Atharva Veda Sukta 11
Kanda 4Anuvaka 2Sukta 1112 Mantras

Sukta 11

Rishi: Atharvanic/anonymous (Vrātya complex; traditional attribution varies by anukramaṇī)

Devata: Prajāpati (and implicitly Brahman as sacral power)

Chandas: Mixed/Anuṣṭubh-like prose-verse (accented ritual statement; not a strict classical anuṣṭubh)

ഈ സൂക്തം സാമൂഹികമായി അതിരിലുള്ളതെങ്കിലും ആചാരപരമായി ശക്തിയുള്ള നിരീക്ഷണമായ പന്ത്രണ്ട് “വ്രാത്യ രാത്രികളെ” പ്രജാപതിയുടെ സൃഷ്ടിക്രമത്തിനുള്ളിൽ സ്ഥാപിച്ച് പവിത്രീകരിക്കുന്നു; അതിന്റെ ശാസനയെ “കാളയുടെ വ്രതം” (anaḍuho vratam) എന്നും തിരിച്ചറിയുന്നു. അതോടൊപ്പം ദീക്ഷയെ കൃഷിശക്തിയുമായി ബന്ധിപ്പിക്കുന്നു: ശബ്ദമുള്ള, അധ്വാനിക്കുന്ന കരിവാളൻ, ദാതാവ്–ഗ്രാഹകൻ എന്ന നിയമാനുസൃത വിനിമയം, ബ്രഹ്മന്റെ ശരിയായ ജ്ഞാനം—ഇവ ഒന്നിച്ച് സമൃദ്ധി, ഫലഭൂയിഷ്ഠത, ആചാര-നിയമാനുസൃതത എന്നിവയ്ക്ക് അധികാരം നൽകുന്നു.

Mantras

Mantra 1

अनड्वान् अ॒न॒ड्वान् दा॑धार पृथि॒वीमु॒त द्याम॑न॒ड्वान् दा॑धारो॒र्व१न्तरि॑क्षम्। अ॒न॒ड्वान् दा॑धार प्र॒दिशः॒ षडु॒र्वीर॑न॒ड्वान् विश्वं॒ भुव॑न॒मा वि॑वेश

അനഡ്വാൻ—അതെ, അനഡ്വാൻ (ഉഴവെരുമ) ഭൂമിയെ ധരിച്ചു; അനഡ്വാൻ ദ്യാം (ആകാശത്തെ) ധരിച്ചു. അനഡ്വാൻ ഉർവീ അന്തരിക്ഷം (വിശാലമായ മദ്ധ്യാകാശം) ധരിച്ചു; അനഡ്വാൻ ഷട് പ്രദിശഃ (ആറ് വിശാല ദിക്കുകൾ/പ്രദേശങ്ങൾ) ധരിച്ചു. അനഡ്വാൻ ഈ സമസ്ത വിശ്വ-ഭുവനത്തിൽ പ്രവേശിച്ച് അതെല്ലാം വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു.

Mantra 2

अ॒न॒ड्वानिन्द्रः॒ स प॒शुभ्यो॒ वि च॑ष्टे त्र॒यां छ॒क्रो वि मि॑मीते॒ अध्व॑नः । भू॒तं भ॑वि॒ष्यद् भुव॑ना॒ दुहा॑नः॒ सर्वा॑ दे॒वानां॑ चरति व्र॒तानि॑

ഇന്ദ്രൻ അനഡ്വാൻ (ജൂതെരുത്) ആകുന്നു; അവൻ പശുക്കൾക്കായി ക്രമം വെളിപ്പെടുത്തുന്നു. ചക്രം ത്രിവിധത്തെ അളക്കുന്നു, പാതകളെ നിർണ്ണയിക്കുന്നു. ഭൂതവും ഭവിഷ്യവും ആയ ഭുവനങ്ങളെ ദോഹിച്ച്, അവൻ ദേവന്മാരുടെ എല്ലാ വ്രതങ്ങളും അനുസരിക്കുന്നു.

Mantra 3

इन्द्रो॑ जा॒तो म॑नु॒ष्येऽष्व॒न्तर्घ॒र्मस्त॒प्तश्च॑रति॒ शोशु॑चानः । सु॒प्र॒जाः सन्त्स उ॑दा॒रे न स॑र्ष॒द्यो नाश्नी॒यादन॒डुहो॑ विजा॒नन्

മനുഷ്യരിൽ ജനിച്ച ഇന്ദ്രൻ, ഘർമ (തപ്ത പാനം) പോലെ, കുതിരയ്ക്കുള്ളിൽ ദഹിച്ചുകൊണ്ട് സഞ്ചരിക്കുന്നു. സുപ്രജാഃ ആയി, അവൻ ഗർഭത്തിൽ നിന്ന് വഴുതിപ്പോകുകയില്ല—ബോധമുള്ളവൻ അനഡുഹ (ജൂതെരുത്)യുടെ മാംസം ഭക്ഷിക്കാതിരുന്നാൽ.

Mantra 4

अ॒न॒ड्वान् दु॑हे सुकृ॒तस्य॑ लो॒क ऐनं॑ प्याययति॒ पव॑मानः पु॒रस्ता॑त्। प॒र्जन्यो॒ धारा॑ म॒रुत॒ ऊधो॑ अस्य य॒ज्ञः पयो॒ दक्षि॑णा॒ दोहो॑ अस्य

അനഡ്വാൻ പുണ്യലോകത്തിൽ ദോഹിക്കപ്പെടുന്നു; പുരസ്താത് നിലകൊള്ളുന്ന പവമാനൻ (ശുദ്ധീകരകൻ) അവനെ വളർത്തുന്നു. പർജന്യൻ അവന്റെ ധാര; മരുതുകൾ അവന്റെ ഉദർ; യജ്ഞം അവന്റെ പയ (പാൽ), ദക്ഷിണ അവന്റെ ദോഹനം.

Mantra 5

यस्य॒ नेशे॑ य॒ज्ञप॑ति॒र्न य॒ज्ञो नास्य॑ दा॒तेशे॒ न प्र॑तिग्रही॒ता। यो वि॑श्व॒जिद् वि॑श्व॒भृद् वि॒श्क॑र्मा घ॒र्मं नो॑ ब्रूत यत॒मश्चतु॑ष्पात्

യജ്ഞപതിക്ക് യജ്ഞത്തിൽ അധിപത്യമില്ലാത്തവന് യജ്ഞമില്ല; ദാതാവിന് ദാനം ചെയ്യാനുള്ള അവകാശമില്ല, യോഗ്യനായ പ്രതിഗ്രാഹകനുമില്ല—സർവജിത്, സർവഭൃത്, വിശ്വകർമാ ആയവനേ, ഞങ്ങൾക്ക് ‘ഘർമ’ത്തെ പ്രസ്താവിക്കൂ: ആ നാലുകാലിയൻ ആരാണ്?

Mantra 6

येन॑ दे॒वाः स्वरारुरु॒हुर्हि॒त्वा शरी॑रम॒मृत॑स्य॒ नाभि॑म्। तेन॑ गेष्म सुकृ॒तस्य॑ लो॒कं घ॒र्मस्य॑ व्र॒तेन॒ तप॑सा यश॒स्यवः॑

ഏതിനാൽ ദേവന്മാർ സ്വർഗത്തിലേക്ക് കയറി—ശരീരം വിട്ട്, അമൃതത്തിന്റെ നാഭി-കേന്ദ്രത്തെ (ആധാരത്തെ) പ്രാപിച്ചു—അതേ മാർഗ്ഗത്താൽ ഞങ്ങൾ സുകൃതത്തിന്റെ ലോകം പ്രാപിക്കട്ടെ; ഘർമത്തിന്റെ വ്രതത്താൽ, തപസ്സാൽ—യശസ്സിനെ ആഗ്രഹിക്കുന്ന ഞങ്ങൾ.

Mantra 7

इन्द्रो॑ रू॒पेणा॒ग्निर्वहे॑न प्र॒जाप॑तिः परमे॒ष्ठी वि॒राट्। वि॒श्वान॑रे अक्रमत वैश्वान॒रे अ॑क्रमतान॒दुह्य॑क्रमत । सोऽदृंहयत॒ सोऽधारयत

ഇന്ദ്രൻ രൂപമായി, അഗ്നി വാഹകനായി; പ്രജാപതി—പരമേഷ്ഠി—വിരാട്. വൈശ്വാനരത്തിൽ അവൻ പ്രവേശിച്ചു, വൈശ്വാനരത്തിൽ അവൻ പ്രവേശിച്ചു; അനുദുഹ്യ (പാൽ തരുന്ന കാള) യിൽ അവൻ പ്രവേശിച്ചു. അതിനാൽ അവൻ അതിനെ ദൃഢമാക്കി; അതിനാൽ അവൻ അതിനെ ധരിച്ചു നിലനിർത്തി.

Mantra 8

मध्य॑मे॒तद॑न॒डुहो॒ यत्रै॒ष वह॒ आहि॑तः । ए॒ताव॑दस्य प्रा॒चीनं॒ यावा॑न् प्र॒त्यङ् स॒माहि॑तः

ഇത് അനഡുഹ് (വലിക്കുന്ന കാള)ന്റെ മദ്ധ്യഭാഗമാണ്; ഇവിടെ അതിന്റെ വഹന-ശക്തി സ്ഥാപിതമാണ്. എത്രത്തോളം അതിന്റെ മുൻഭാഗമോ, അത്രത്തോളം തന്നെ പിന്നിലേക്കും അത് സംഹിതമായി സമാഹിതമാണ്.

Mantra 9

यो वेदा॑न॒डुहो॒ दोहा॑न्त्स॒प्तानु॑पदस्वतः । प्र॒जां च॑ लो॒कं चा॑प्नोति॒ तथा॑ सप्तऋ॒षयो॑ विदुः

അനഡുഹിന്റെ ഏഴ് ‘ദോഹ’ങ്ങളെ—ഉപജ/ദോഹണം—ക്രമമായി പടിപടിയായി അറിയുന്നവൻ പ്രജയും ലോകവും നേടുന്നു; ഇങ്ങനെ സപ്തഋഷികൾ അറിഞ്ഞിരിക്കുന്നു.

Mantra 10

प॒द्भिः से॒दिम॑व॒क्राम॒न्निरां॒ जङ्घा॑भिरुत्खि॒दन्। श्रमे॑णान॒ड्वान् की॒लालं॑ की॒नाश॑श्चाभि ग॑च्छतः

കാലുകളാൽ അവൻ പടിയിടുന്നു; അവയവങ്ങളുടെ ശബ്ദം ഉയരുന്നു; തുടകളാൽ മണ്ണിനെ ഉഴുതി പൊട്ടിക്കുന്നു. പരിശ്രമത്തോടെ അനഡ്വാൻ (വലിക്കുന്ന കാള)യും കീനാശ (ഉഴവൻ/കർഷകൻ)യും ഒരുമിച്ച് മധുരമായ വിളവിലേക്കു പോകുന്നു.

Mantra 11

द्वाद॑श॒ वा ए॒ता रात्री॒र्व्रत्या॑ आहुः प्र॒जाप॑तेः । तत्रोप॒ ब्रह्म॒ यो वेद॒ तद् वा अ॑न॒डुहो॑ व्र॒तम्

ഈ പന്ത്രണ്ടു രാത്രികളെയാണ് ജനങ്ങൾ ‘വ്രാത്യ’ എന്നു വിളിക്കുന്നത്—പ്രജാപതിയുടേതായി. അവിടെ സമീപസ്ഥമായ ബ്രഹ്മത്തെ ആരറിയുന്നുവോ—അതുതന്നെ സത്യമായി അനഡുഹ (വൃഷഭ)ന്റെ വ്രതം.

Mantra 12

दु॒हे सा॒यं दु॒हे प्रा॒तर्दु॒हे म॒ध्यंदि॑नं॒ परि॑ । दोहा॒ ये अ॑स्य सं॒यन्ति॒ ता॑न् वि॒द्मानु॑पदस्वतः

സന്ധ്യയിൽ അത് പാൽ തരുന്നു; പ്രഭാതത്തിൽ അത് പാൽ തരുന്നു; മധ്യാഹ്നത്തിനടുത്തും അത് പാൽ തരുന്നു. അതിന്റെ ഏതു ദോഹനങ്ങളാണ് (പാൽ കറക്കലുകൾ) നിയന്ത്രിച്ചു നിർത്തപ്പെട്ടിരിക്കുന്നതോ—അവയെ ഞങ്ങൾ അറിയുന്നു, ക്രമബദ്ധമായ പടിയിലും അനുക്രമത്തിലും.

Frequently Asked Questions

They are a twelve-night consecratory frame treated as belonging to Prajāpati. By placing the observance inside Prajāpati’s order, the hymn turns a liminal ‘Vrātya’ period into a legitimate, regulated vrata.

The ox/bull represents disciplined strength that produces results: sound limbs, effective ploughing, and abundance. Calling the practice “the bull’s vow” makes prosperity and fertility signs of a properly held observance.

No. Farming imagery is central, but the deeper aim is authorization: making the sacrifice, the giver and receiver, and the vow itself ritually valid through Prajāpati’s order and Brahman’s efficacious knowledge.

Read Atharva Veda in the Vedapath app

Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.

Continue reading in the Vedapath app

Open in App