Adhyaya 120

Verse 1

झ च स्वादूदका द्वित्रिगुणेति ख , छ च स्वादूदका तु द्विगुणेति घ , ज च स्वादूदका तु द्विगुणेति ग , ङ च पञ्चाशत्कोटिविस्तृतेति छ अथ विंशत्यधिकशततमो ऽध्यायः भुवनकोषः अग्निर् उवाच विस्तारस्तु स्मृतो भूमेः सहस्राणि च सप्ततिः उच्छ्रायो दशसाहस्रं पातालञ्चैकमेककं

ఛందో-సంకేతంలో— ‘ఝ’: “స్వాదూదకా విస్తారం ద్వి-త్రిగుణం”; ‘ఛ’: “(ఇది) యాభై కోట్లు వరకు విస్తరించింది.” ఇప్పుడు 120వ అధ్యాయం ‘భువనకోశ’ ప్రారంభమవుతుంది. అగ్ని పలికెను— భూమి విస్తారం డెబ్బై వేల (యోజనాలు) అని స్మృతిలో ఉంది; ఎత్తు పది వేల; మరియు ప్రతి పాతాళం ఒక్కొక్కటి వెయ్యి (యోజనాలు).

Verse 2

अतलं वितलञ्चैव नितलञ्च गभस्तिमत् महाख्यं सुतलञ्चाग्र्यं पातालञ्चापि सप्तमं

అతలం, వితలం, నితలం; తరువాత గభస్తిమత్; మహాఖ్య; శ్రేష్ఠమైన సుతలం; మరియు ఏడవది పాతాళం— ఇవే ఏడు అధోలోకాలు.

Verse 3

कृष्णपीतारुणाः शुक्लशर्कराशैलकाञ्चनाः भूमयस्तेषु रम्येषु सन्ति दैत्यादयः सुखं

ఆ (అధోలోకాల) లో నలుపు, పసుపు, అరుణ వర్ణాల భూములు ఉన్నాయి; అలాగే తెల్లని రాళ్లచిప్పలు, పర్వత ప్రాంతాలు, స్వర్ణమయమైన నేల కూడా ఉంది. ఆ రమ్య ప్రాంతాలలో దైత్యులు మొదలైనవారు సుఖంగా నివసిస్తారు.

Verse 4

पातालानामधश्चास्ते शेषो विष्णुश् च तामसः गुणानन्त्यात्स चानन्ततः शिरसा धारयन्महीं

పాతాళాలకన్నా దిగువన శేషుడు ఉన్నాడు; తామస (సార్వత్రిక) భావంలో ఆయనే విష్ణువని చెప్పబడతాడు. గుణాలు అనంతమైనందున ఆయన ‘అనంత’ుడు; తన శిరస్సుపై భూమిని ధరిస్తాడు.

Verse 5

भुवो ऽधो नरका नैके न पतेत्तत्र वैष्णवः रविणा भासिता पृथ्वी यावत्तायन्नभो मतं

భూమి కింద అనేక నరకలోకాలు ఉన్నాయి; వైష్ణవుడు అక్కడ పడడు. ఆకాశం పైకి ఎంతవరకు విస్తరించిందో అంతకాలం సూర్యకాంతితో భూమి ప్రకాశిస్తుందని అభిప్రాయం.

Verse 6

भूमेर्योजनलक्षन्तु विशिष्ठरविमण्डलं रवेर् लक्षेण चन्द्रश् च लक्षान्नाक्षत्रमिन्दुतः

భూమితో పోల్చితే సూర్యమండల విస్తీర్ణం ఒక లక్ష యోజనములు అని చెప్పబడింది. సూర్యునితో పోల్చితే చంద్రుడు ఒక లక్ష (యోజనములు); చంద్రుని నుండి నక్షత్రమండలం కూడా ఒక లక్ష (యోజనములు) అని భావించబడింది.

Verse 7

द्विलक्षाद्भाद्बुधश्चास्ते बुधाच्छुक्रो द्विलक्षतः द्विलक्षेण कुजः शुक्राद्भौमाद् द्विलक्षतो गुरुः

భా (సూర్యుడు) నుండి రెండు లక్షల దూరంలో బుధుడు ఉన్నాడు; బుధుని నుండి రెండు లక్షల దూరంలో శుక్రుడు. శుక్రుని నుండి రెండు లక్షల దూరంలో కుజుడు (మంగళుడు); భౌముడు (మంగళుడు) నుండి రెండు లక్షల దూరంలో గురువు (బృహస్పతి) ఉన్నాడు.

Verse 8

गुरोर्द्विलक्षतः सौरित्ल्लक्षात्सप्तर्षयः शनेः लक्षाद् ध्रुवो ह्य् ऋषिभ्यस्तु त्रैलोक्यञ्चोच्छ्रयेण च

గురువు నుండి రెండు లక్షల దూరంలో సౌరి (శని) ఉన్నాడు; శనినుండి ఒక లక్ష దూరంలో సప్తర్షులు. ఋషుల నుండి ఒక లక్ష దూరంలో ధ్రువుడు; దాని పైన ఇంకా ఎత్తుగా త్రైలోక్యం ఉన్నదని చెప్పబడింది.

Verse 9

ध्रुवात् कोट्या महर्लोको यत्र ते कल्पवासिनः जनो द्विकोटितस्तस्माद्यत्रासन् सनकादयः

ధ్రువుని నుండి ఒక కోటి (పది మిలియన్ యోజనాలు) దూరంలో మహర్లోకం ఉంది; అక్కడ కల్పాంతం వరకు నివసించే సత్త్వాలు ఉంటారు. అక్కడి నుండి రెండింతల దూరంలో జనలోకం; అక్కడ సనకాది ఆద్య ఋషులు నివసిస్తారు.

Verse 10

जनात्तपश्चाष्तकोट्या वैराजा यत्र देवताः षणवत्या तु कोटीनान्तपसः सत्यलोककः

ఎనిమిది కోట్లు తపస్సు ప్రమాణంతో జనలోకం పొందబడుతుంది; అక్కడ వైరాజ అనే దేవతలు నివసిస్తారు. తొంభై ఆరు కోట్లు తపస్సు ప్రమాణంతో సత్యలోకం పొందబడుతుంది.

Verse 11

अपुनर्मारका यत्र ब्रह्मलोको हि स स्मृतः पादगम्यस्तु भूल्लोको भुवः सूर्यान्तरः स्मृतः

ఎక్కడ మళ్లీ మరణమార్గం లేదు, ఆ లోకమే బ్రహ్మలోకమని స్మరించబడుతుంది. భూలోకం పాదగమ్యమని చెప్పబడింది; భువఃలోకం సూర్యుని వరకు ఉన్న అంతర ప్రాంతమని స్మరించబడుతుంది.

Verse 12

स्वर्गलोको ध्रुवान्तस्तु नियुतानि चतुर्दश एतदण्डकटाहेन वृतो ब्रह्माण्डविस्तरः

స్వర్గలోకం ధ్రువాంతం వరకు విస్తరించి, దాని పరిమాణం పద్నాలుగు నియుతాలు అని చెప్పబడింది. ఈ అండ-కటాహం చేత బ్రహ్మాండ విస్తారం ఆవరించబడి ఉంది.

Verse 13

वारिवह्न्यनिलाकाशैस्ततो भूतादिना वहिः वृतं दशगुणैर् अण्डं भूतादिर्महता तथा

ఆపై బ్రహ్మాండం బయట నుండి జలం, అగ్ని, వాయువు, ఆకాశం చేత ఆవరించబడింది. వాటి అవతల దశగుణ ప్రమాణంతో భూతాది తత్త్వం అండాన్ని కప్పి ఉంటుంది; భూతాది కూడా అలాగే మహత్ తత్త్వం చేత ఆవరించబడుతుంది.

Verse 14

दशोत्तराणि शेषाणि एकैकस्मान्मामुने महान्तञ्च समावृत्य प्रधानं समवस्थितं

ఓ మునీ, పది మరియు అంతకుమించిన మిగిలిన తత్త్వాలు ముందున్న తత్త్వం నుంచే ఒక్కొక్కటిగా ఉద్భవిస్తాయి; మహత్తును కూడా ఆవరించి ప్రధానము (ఆది ప్రకృతి) మూలాధారంగా స్థితి చెందుతుంది।

Verse 15

अनन्तस्य न तस्यान्तः सङ्ख्यानं नापि विद्यते हेतुभूतमशेषस्य प्रकृतिः सा परा मुने

అనంతునికి అంతం లేదు, దాని సంఖ్య కూడా తెలియదు; ఓ మునీ, ఆ పరమ ప్రకృతి సమస్తానికి నిరవశేష కారణభూమి.

Verse 16

असङ्ख्यातानि शाण्डानि तत्र जातानि चेदृशां दारुण्यग्निर्यथा तैलं तिले तद्वत् पुमानिति

అక్కడ అలాంటి వారికి అసంఖ్యాక ‘శాణ్డ’లు జన్మిస్తాయి; భయంకరమైన అగ్ని నువ్వుల నుంచి నూనెను వెలికితీసినట్లే, ఆ యాతన మనిషి సారాన్ని పిండివేస్తుంది—అని చెప్పబడింది।

Verse 17

प्रधाने च स्थितो व्यापी चेतनात्मात्मवेदनः प्रधानञ्च पुमांश् चैव सर्वभूतात्मभृतया

ప్రధానంలోనూ స్థితుడై, సర్వవ్యాపి చైతన్యాత్మ స్వాత్మవేదనచేత స్వయంప్రకాశుడు; సర్వభూతాంతరాత్మగా ప్రధానమును మరియు పురుషునును రెండింటినీ ధరిస్తాడు।

Verse 18

विष्णुशक्त्या महाप्राज्ञ वृतौ संश्रयधर्मिणौ तयोः सैव पृथग्भावे कारणं संश्रयस्य च

ఓ మహాప్రాజ్ఞా, విష్ణువు మరియు ఆయన శక్తి పరస్పరం ఆవరించుకున్నట్లుగా, ఆశ్రయధర్ములుగా ఉంటారు; మరియు ఆ శక్తియే వారి భిన్నత్వప్రతీతికి, అలాగే ఆశ్రయసంబంధానికీ కారణం.

Verse 19

अ वै इति ङ अयुतानि इति ज सङ्ख्यानं नैव विद्यते इति घ , झ च सङ्ख्यानं न च विद्यते इति ग पुमानपि इति घ , झ च प्रधाने ऽवस्थितं इति ख , ग , ङ च सर्वभूतानुभूतया इति ङ द्वयोरिति झ क्षोभकारणभूतश् च सर्गकाले महामुने यथा शैत्यं जले वातो विभर्ति कणिकागतं

‘అ’ మరియు ‘వై’ అనే పదాలు ఙ-సూచకంతో సూచింపబడతాయి; ‘అయుతాని’ జ-సూచకంతో. ‘సంఖ్య అసలు తెలియదు’ అనే భావం ఘ మరియు ఝలతో, ‘సంఖ్య తెలియదు’ అనే భావం గతో సూచితం. ‘పుమానపి’ కూడా ఘ, ఝలతో చెప్పబడింది. ‘ప్రధానంలో స్థితమైనది’ ఖ, గ, ఙలతో; ‘సర్వభూతానుభూతయా’ ఙతో; ‘ద్వయోః’ ఝతో. సృష్టికాలంలో అదే క్షోభకారణమవుతుంది, మహామునీ—జలంలో సూక్ష్మకణాలుగా ఉన్న శైత్యాన్ని వాయువు మోసుకుపోవునట్లు.

Verse 20

जगच्छक्तिस् तथा विष्णोः प्रधानप्रतिपादिकां विष्णुशक्तिं समासाद्य देवाद्याः सम्भवन्ति हि

జగత్‌శక్తి కూడా విష్ణువుదే; అదే ప్రధానాన్ని ప్రతిపాదించే (అదే రూపంగా కార్యనిర్వహించే) శక్తి. విష్ణుశక్తిని ఆశ్రయించి దేవాదులు అవతరిస్తారు.

Verse 21

स च विष्णुः स्वयं ब्रह्म यतः सर्वमिदं जगत् योजनानां सहस्राणि भास्करस्य रथो नव

ఆ విష్ణువే స్వయంగా బ్రహ్మ; ఆయన నుండే ఈ సమస్త జగత్తు ఉద్భవిస్తుంది. భాస్కరుని (సూర్యుని) రథం తొమ్మిది వేల యోజనాల పరిమాణం కలది.

Verse 22

ईशादण्डस्तथैवास्य द्विगुणो मुनिसत्तम

మునిశ్రేష్ఠా, అలాగే దీని ఈశ-దండం (నియంత్రక దండం) కూడా పరిమాణంలో రెండింతలు చేయబడుతుంది.

Verse 23

सार्धकोटिस् तथा सप्तनियुतान्यधिकानि वै अप्_१२००२२चेयोजनानान्तु तस्याक्षस्तत्र चक्रं प्रतिष्ठितं त्रिनाभिमतिपञ्चारं षण्णेमि द्व्ययनात्मकं

దాని అక్షం (ధురం) ఒకన్నర కోటి మరియు అదనంగా ఏడు నియుత యోజనాల పరిమాణం. ఆ అక్షంపై ఒక చక్రం స్థాపితమై ఉంది—మూడు నాభులు కలది, యాభై ఆరాలు కలది, ఆరు నేములు కలది, మరియు ద్వయనాత్మకము (రెండు పొరలు/రెండు పరిభ్రమణాలు గలది).

Verse 24

संवत्सरमयं कृत्स्नं कालचक्रं प्रतिष्ठितं चत्वारिंशत्सहस्राणि द्वितीयक्षो विवस्वतः

సంపూర్ణ కాలచక్రం సంవత్సరమయమై స్థాపితమై ఉంది. వివస్వాన్‌ (సూర్యుడు)కు ద్వితీయ క్షణమానంగా నలభై వేల (ఏకకాలు) చెప్పబడినవి.

Verse 25

पञ्चान्यानि तु सार्धानि स्यन्दनस्य महामते अक्षप्रमाणमुभयोः प्रमाणन्तदद्युगार्धयोः

హే మహామతీ, స్యందనము (రథము) కొలత ఐదు నిమిషార్ధ (ఐదు నర) ఏకకాలు ఎక్కువగా ఉండాలి. ఇరువైపుల అక్షప్రమాణమే ప్రమాణం; అదే ప్రమాణం యుగార్ధానికీ వర్తిస్తుంది.

Verse 26

ह्रस्वो ऽक्षस्तद्युगार्धञ्च ध्रुवाधारं रथस्य वै हयाश् च सप्त छन्दांसि गायत्र्यादीनि सुव्रत

అక్షము హ్రస్వమై ఉంది; యుగార్ధమూ హ్రస్వమే. ధ్రువాధారమే నిజంగా రథానికి ఆధారం. హే సువ్రతా, అశ్వములు ఏడు వేదఛందస్సులు—గాయత్రీ మొదలైనవి.

Verse 27

उदयास्तमनं ज्ञेयं दर्शनादर्शनं रवेः यावन्मात्रप्रदेशे तु वशिष्ठो ऽवस्थितो ध्रुवः

సూర్యుని దర్శనము-అదర్శనములనే ఉదయాస్తమయములుగా తెలుసుకోవాలి. దృశ్యసీమ పరిమాణప్రదేశంలో వశిష్ఠ నక్షత్రం ధ్రువంగా (ధ్రువతారగా) స్థిరంగా నిలిచి ఉంటుంది.

Verse 28

स्वयमायाति तावत्तु भूमेराभूतसम्प्लवे ऊर्धोत्तरमृषिभ्यस्तु ध्रुवो यत्र व्यवस्थितः

భూమికి ప్రళయం సంభవించేవరకు అది (ఆ ధ్రువస్థానం) స్వయంగా అక్కడికి చేరుతూనే ఉంటుంది—ఋషులకన్నా పైగా, ఉత్తర దిశలోని ఉన్నత ప్రాంతంలో, ధ్రువుడు స్థాపితమైన చోట.

Verse 29

एतद्विष्णुपदं दिव्यं तृतीयं व्योम्नि भास्वरं निर्धूतदोषपङ्कानां यतीनां स्थानमुत्तमं

ఇది దివ్యమైన విష్ణుపదము—ఆకాశమందలి తృతీయమైన, ప్రకాశవంతమైన లోకము—దోషరూప మలినాన్ని పూర్తిగా తొలగించుకున్న యతుల పరమోత్తమ స్థానం.

Verse 30

भूमेराहूतसम्प्लवे इति घ , ज च ततो गङ्गा प्रभवति स्मरणात् पाशनाशनी दिवि रूपं हरेर्ज्ञेयं शिशुमाराकृति प्रभो

‘భూమికి ఆహ్వానించబడిన సంప్లవంలో’—అని పాఠపరంపర సూచిస్తుంది. దానినుంచి గంగా ప్రవర్తిస్తుంది; ఆమెను స్మరించడమే బంధనపాశాన్ని నశింపజేస్తుంది. మరియు ప్రభో, ఆకాశంలో హరి యొక్క రూపం శిశుమార-ఆకృతిగా (నక్షత్రరూపంగా) గ్రహించవలెను.

Verse 31

स्थितः पुच्छे ध्रुवस्तत्र भ्रमन् भ्रामयति ग्रहान् स रथो ऽधिष्ठिता देवैर् आदित्यैर् ऋषिभिर्वरैः

అక్కడ ఆ (శిశుమార-రూప) పుచ్ఛభాగంలో స్థితుడైన ధ్రువుడు పరిభ్రమిస్తూ గ్రహాలను కూడా భ్రమింపజేస్తాడు. ఆ రథాన్ని దేవులు—ఆదిత్యులు మరియు శ్రేష్ఠ ఋషులు—అధిష్ఠిస్తారు.

Verse 32

गन्धर्वैर् अप्सरोभिश् च ग्रामणीसर्पराक्षसैः हिमोष्णवारिवर्षाणां कारणं भगवान् रविः

గంధర్వులు, అప్సరసలు, అలాగే గ్రామణీలు, సర్పులు, రాక్షసుల ద్వారా భగవాన్ రవి శీతము, ఉష్ణము, జలవర్షము కలుగుటకు కారణమగుచున్నాడు.

Verse 33

ऋग्वेदादिमयो विष्णुः स शुभाशुभकारणं रथस्त्रिचक्रः सोमस्य कुन्दाभास्तस्य वाजिनः

విష్ణువు ఋగ్వేదాది వేదమయుడు; ఆయనే శుభాశుభాలకు కారణము. సోముని రథము త్రిచక్రము, అతని అశ్వములు కుందపుష్పంలా తెల్లగా ఉంటాయి.

Verse 34

वामदक्षिणतो युक्ता दश तेन चरत्यसौ त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि त्रयस्त्रिंशच्छतानि च

దశసంఖ్యతో యుక్తమైన ఈ గణన ఎడమ, కుడి వైపుల నుండి క్రమంగా సాగి ముప్పైమూడు వేల ముప్పైమూడు వందలు, అనగా 33,300 వరకు చేరుతుంది.

Verse 35

त्रयस्त्रिंशत्तथा देवाः पिवन्ति क्षणदाकरं एकां कलाञ्च पितर एकामारश्मिसंस्थिताः

అలాగే ముప్పైమూడు దేవతలు సూర్యుని ఒక క్షణాన్ని ‘పానము’ చేస్తారు; సూర్యకిరణాలలో స్థితులైన పితృదేవతలు ఒక కళను ‘పానము’ చేస్తారు.

Verse 36

वाय्वग्निद्रव्यसम्भूतो रथश् चन्द्रसुतस्य च अष्टाभिस्तुरगैर् युक्तो बुधस्तेन चरत्यपि

చంద్రుని కుమారుడైన బుధుని రథం వాయు మరియు అగ్ని ద్రవ్యాల నుండి ఏర్పడింది; ఎనిమిది గుర్రాలతో యుక్తమై బుధుడు ఆ రథంలోనే సంచరిస్తాడు.

Verse 37

शुक्रस्यापि रथो ऽष्टाश्वो भौमस्यापि रथस् तथा वृहस्पते रथो ऽष्टाश्वः शनेरष्टाश्वको रथः

శుక్రుని రథం కూడా ఎనిమిది గుర్రాలతో ఉంటుంది; భౌముడు (మంగళుడు) రథం కూడా అలాగే. బృహస్పతి రథం ఎనిమిది గుర్రాలతో యుక్తం; శని రథం కూడా ఎనిమిది గుర్రాలతోనే ఉంటుంది.

Verse 38

स्वर्भानोश् च रथो ऽष्टाश्वः केतोश्चाष्टाश्वको रथः यदद्य वैष्णवः कायस्ततो विप्र वसुन्धरा

స్వర్భాను (రాహు) రథం ఎనిమిది గుర్రాలతో యుక్తం; కేతువు రథం కూడా ఎనిమిది గుర్రాలతోనే ఉంటుంది. ఏ దినం నుండి ఈ కాయం వైష్ణవ రూపమైంది, ఓ విప్రా, ఆ దినం నుంచే వసుంధర (భూమి) స్థిరంగా/శుభప్రదంగా అయింది.

Verse 39

सर्वपापप्रणाशिनीति ज ऋषभो रवेरिति ग , घ , ङ , ज च सरथ इत्य् आदिः, राक्षसैर् इत्यन्तः पाठः झ पुस्तके नास्ति कुन्दाभास्तत्र वाजिन इति क , घ , ङ च क्षणदाचरमिति झ पद्माकरा समुद्भूता पर्वताद्यादिसंयुता ज्योतिर्भुवननद्यद्रिसमुद्रवनकं हरिः

పద్మాకరా (పద్మసరోవరం) నుండి ఒక పవిత్ర విస్తృతి ఉద్భవించింది; అది పర్వతాది సమూహాలతో కూడి ఉంది. హరి (విష్ణువు) జ్యోతిర్మయంగా నదులు, పర్వతాలు, సముద్రాలు, వనాలు సహా సమస్త జగత్తును వ్యాపించి ఉన్నాడు; ఆ సర్వవ్యాప్తి వల్ల అది సర్వపాపనాశినిగా అవుతుంది.

Verse 40

यदस्ति नास्ति तद्विष्णुर्विष्णुज्ञानविजृम्भितं न विज्ञानमृते किञ्चिज् ज्ञानं विष्णुः परम्पदं

ఉన్నదీ లేనిదీ—అన్నీ విష్ణువే; జగత్తు విష్ణు-జ్ఞాన విస్తారమే. నిజమైన వివేకం (విజ్ఞానం) లేక ఏదీ లేదు; జ్ఞానమే విష్ణువు, అదే పరమపదం.

Verse 41

तत् कुर्याद् येन विष्णुः स्यात् सत्यं ज्ञानमनन्तकं पठेद् भुवनकोषं हि यः सो ऽवाप्तसुखात्मभाक्

విష్ణువును పొందే విధంగా—సత్యం, జ్ఞానం, అనంతత్వం స్వరూపుడైన ఆయనను—అటువంటి కార్యం చేయాలి. భువనకోశాన్ని పఠించే వాడు పొందిన సుఖంతో యుక్తమైన ఆత్మను కలవాడవుతాడు.

Verse 42

ज्योतिःशास्त्रादिविध्याश् च शुभाशुभाधिपो हरिः

జ్యోతిషశాస్త్రం మొదలైన విద్యలలో కూడా హరియే శుభాశుభాలకు అధిపతి, నియంత.