Atharva Veda 4.11.7 — Kanda 4, Anuvaka 2, Sukta 11, Mantra 7

Sukta 11

Sanskrit (Devanagari)

इन्द्रो॑ रू॒पेणा॒ग्निर्वहे॑न प्र॒जाप॑तिः परमे॒ष्ठी वि॒राट्। वि॒श्वान॑रे अक्रमत वैश्वान॒रे अ॑क्रमतान॒दुह्य॑क्रमत । सोऽदृंहयत॒ सोऽधारयत

IAST Transliteration

índro rūpéṇāgnír váhena prajā́patiḥ parameṣṭhī́ virā́ṭ | vaiśvānáre akramata vaiśvānáre akramatānaḍúhy akramata | só ’dṛṃhayat só ’dhārayat ||

English Translation (Griffith/Whitney)

Indra by form, Agni by the bearer, Prajāpati—Parameṣṭhin—Virāj: into Vaiśvānara he strode, into Vaiśvānara he strode; into the draught-ox he strode. Thereby he made it firm; thereby he upheld it.

Translation

ఇంద్రుడు రూపంగా, అగ్ని ‘వహన’ (వాహకుడు)గా; ప్రజాపతి—పరమేష్ఠి—విరాట్. ఆయన వైశ్వానరంలో ప్రవేశించాడు, వైశ్వానరంలో ప్రవేశించాడు; ‘అనదుహ్య’ (పాలు ఇవ్వని ఎద్దు/వృషభం) లోనూ ప్రవేశించాడు. దానివల్ల ఆయన దానిని దృఢం చేశాడు; దానివల్ల ఆయన దానిని ధారించాడు.

Word by Word

• इन्द्रः: Indra
• इन्द्रः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)

• रूपेण: by/with (his) form
• रूपेण: करण
• Type: Noun
• Root: रूप (प्रातिपदिक)

• अग्निः: Agni
• अग्निः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: अग्नि (प्रातिपदिक)

• वहेन: as/with the bearer (vehicle/carrier)
• वहेन: करण
• Type: Noun (agentive)
• Root: वह (धातु) → वह (कृदन्त-प्रातिपदिक: वह/वहिन्/वह- ‘carrier’)

• प्रजापतिः: Prajāpati
• प्रजापतिः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: प्रजापति (प्रातिपदिक)

• परमेष्ठी: the Highest-situated (Paramesthin)
• परमेष्ठी: कर्तृ
• Type: Noun/Adjective (epithet)
• Root: परमेष्ठिन् (प्रातिपदिक)

• विराट्: Virāṭ (the cosmic expansive one)
• विराट्: कर्तृ
• Type: Noun/Adjective (epithet)
• Root: विराज्/विराट् (प्रातिपदिक)

• विश्वानरे: in/into Vaiśvānara
• विश्वानरे: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: विश्वानर (प्रातिपदिक)

• अक्रमत: stepped; advanced
• अक्रमत: (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: क्रम् (धातु)

• वैश्वानरे: in/into Vaiśvānara
• वैश्वानरे: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: वैश्वानर (प्रातिपदिक)

• अक्रमत: stepped; advanced
• अक्रमत: (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: क्रम् (धातु)

• अनदुहि: in/into the draft-ox (anaduha)
• अनदुहि: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: अनदुह् (प्रातिपदिक)

• अक्रमत: stepped; advanced
• अक्रमत: (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: क्रम् (धातु)

• सः: he/that one
• सः: कर्तृ
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• अदृंहयत्: made firm; strengthened
• अदृंहयत्: (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: दृंह् (धातु) [कारण]

• सः: he/that one
• सः: कर्तृ
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• अधारयत्: caused to hold; supported; upheld
• अधारयत्: (क्रिया)
• Type: Verb
• Root: धृ (धातु) [कारण]

Attribution

Rishi: Atharvanic/anonymous (as transmitted for AVŚ 4.11)

Devata: Vaiśvānara (Agni) with Indra/Prajāpati/Parameṣṭhin/Virāj as identifications

Chandas: Mixed prose-like anuṣṭubh expansion (AV narrative cadence)

Mantra Rasa

Primary: vira

Secondary: adbhuta