Adhyaya 54: Nārada’s Teaching on a Viṣṇu-Vrata for Securing a Husband (Narrative of the Apsarases)
Nārada-proktaṃ Viṣṇu-vrataṃ (Apsarasāṃ Bhartṛ-prāpti-vrata-kathā)
Ritual-Manual (Vrata) embedded in Didactic Narrative
वराह–पृथिवीसंवादपरम्परायां भद्राश्वोऽगस्त्यं पृच्छति—कः देवो विज्ञानजनकः, कथं च स आराध्यः। अगस्त्य उवाच—विष्णुर्नारायणः सर्वेषां शरण्यः, स एव प्रपूज्यः। दृष्टान्तं कथयति—मानससरोवरे नारदः कांश्चिदप्सरसः ददर्श, याः नारायणं पतिं कामयन्ते। स तासां यौवनगर्वं निन्दति, तथापि विष्णुनामोच्चारणस्यापि महिमानं दर्शयति, वसन्तकाले शुक्लद्वादश्यां रात्रौ पूजाव्रतं शिक्षयति—रजतहरिमूर्तिं लक्ष्मीसहितां स्थापयेत्, पुष्पमण्डपं कृत्वा गीतवाद्यैः जागरणं कुर्यात्, अन्ते ब्राह्मणदानं दद्यात्। अवमानाद्भविष्यच्छापभयमपि (अष्टावक्र–गोपालसम्बन्धेन) निर्दिश्यते। ततोऽप्सरसः व्रतं कृत्वा हरिं तोषयामासुरिति अगस्त्यः कथयति।
Primary Speakers
Key Concepts
Shlokas in Adhyaya 54
Verse 1
भद्राश्व उवाच । विज्ञानोत्पत्तिकामस्य क आराध्यो भवेद् द्विज । कथं चाराध्यतेऽसौ हि एतदाख्याहि मे द्विज ॥ ५४.१ ॥
भद्राश्व उवाच— हे द्विज, विज्ञानोत्पत्तिकामस्य कः आराध्यः? स च कथं आराध्यते? एतत् मे ब्रूहि, हे द्विज॥
Verse 2
अगस्त्य उवाच । विष्णुरेव सदाराध्यः सर्वदेवैरपि प्रभुः । तस्योपायं प्रवक्ष्यामि येनासौ वरदो भवेत् ॥ ५४.२ ॥
अगस्त्य उवाच— विष्णुरेव सदा आराध्यः; स सर्वदेवैरपि प्रभुः। तस्य उपायं प्रवक्ष्यामि येन स वरदो भवेत्॥
Verse 3
रहस्यं सर्वदेवानां मुनीनां मनुजांस्तथा । नारायणः परो देवस्तं प्रणम्य न सीदति ॥ ५४.३ ॥
एतद् रहस्यं सर्वदेवानां मुनीनां मनुजानां च— नारायणः परो देवः; तं प्रणम्य जनो न सीदति॥
Verse 4
श्रूयते च पुरा राजन् नारदेन महात्मना । कथितं तुष्टिदं विष्णोर्व्रतमप्सरसां तथा ॥ ५४.४ ॥
श्रूयते च पुरा राजन् नारदेन महात्मना । कथितं तुष्टिदं विष्णोर्व्रतमप्सरसां तथा ॥
Verse 5
नारदस्तु पुरा कल्पे गतवान् मानसंसारः । स्नानार्थं तत्र चाजापश्यत् सर्वमप्सरसां गणम् ॥ ५४.५ ॥
नारदस्तु पुरा कल्पे गतवान् मानसंसारः । स्नानार्थं तत्र चाजापश्यत् सर्वमप्सरसां गणम् ॥
Verse 6
तास्तं दृष्ट्वा विलासिन्यो जटामुकुटधारिणम् । अस्थिचर्मावशेषं तु छत्रदण्डकपालिनम् ॥ ५४.६ ॥
तास्तं दृष्ट्वा विलासिन्यो जटामुकुटधारिणम् । अस्थिचर्मावशेषं तु छत्रदण्डकपालिनम् ॥
Verse 7
देवासुरमनुष्याणां दिदृक्षुं कलहप्रियम् । ब्रह्मपुत्रं तपोयुक्तं पप्रच्छुस्ता वराङ्गनाः ॥ ५४.७ ॥
देवासुरमनुष्याणां दिदृक्षुं कलहप्रियम् । ब्रह्मपुत्रं तपोयुक्तं पप्रच्छुस्ता वराङ्गनाः ॥
Verse 8
अप्सरस ऊचुः । भगवन् ब्रह्मतनय भर्तृकामाः वयं द्विज । नारायणश्च भर्ता नो यथा स्यात् तत् प्रचक्ष्व नः ॥ ५४.८ ॥
अप्सरस ऊचुः । भगवन् ब्रह्मतनय भर्तृकामाः वयं द्विज । नारायणश्च भर्ता नो यथा स्यात् तत् प्रचक्ष्व नः ॥
Verse 9
नारद उवाच । प्रणामपूर्वकः प्रश्नः सर्वत्र विहितः शुभः । स च मे न कृतो गर्वाद् युष्माभिर्यौवनस्मयात् ॥ ५४.९ ॥
नारद उवाच । प्रणामपूर्वकः प्रश्नः सर्वत्र शुभो विधीयते। स तु मया गर्वात् न कृतः, युष्माभिश्च यौवनस्मयात् ॥
Verse 10
तथापि देवदेवस्य विष्णोर्यन्नामकीर्तितम् । भवतीभिस्तथा भर्त्ता भवत्विति हरिः कृतः । तन्नामोच्चारणादेव कृतं सर्वं न संशयः ॥ ५४.१० ॥
तथापि देवदेवस्य विष्णोर्नाम कीर्तितं यतः। भवतीभिः ‘भर्ता भवतु’ इति हरिः कृतः। तन्नामोच्चारणमात्रेण सर्वं सिद्ध्यति न संशयः ॥
Verse 11
इदानीं कथयाम्याशु व्रतं येन हरिः स्वयम् । वरदत्वमवाप्नोति भर्तृत्वं च नियच्छति ॥ ५४.११ ॥
इदानीं कथयाम्याशु व्रतं येन हरिः स्वयम्। वरदत्वमवाप्नोति भर्तृत्वं च नियच्छति ॥
Verse 12
नारद उवाच । वसन्ते शुक्लपक्षस्य द्वादशी या भवेत्शुभा । तस्यामुपोष्य विधिवन्निशायां हरिमर्च्चयेत् ॥ ५४.१२ ॥
नारद उवाच । वसन्ते शुक्लपक्षस्य द्वादशी या भवेत् शुभा। तस्यामुपोष्य विधिवन्निशायां हरिमर्चयेत् ॥
Verse 13
पर्यङ्कास्तरणं कृत्वा नानाचित्रसमन्वितम् । तत्र लक्ष्म्या युतं रौप्यं हरिं कृत्वा निवेशयेत् ॥ ५४.१३ ॥
पर्यङ्कास्तरणं कृत्वा नानाचित्रसमन्वितम्। तत्र लक्ष्म्या युतं रौप्यं हरिं कृत्वा निवेशयेत् ॥
Verse 14
तस्योपरि ततः पुष्पैर्मण्डपं कारयेद् बुधः । नृत्यवादित्रगेयैश्च जागरं तत्र कारयेत् ॥ ५४.१४ ॥
तस्योपरि ततः पुष्पैर्मण्डपं कारयेद् बुधः। नृत्यवादित्रगेयैश्च तत्र जागरं कारयेत्॥
Verse 15
मनॊभवायेति शिर अनङ्गायेति वै कटिम् । कामाय बाहुमूले तु सुशास्त्रायेति चोदरम् ॥ ५४.१५ ॥
मनॊभवायेति शिरः, अनङ्गायेति वै कटिम्। कामाय बाहुमूले तु, सुशास्त्रायेति चोदरम्॥
Verse 16
मन्मथायेति पादौ तु हरयेति च सर्वतः । पुष्पैः सम्पूज्य देवेशं मल्लिकाजातिभिस्तथा ॥ ५४.१६ ॥
मन्मथायेति पादौ तु, हरयेति च सर्वतः। पुष्पैः सम्पूज्य देवेशं मल्लिकाजातिभिस्तथा॥
Verse 17
पश्चाच्चतुर आदाय इक्षुदण्डान् सुशोभनान् । चतुर्दिक्षु न्यसेत् तस्य देवस्य प्रणतो नृप ॥ ५४.१७ ॥
पश्चाच्चतुर आदाय इक्षुदण्डान् सुशोभनान्। चतुर्दिक्षु न्यसेत् तस्य देवस्य प्रणतो नृप॥
Verse 18
एवं कृत्वा प्रभाते तु प्रदद्याद् ब्राह्मणाय वै । वेदवेदाङ्गयुक्ताय सम्पूर्णाङ्गाय धीमते ॥ ५४.१८ ॥
एवं कृत्वा प्रभाते तु प्रदद्याद् ब्राह्मणाय वै। वेदवेदाङ्गयुक्ताय सम्पूर्णाङ्गाय धीमते॥
Verse 19
ब्राह्मणांश्च तथा पूज्य व्रतमेतत् समापयेत् । एवं कृते तथा विष्णुर्भर्त्ता वो भविता ध्रुवम् ॥ ५४.१९ ॥
ब्राह्मणांश्च तथा पूज्य व्रतमेतत् समापयेत्। एवं कृते तथा विष्णुर्भर्त्ता वो भविता ध्रुवम्॥
Verse 20
अकृत्वा मत्प्रणामं तु पृष्टो गर्वेण शोभनाः । अवमानस्य तस्यायं विपाको वो भविष्यति ॥ ५४.२० ॥
अकृत्वा मत्प्रणामं तु पृष्टो गर्वेण शोभनाः। अवमानस्य तस्यायं विपाको वो भविष्यति॥
Verse 21
एतस्मिन्नेव सरसि अष्टावक्रो महामुनिः । तस्योपहासं कृत्वा तु शापं लप्स्यथ शोभनाः ॥ ५४.२१ ॥
एतस्मिन्नेव सरसि अष्टावक्रो महामुनिः। तस्योपहासं कृत्वा तु शापं लप्स्यथ शोभनाः॥
Verse 22
व्रतेनानेन देवेशं पतिं लब्ध्वाभिमानतः । अवमानेऽपहरणं गोपालैर्वो भविष्यति । पुरा हर्त्ता च कन्यानां देवो भर्त्ता भविष्यति ॥ ५४.२२ ॥
व्रतेनानेन देवेशं पतिं लब्ध्वाभिमानतः। अवमानेऽपहरणं गोपालैर्वो भविष्यति। पुरा हर्त्ता च कन्यानां देवो भर्त्ता भविष्यति॥
Verse 23
अगस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा स देवर्षिः प्रययौ नारदः क्षणात् । ता अप्येतद् व्रतं चक्रुस् तुष्टश्चासां स्वयं हरिः ॥ ५४.२३ ॥
अगस्त्य उवाच। एवमुक्त्वा स देवर्षिः प्रययौ नारदः क्षणात्। ता अप्येतद् व्रतं चक्रुस् तुष्टश्चासां स्वयं हरिः॥
Frequently Asked Questions
The text frames Viṣṇu/Nārāyaṇa as the central object of worship for those seeking vijñāna (discernment/knowledge) and emphasizes disciplined reverence: proper inquiry begins with praṇāma, while garva (pride) and avamāna (disrespect) generate adverse outcomes. It also advances a Purāṇic principle of nāma-kīrtana, presenting the utterance of Viṣṇu’s name as intrinsically efficacious within the narrative’s logic.
The vrata is specified for vasanta (spring), on a śukla-pakṣa dvādaśī (the 12th lunar day of the bright fortnight). The procedure includes upavāsa (fasting) and a night-time (niśāyām) worship of Hari with jāgaraṇa (vigil) supported by song, instrumental music, and dance.
Environmental stewardship is implicit rather than programmatic: the didactic scene is set at Mānasasaras, presenting a sacred water-body as a locus of ritual discipline and ethical instruction. In a Varāha–Pṛthivī interpretive frame, the chapter can be read as linking terrestrial spaces (lakes, groves, pavilions) to regulated human conduct—fasting, non-disruptive vigil, and offerings—thereby modeling how sacred landscapes are maintained through norms of restraint and respectful engagement.
The narrative references Bhadrāśva (questioner), Agastya (teacher), Nārada (devarṣi and instructor), and Aṣṭāvakra (mahāmuni) as a figure associated with a forthcoming curse tied to disrespect. It also mentions apsarases as a cultural class of celestial women and gopālas (cowherds) as future agents in the foretold consequence.
Read Varaha Purana in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.