Sukta 11
Rishi: Atharvanic/anonymous (Vrātya complex; traditional attribution varies by anukramaṇī)
Devata: Prajāpati (and implicitly Brahman as sacral power)
Chandas: Mixed/Anuṣṭubh-like prose-verse (accented ritual statement; not a strict classical anuṣṭubh)
अयं सूक्तः सामाजिकसीमान्तस्थितं किन्तु कर्मशक्तिसम्पन्नं द्वादश-‘व्रात्यरात्रि’नाम् अनुष्ठानं प्रजापतेः सृष्टिक्रमस्य अन्तर्भावेन पवित्रीकरोति, तस्य च नियमं ‘अनडुहो व्रतम्’ (वृषभव्रतम्) इति समाख्यायति। दीक्षां च कृषिबलसमृद्ध्या सह संयोजयति—शब्दवान् श्रमशीलो धुर्यवृषभः, दातृ-प्रतिग्रहीतृयोः धर्म्यः विनिमयः, ब्रह्मणो यथाज्ञानं च—एते सर्वे सम्यक् समृद्धिं, प्रजननं, कर्मवैधतां च अधिकुर्वन्ति।
Mantras
Mantra 1
अनड्वान् अ॒न॒ड्वान् दा॑धार पृथि॒वीमु॒त द्याम॑न॒ड्वान् दा॑धारो॒र्व१न्तरि॑क्षम्। अ॒न॒ड्वान् दा॑धार प्र॒दिशः॒ षडु॒र्वीर॑न॒ड्वान् विश्वं॒ भुव॑न॒मा वि॑वेश
अनड्वान् अनड्वान् दाधार पृथिवीम्, उत द्याम् अनड्वान् दाधार। अनड्वान् दाधार उर्व् अन्तरिक्षम्; अनड्वान् दाधार प्रदिशः षट् उर्वीः। अनड्वान् विश्वं भुवनम् आ विवेश।
Mantra 2
अ॒न॒ड्वानिन्द्रः॒ स प॒शुभ्यो॒ वि च॑ष्टे त्र॒यां छ॒क्रो वि मि॑मीते॒ अध्व॑नः । भू॒तं भ॑वि॒ष्यद् भुव॑ना॒ दुहा॑नः॒ सर्वा॑ दे॒वानां॑ चरति व्र॒तानि॑
इन्द्रोऽनड्वान्; स पशुभ्यो व्यवस्थाṃ प्रकाशयति। चक्रं त्रयीं मिमीते, अध्वनः परिमिमीते। भूतं भविष्यच्च भुवनानि दुहानः स सर्वाणि देवानां व्रतानि चरति।
Mantra 3
इन्द्रो॑ जा॒तो म॑नु॒ष्येऽष्व॒न्तर्घ॒र्मस्त॒प्तश्च॑रति॒ शोशु॑चानः । सु॒प्र॒जाः सन्त्स उ॑दा॒रे न स॑र्ष॒द्यो नाश्नी॒यादन॒डुहो॑ विजा॒नन्
इन्द्रो जातो मनुष्येषु, अश्वान्तर्घर्मस्तप्त इव शोशुचानश्चरति। सुप्रजाः सन् उदरे न सर्षति—यो विजानन् अनडुहो मांसं नाश्नीयात्।
Mantra 4
अ॒न॒ड्वान् दु॑हे सुकृ॒तस्य॑ लो॒क ऐनं॑ प्याययति॒ पव॑मानः पु॒रस्ता॑त्। प॒र्जन्यो॒ धारा॑ म॒रुत॒ ऊधो॑ अस्य य॒ज्ञः पयो॒ दक्षि॑णा॒ दोहो॑ अस्य
अनड्वान् सुकृतस्य लोके दुह्यते; पवमानः पुरस्तादेनं प्याययति। पर्जन्योऽस्य धारा, मरुत ऊधः; यज्ञः पयः, दक्षिणा दोहोऽस्य।
Mantra 5
यस्य॒ नेशे॑ य॒ज्ञप॑ति॒र्न य॒ज्ञो नास्य॑ दा॒तेशे॒ न प्र॑तिग्रही॒ता। यो वि॑श्व॒जिद् वि॑श्व॒भृद् वि॒श्क॑र्मा घ॒र्मं नो॑ ब्रूत यत॒मश्चतु॑ष्पात्
यस्य नेशे यज्ञपतिः, न यज्ञोऽस्य; नास्य दातेऽधिकारः, न च प्रतिग्रहीता विधिमान्। यः विश्वजिद् विश्वभृद् विश्वकर्मा—स नो घर्मं ब्रवीतु; कः स चतुष्पात्?
Mantra 6
येन॑ दे॒वाः स्वरारुरु॒हुर्हि॒त्वा शरी॑रम॒मृत॑स्य॒ नाभि॑म्। तेन॑ गेष्म सुकृ॒तस्य॑ लो॒कं घ॒र्मस्य॑ व्र॒तेन॒ तप॑सा यश॒स्यवः॑
येन देवाः स्वः आरुरुहुः शरीरं हित्वा अमृतस्य नाभिम्। तेनैव वयं सुकृतस्य लोकं गच्छेम; घर्मस्य व्रतेन तपसा यशस्यवः।
Mantra 7
इन्द्रो॑ रू॒पेणा॒ग्निर्वहे॑न प्र॒जाप॑तिः परमे॒ष्ठी वि॒राट्। वि॒श्वान॑रे अक्रमत वैश्वान॒रे अ॑क्रमतान॒दुह्य॑क्रमत । सोऽदृंहयत॒ सोऽधारयत
इन्द्रो रूपेण, अग्निर्वहेन, प्रजापतिः परमेष्ठी विराट्। वैश्वानरे अक्रमत, वैश्वानरे अक्रमत; अनदुह्ये अक्रमत। सः अदृंहयत; सः अधारयत।
Mantra 8
मध्य॑मे॒तद॑न॒डुहो॒ यत्रै॒ष वह॒ आहि॑तः । ए॒ताव॑दस्य प्रा॒चीनं॒ यावा॑न् प्र॒त्यङ् स॒माहि॑तः
मध्यं एतदनडुहो यत्रैष वहशक्तिराहिताऽस्ति। एतावदस्य प्राचीनं यावान् प्रत्यङ् समाहितः।
Mantra 9
यो वेदा॑न॒डुहो॒ दोहा॑न्त्स॒प्तानु॑पदस्वतः । प्र॒जां च॑ लो॒कं चा॑प्नोति॒ तथा॑ सप्तऋ॒षयो॑ विदुः
यो वेदानडुहो दोहान् सप्तानुपदस्वतः। स प्रजां च लोकं चाप्नोति—तथा सप्तर्षयो विदुः।
Mantra 10
प॒द्भिः से॒दिम॑व॒क्राम॒न्निरां॒ जङ्घा॑भिरुत्खि॒दन्। श्रमे॑णान॒ड्वान् की॒लालं॑ की॒नाश॑श्चाभि ग॑च्छतः
पद्भिः सेदिमवक्रामन् निरां जङ्घाभिरुत्खिदन्। श्रमेणानड्वान् कीलालं कीनाशश्चाभिगच्छतः।
Mantra 11
द्वाद॑श॒ वा ए॒ता रात्री॒र्व्रत्या॑ आहुः प्र॒जाप॑तेः । तत्रोप॒ ब्रह्म॒ यो वेद॒ तद् वा अ॑न॒डुहो॑ व्र॒तम्
द्वादश वै एता रात्रीर्व्रात्या इति प्रजापतेराहुः। तत्रोपस्थितं ब्रह्म यो वेद, तद्वै अनडुहो व्रतम्।
Mantra 12
दु॒हे सा॒यं दु॒हे प्रा॒तर्दु॒हे म॒ध्यंदि॑नं॒ परि॑ । दोहा॒ ये अ॑स्य सं॒यन्ति॒ ता॑न् वि॒द्मानु॑पदस्वतः
दुहे सायं दुहे प्रातर्दुहे मध्यंदिनं परि। दोहा येऽस्य संयन्ति तान् विद्मा अनुपदस्वतः।
Frequently Asked Questions
They are a twelve-night consecratory frame treated as belonging to Prajāpati. By placing the observance inside Prajāpati’s order, the hymn turns a liminal ‘Vrātya’ period into a legitimate, regulated vrata.
The ox/bull represents disciplined strength that produces results: sound limbs, effective ploughing, and abundance. Calling the practice “the bull’s vow” makes prosperity and fertility signs of a properly held observance.
No. Farming imagery is central, but the deeper aim is authorization: making the sacrifice, the giver and receiver, and the vow itself ritually valid through Prajāpati’s order and Brahman’s efficacious knowledge.
Ask anything about Sukta 11 of the Atharva Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Atharva Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.