Sukta 11

Mantra 1

अनड्वान् अ॒न॒ड्वान् दा॑धार पृथि॒वीमु॒त द्याम॑न॒ड्वान् दा॑धारो॒र्व१न्तरि॑क्षम्। अ॒न॒ड्वान् दा॑धार प्र॒दिशः॒ षडु॒र्वीर॑न॒ड्वान् विश्वं॒ भुव॑न॒मा वि॑वेश

અનડ્વાન્—હા, અનડ્વાન્ (જોતનો બળદ) એ પૃથ્વીને ધારણ કરી છે; અને અનડ્વાન્ એ દ્યામ્ (આકાશ)ને ધારણ કરી છે. અનડ્વાન્ એ ઉર્વી અંતરિક્ષ (વિસ્તૃત મધ્યાકાશ)ને ધારણ કર્યું છે; અનડ્વાન્ એ છ પ્રદિશઃ (છ વિશાળ દિશાઓ/પ્રદેશો)ને ધારણ કર્યા છે. અનડ્વાન્ આ સમગ્ર વિશ્વ-ભુવનમાં પ્રવેશી ગયો છે અને તેને વ્યાપી રહ્યો છે.

Mantra 2

अ॒न॒ड्वानिन्द्रः॒ स प॒शुभ्यो॒ वि च॑ष्टे त्र॒यां छ॒क्रो वि मि॑मीते॒ अध्व॑नः । भू॒तं भ॑वि॒ष्यद् भुव॑ना॒ दुहा॑नः॒ सर्वा॑ दे॒वानां॑ चरति व्र॒तानि॑

ઇન્દ્ર અનડ્વાન્ (જોતનો બળદ) છે; તે પશુઓ માટે વ્યવસ્થા સ્પષ્ટ કરે છે. ચક્ર ત્રિગુણને માપે છે અને માર્ગોને નાપે છે. ભૂત અને ભવિષ્ય—જગતોને દોહીને—તે દેવોના સર્વ વ્રતોનું પાલન કરે છે.

Mantra 3

इन्द्रो॑ जा॒तो म॑नु॒ष्येऽष्व॒न्तर्घ॒र्मस्त॒प्तश्च॑रति॒ शोशु॑चानः । सु॒प्र॒जाः सन्त्स उ॑दा॒रे न स॑र्ष॒द्यो नाश्नी॒यादन॒डुहो॑ विजा॒नन्

મનુષ્યોમાં જન્મેલો ઇન્દ્ર, ઘર્મ (તપ્ત પાન) સમાન, અશ્વની અંદર દહકતો ફરતો રહે છે. સુપ્રજાઃ બનીને તે ગર્ભમાં સરકી ન જાય—જો સમજદાર મનુષ્ય અનડુહ (જોતના બળદ)નું માંસ ન ખાય.

Mantra 4

अ॒न॒ड्वान् दु॑हे सुकृ॒तस्य॑ लो॒क ऐनं॑ प्याययति॒ पव॑मानः पु॒रस्ता॑त्। प॒र्जन्यो॒ धारा॑ म॒रुत॒ ऊधो॑ अस्य य॒ज्ञः पयो॒ दक्षि॑णा॒ दोहो॑ अस्य

અનડ્વાન્ પુણ્યના લોકમાં દોહાય છે; પુરસ્તાત્ રહેલો પવમાન (શુદ્ધિકારક) તેને પોષે છે. પર્જન્ય તેની ધારા છે; મરુત તેના ઊધર છે; યજ્ઞ તેનું પય (દૂધ) છે, અને દક્ષિણા તેનું દોહન છે.

Mantra 5

यस्य॒ नेशे॑ य॒ज्ञप॑ति॒र्न य॒ज्ञो नास्य॑ दा॒तेशे॒ न प्र॑तिग्रही॒ता। यो वि॑श्व॒जिद् वि॑श्व॒भृद् वि॒श्क॑र्मा घ॒र्मं नो॑ ब्रूत यत॒मश्चतु॑ष्पात्

જેના યજ્ઞપતિને યજ્ઞ પર અધિકાર નથી, તેનો યજ્ઞ યજ્ઞ જ નથી; જેના દાતાને દાન કરવાનો અધિકાર નથી, અને જેના માટે યોગ્ય પ્રતિગ્રાહક પણ નથી—એ સર્વજિત્, સર્વભૃત્, વિશ્વકર્મા—અમને ‘ઘર્મ’ વિષે કહો: એ ચારપગિયો કયો છે?

Mantra 6

येन॑ दे॒वाः स्वरारुरु॒हुर्हि॒त्वा शरी॑रम॒मृत॑स्य॒ नाभि॑म्। तेन॑ गेष्म सुकृ॒तस्य॑ लो॒कं घ॒र्मस्य॑ व्र॒तेन॒ तप॑सा यश॒स्यवः॑

જેનાથી દેવો સ્વર્ગ પર ચઢ્યા—શરીરને છોડીને, અમૃતના નાભિ-કેન્દ્રને—એ જ ઉપાયથી અમે સુકૃતના લોકને પ્રાપ્ત કરીએ; ઘર્મના વ્રતથી, તપસાથી—યશ ઇચ્છનાર અમે.

Mantra 7

इन्द्रो॑ रू॒पेणा॒ग्निर्वहे॑न प्र॒जाप॑तिः परमे॒ष्ठी वि॒राट्। वि॒श्वान॑रे अक्रमत वैश्वान॒रे अ॑क्रमतान॒दुह्य॑क्रमत । सोऽदृंहयत॒ सोऽधारयत

ઇન્દ્ર રૂપથી, અગ્નિ વાહકથી; પ્રજાપતિ—પરમેષ્ઠી—વિરાજ. વૈશ્વાનરમાં તે પ્રવેશ્યો, વૈશ્વાનરમાં તે પ્રવેશ્યો; અનુદુહ્ય (દૂધ આપનાર બળદ)માં તે પ્રવેશ્યો. તેથી તેણે તેને દૃઢ કર્યું; તેથી તેણે તેને ધારણ કર્યું.

Mantra 8

मध्य॑मे॒तद॑न॒डुहो॒ यत्रै॒ष वह॒ आहि॑तः । ए॒ताव॑दस्य प्रा॒चीनं॒ यावा॑न् प्र॒त्यङ् स॒माहि॑तः

આ અનડુહ (ખેંચાણ-બળવાળો બળદ)નું મધ્યસ્થાન છે, જ્યાં તેની વહન-શક્તિ સ્થાપિત છે. જેટલું તેનું પૂર્વભાગ છે, એટલું જ પાછળ તરફ પણ તે સંઘટિત અને સમાહિત છે.

Mantra 9

यो वेदा॑न॒डुहो॒ दोहा॑न्त्स॒प्तानु॑पदस्वतः । प्र॒जां च॑ लो॒कं चा॑प्नोति॒ तथा॑ सप्तऋ॒षयो॑ विदुः

જે અનડુહના સાત ‘દોહા’—ઉપજ/દૂધ-દોહણ—ને ક્રમશઃ પગલે પગલે જાણે છે, તે પ્રજા પણ મેળવે છે અને લોક પણ પ્રાપ્ત કરે છે; એમ સાત ઋષિઓએ જાણ્યું છે.

Mantra 10

प॒द्भिः से॒दिम॑व॒क्राम॒न्निरां॒ जङ्घा॑भिरुत्खि॒दन्। श्रमे॑णान॒ड्वान् की॒लालं॑ की॒नाश॑श्चाभि ग॑च्छतः

પગોથી તે પગલાં ભરે છે, અંગોનો ધ્વનિ ઊઠે છે; જાંઘોથી તે માટીને ઉખેડે છે. શ્રમથી અનડ્વાન (ખેંચાણ-બળદ) અને કીનાશ (હળિયો/ખેડૂત) સાથે મળીને મીઠી ઉપજ તરફ આગળ વધે છે.

Mantra 11

द्वाद॑श॒ वा ए॒ता रात्री॒र्व्रत्या॑ आहुः प्र॒जाप॑तेः । तत्रोप॒ ब्रह्म॒ यो वेद॒ तद् वा अ॑न॒डुहो॑ व्र॒तम्

આ બાર રાત્રિઓને જ લોકો ‘વ્રાત્ય’ કહે છે—પ્રજાપતિની. તેમાં જે નજીક રહેલા બ્રહ્મને જાણે છે—એ જ ખરેખર અનડુહ (વૃષભ)નું વ્રત છે.

Mantra 12

दु॒हे सा॒यं दु॒हे प्रा॒तर्दु॒हे म॒ध्यंदि॑नं॒ परि॑ । दोहा॒ ये अ॑स्य सं॒यन्ति॒ ता॑न् वि॒द्मानु॑पदस्वतः

સાંજે તે દૂધ આપે છે; સવારે તે દૂધ આપે છે; મધ્યાહ્નની આસપાસ પણ તે દૂધ આપે છે. તેના જે દોહણો રોકી રાખવામાં આવે છે—તેને અમે જાણીએ છીએ, ક્રમબદ્ધ પગલે અને અનુક્રમે.