिरुत्खि॒दन्। श्रमे॑णान॒ड्वान् की॒लालं॑ की॒नाश॑श्चाभि ग॑च्छतः
पायांनी तो पाऊल टाकतो, अवयवांच्या दृढ नादासह; पिंडऱ्यांनी तो माती उकरून काढतो. श्रमाने अनड्वान (नांगर ओढणारा बैल) आणि कीनाश (नांगर चालवणारा शेतकरी) दोघेही एकत्र कीलाल—मधुर उत्पन्न—याकडे जातात.
Mantra 11
द्वाद॑श॒ वा ए॒ता रात्री॒र्व्रत्या॑ आहुः प्र॒जाप॑तेः । तत्रोप॒ ब्रह्म॒ यो वेद॒ तद् वा अ॑न॒डुहो॑ व्र॒तम्
या बारा रात्री—ज्यांना लोक ‘व्रात्य’ म्हणतात—प्रजापतीच्या आहेत. त्यांत जो निकटस्थ ब्रह्म जाणतो—तेच, खरेच, अनडुह (बैल) व्रत आहे.
Mantra 12
दु॒हे सा॒यं दु॒हे प्रा॒तर्दु॒हे म॒ध्यंदि॑नं॒ परि॑ । दोहा॒ ये अ॑स्य सं॒यन्ति॒ ता॑न् वि॒द्मानु॑पदस्वतः
ही सायंकाळी दूध देते; ही सकाळी दूध देते; ही मध्यान्हाच्या सुमारासही दूध देते. हिचे जे दूह (दोह) रोखले/नियंत्रित केलेले असतात—ते आम्ही क्रमबद्ध पावलांनी व अनुक्रमाने जाणतो.
Frequently Asked Questions
They are a twelve-night consecratory frame treated as belonging to Prajāpati. By placing the observance inside Prajāpati’s order, the hymn turns a liminal ‘Vrātya’ period into a legitimate, regulated vrata.
The ox/bull represents disciplined strength that produces results: sound limbs, effective ploughing, and abundance. Calling the practice “the bull’s vow” makes prosperity and fertility signs of a properly held observance.
No. Farming imagery is central, but the deeper aim is authorization: making the sacrifice, the giver and receiver, and the vow itself ritually valid through Prajāpati’s order and Brahman’s efficacious knowledge.
Ask anything about Sukta 11 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.