
Prayāga-māhātmya (Conclusion Notice)
ఈ భాగం అగ్నేయ పురాణంలోని తీర్థ-ప్రకరణంలో ప్రయాగ-మాహాత్మ్యము పూర్తైనదని సూచించే మార్పిడి ఉపసంహారంగా నిలుస్తుంది. ముందున్న ఉపదేశాన్ని అధికారికంగా ముగిస్తూ, పవిత్ర భూగోళాన్ని అనువర్తిత ధర్మంగా బోధించే పురాణీయ పద్ధతిని నిలుపుతుంది—నిర్దిష్ట తీర్థాలు పుణ్య, శుద్ధి, మరియు లోకజీవితాన్ని మోక్షానుకూలంగా సర్దుబాటు చేసే సాధనాలుగా చూపబడతాయి. ఈ ముగింపు అగ్నేయ విద్య యొక్క క్రమబద్ధ పురోగతినీ తెలియజేస్తుంది—ఒక తీర్థపు కర్మ-తత్త్వ స్వరూపం నుండి తదుపరి తీర్థానికి సాగుతూ, క్షేత్రాల సమగ్ర పటం నిర్మితమవుతుంది; ఇది పురాణపు విశ్వకోశ లక్ష్యాలకు (కర్మకాండ, ప్రతిమా-లక్షణం, రాజధర్మ/పాలన, అనుబంధ శాస్త్రాలు) తోడ్పడుతుంది।
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे प्रयागमाहात्म्यं नाम एकादशाधिकशततमो ऽध्यायः अथ द्वादशाधिकशततमो ऽध्यायः वाराणसीमाहात्म्यम् अग्निर् उवाच वाराणसी परं तीर्थं गौर्यै प्राह महेश्वरः भुक्तिमुक्तिप्रदं पुण्यं वसतां गृणतां हरिं
ఇలా ఆగ్నేయ మహాపురాణంలో ‘ప్రయాగమాహాత్మ్యం’ అనే 112వ అధ్యాయం ముగిసింది. ఇప్పుడు 113వ అధ్యాయం ‘వారణాసీమాహాత్మ్యం’ ప్రారంభం. అగ్ని పలికెను—వారణాసీ పరమ తీర్థం; మహేశ్వరుడు గౌరీకి దీనిని తెలిపాడు. ఇది పుణ్యదాయకం; అక్కడ నివసించేవారికీ, హరిని స్తుతించేవారికీ భోగమూ మోక్షమూ ఇస్తుంది।
Verse 2
रुद्र उवाच गौरीक्षेत्रं न मुक्तं वै अविमुक्तं ततः स्मृतं अन्नदानाद्दिवमिति ख , ग , घ , ङ , छ , ज च तीर्थं वानरकं परमिति ख , ग , घ , ङ च वाराणसीमिति ख , घ च वसतां शृणुतां हरिमिति ग , घ , ङ च जप्तं तप्तं दत्तममविमुक्ते विलाक्षयं
రుద్రుడు పలికెను—ఇది గౌరీక్షేత్రము; ఇది నిజముగా ‘విడువబడనిది’, అందువల్ల ‘అవిముక్త’మని స్మరించబడుతుంది. అన్నదానముచేత స్వర్గప్రాప్తి కలుగుతుంది. ఇది వానరకమనే పరమ తీర్థము; దీనినే వారాణసీ అని కూడా అంటారు. అక్కడ నివసించువారికీ, అక్కడ శ్రవణము చేయువారికీ హరి ఫలముగా కలుగును. అవిముక్తలో చేసిన జపము, తపస్సు, దానము అన్నీ అక్షయమగును.
Verse 3
अश्मना चरणौ हत्वा वसेत्काशीन्न हि त्यजेत् हरिश् चन्द्रं परं गुह्यं गुह्यमाम्नातकेश्वरं
రాయితో ఎవరి పాదాలను కొట్టిన పాపమున్నా, కాశీలోనే నివసించవలెను; దానిని ఎప్పుడూ విడువకూడదు. ఎందుకంటే అక్కడ హరిశ్చంద్రమనే పరమ గుహ్య తీర్థమూ, ఆమ్నాతకేశ్వరమనే గుహ్య లింగమూ ఉన్నాయి.
Verse 4
जप्येश्वरं परं गुह्यं गुह्यं श्रीपर्वतं तथा महालयं परं गुह्यं भृगुश् चण्डेश्वरं तथा
జప్యేశ్వరము—పరమ గుహ్యము; అలాగే శ్రీపర్వతము—గుహ్య పుణ్యస్థలము; మహాలయము—పరమ గుహ్యము; ఇంకా భృగు తీర్థము మరియు చండేశ్వరమును కూడా (స్మరించాలి).
Verse 5
केदारं परमं गुह्यमष्टौ सन्त्यविमुक्तके गुह्यानां परमं गुह्यमविमुक्तं परं मम
కేదారము పరమ గుహ్యము; అవిముక్తలో ఇలాంటి ఎనిమిది (గుహ్య రహస్యాలు) ఉన్నాయి. గుహ్యములలో అవిముక్తమే పరమ గుహ్యము—అదే నా పరమ ధామము.
Verse 6
द्वियोजनन्तु पूर्वं स्याद् योजनार्धं तदन्यथा वरणा च नदी चासीत् तयोर्मध्ये वाराणसी
తూర్పు వైపున విస్తీర్ణము రెండు యోజనములు; మరొక వైపున ఒకటిన్నర యోజనము. వరణా మరియు అసీ అనే నదులు ఉన్నాయి; ఆ రెండింటి మధ్యనే వారాణసీ ఉంది.
Verse 7
अत्र स्नानं जपो होमो मरणं देवपूजनं श्राद्धं दानं निवासश् च यद्यत् स्याद्भुक्तिमुक्तिदं
ఇక్కడ ఏది జరిగినా—స్నానం, జపం, హోమం, మరణముకూడా, దేవపూజ, శ్రాద్ధకర్మ, దానం, నివాసం—అన్నీ భోగమూ మోక్షమూ ప్రసాదించేవిగా అవుతాయి।
Purāṇas often preserve transmission markers that close one adhyāya and cue the next; here it signals a curated sequence of tīrthas within the Bhuvanakośa–Tīrtha-māhātmya framework.
It reinforces modular organization—each tīrtha is treated as a discrete knowledge-unit, enabling systematic traversal of sacred geography alongside the Purāṇa’s other vidyās.