Adhyaya 54: Nārada’s Teaching on a Viṣṇu-Vrata for Securing a Husband (Narrative of the Apsarases)

Verse 1

भद्राश्व उवाच । विज्ञानोत्पत्तिकामस्य क आराध्यो भवेद् द्विज । कथं चाराध्यतेऽसौ हि एतदाख्याहि मे द्विज ॥ ५४.१ ॥

भद्राश्व म्हणाला— हे द्विज! ज्याला विज्ञान (विवेकज्ञान) उत्पन्न व्हावे अशी इच्छा आहे, त्याने कोणाची आराधना करावी? आणि ती आराधना कशी करावी? हे मला सांगा, हे द्विज।

Verse 2

अगस्त्य उवाच । विष्णुरेव सदाराध्यः सर्वदेवैरपि प्रभुः । तस्योपायं प्रवक्ष्यामि येनासौ वरदो भवेत् ॥ ५४.२ ॥

अगस्त्य म्हणाले— विष्णूच सदैव आराध्य आहेत; ते सर्व देवांचेही प्रभू आहेत. ज्यायोगे ते वरदाता होतील, तो उपाय मी सांगतो.

Verse 3

रहस्यं सर्वदेवानां मुनीनां मनुजांस्तथा । नारायणः परो देवस्तं प्रणम्य न सीदति ॥ ५४.३ ॥

हे सर्व देव, मुनी आणि मनुष्य यांचे रहस्य आहे— नारायण हे परम देव आहेत; त्यांना प्रणाम केल्याने मनुष्य कधीही खचत नाही.

Verse 4

श्रूयते च पुरा राजन् नारदेन महात्मना । कथितं तुष्टिदं विष्णोर्व्रतमप्सरसां तथा ॥ ५४.४ ॥

हे राजन्, असेही ऐकिवात आहे की प्राचीन काळी महात्मा नारदांनी विष्णूचे तुष्टि देणारे व्रत आणि अप्सरांशी संबंधित व्रत कथन केले होते।

Verse 5

नारदस्तु पुरा कल्पे गतवान् मानसंसारः । स्नानार्थं तत्र चाजापश्यत् सर्वमप्सरसां गणम् ॥ ५४.५ ॥

पूर्वीच्या एका कल्पात नारद मानस-सरोवराकडे गेले. तेथे स्नानासाठी जात असता त्यांनी अप्सरांचा सर्व गण पाहिला।

Verse 6

तास्तं दृष्ट्वा विलासिन्यो जटामुकुटधारिणम् । अस्थिचर्मावशेषं तु छत्रदण्डकपालिनम् ॥ ५४.६ ॥

त्याला पाहून त्या विलासिनी स्त्रिया—जटांचा मुकुट धारण करणारा, अस्थि-चर्माचे अवशेष बाळगणारा, आणि छत्रदंड व कपालपात्र धारण करणारा—असा त्याचा वेष पाहू लागल्या।

Verse 7

देवासुरमनुष्याणां दिदृक्षुं कलहप्रियम् । ब्रह्मपुत्रं तपोयुक्तं पप्रच्छुस्ता वराङ्गनाः ॥ ५४.७ ॥

देव, असुर आणि मनुष्यांमध्ये कलहप्रिय असा तो महापुरुष पाहण्याची इच्छा धरून, तपोयुक्त ब्रह्मपुत्र नारदांना त्या वरांगनांनी प्रश्न विचारला।

Verse 8

अप्सरस ऊचुः । भगवन् ब्रह्मतनय भर्तृकामाः वयं द्विज । नारायणश्च भर्ता नो यथा स्यात् तत् प्रचक्ष्व नः ॥ ५४.८ ॥

अप्सरा म्हणाल्या—हे भगवन्, हे ब्रह्मतनय, हे द्विज! आम्हाला पतीची इच्छा आहे. नारायण आमचे पती कसे होतील ते आम्हाला सांगा।

Verse 9

नारद उवाच । प्रणामपूर्वकः प्रश्नः सर्वत्र विहितः शुभः । स च मे न कृतो गर्वाद् युष्माभिर्यौवनस्मयात् ॥ ५४.९ ॥

नारद म्हणाले—प्रणामपूर्वक विचारलेला प्रश्न सर्वत्र शुभ व विधिसंमत मानला जातो. पण तो मी गर्वामुळे केला नाही, आणि तुम्हीही यौवनाच्या अभिमानामुळे केला नाही.

Verse 10

तथापि देवदेवस्य विष्णोर्यन्नामकीर्तितम् । भवतीभिस्तथा भर्त्ता भवत्विति हरिः कृतः । तन्नामोच्चारणादेव कृतं सर्वं न संशयः ॥ ५४.१० ॥

तथापि देवदेव विष्णूचे नाम कीर्तन झाले असल्याने, ‘आमचा भर्ता हो’ असे म्हणत तुम्ही हरिला स्वामी मानले. त्या नामोच्चारणमात्रानेच सर्व कार्य सिद्ध होते—यात संशय नाही.

Verse 11

इदानीं कथयाम्याशु व्रतं येन हरिः स्वयम् । वरदत्वमवाप्नोति भर्तृत्वं च नियच्छति ॥ ५४.११ ॥

आता मी लवकरच त्या व्रताचे वर्णन करतो, ज्यामुळे स्वयं हरि वरदत्व प्राप्त करतात आणि भर्तृत्व—रक्षण व आधार देण्याचे पद—प्रदान करतात.

Verse 12

नारद उवाच । वसन्ते शुक्लपक्षस्य द्वादशी या भवेत्शुभा । तस्यामुपोष्य विधिवन्निशायां हरिमर्च्चयेत् ॥ ५४.१२ ॥

नारद म्हणाले—वसंत ऋतूत शुक्लपक्षातील जी शुभ द्वादशी असेल, त्या दिवशी विधिपूर्वक उपवास करून रात्री हरिची अर्चना करावी.

Verse 13

पर्यङ्कास्तरणं कृत्वा नानाचित्रसमन्वितम् । तत्र लक्ष्म्या युतं रौप्यं हरिं कृत्वा निवेशयेत् ॥ ५४.१३ ॥

नानाविध चित्रकामाने युक्त असा पलंग व त्याचे आच्छादन तयार करून, तेथे लक्ष्मीसहित रौप्य-प्रतिमा रूप हरिला करून स्थापित करावे.

Verse 14

तस्योपरि ततः पुष्पैर्मण्डपं कारयेद् बुधः । नृत्यवादित्रगेयैश्च जागरं तत्र कारयेत् ॥ ५४.१४ ॥

त्याच्या वर मग ज्ञानी पुरुषाने पुष्पांनी मांडप उभारावा; आणि तेथे नृत्य, वाद्य व गायन यांसह जागरण करावे।

Verse 15

मनॊभवायेति शिर अनङ्गायेति वै कटिम् । कामाय बाहुमूले तु सुशास्त्रायेति चोदरम् ॥ ५४.१५ ॥

‘मनॊभव’ हा मंत्र शिरावर, ‘अनंग’ हा कटिवर; ‘काम’ हा भुजामूळावर, आणि ‘सुशास्त्र’ हा उदरावर न्यास करावा।

Verse 16

मन्मथायेति पादौ तु हरयेति च सर्वतः । पुष्पैः सम्पूज्य देवेशं मल्लिकाजातिभिस्तथा ॥ ५४.१६ ॥

‘मन्मथाय’ असे म्हणत पादांची पूजा करावी, आणि ‘हरये’ असे म्हणत सर्व बाजूंनी; मग मल्लिका व जाती इत्यादी पुष्पांनी देवेशाचे सम्यक् पूजन करावे।

Verse 17

पश्चाच्चतुर आदाय इक्षुदण्डान् सुशोभनान् । चतुर्दिक्षु न्यसेत् तस्य देवस्य प्रणतो नृप ॥ ५४.१७ ॥

यानंतर, हे राजन्, चार सुंदर ऊसदांडे घेऊन, त्या देवाला प्रणाम करून, ते चारही दिशांना स्थापावेत।

Verse 18

एवं कृत्वा प्रभाते तु प्रदद्याद् ब्राह्मणाय वै । वेदवेदाङ्गयुक्ताय सम्पूर्णाङ्गाय धीमते ॥ ५४.१८ ॥

असे करून प्रभाती वेद-वेदांगयुक्त, सर्वांगसंपन्न व धीमान् ब्राह्मणास (दान/अर्पण) निश्चयाने द्यावे।

Verse 19

ब्राह्मणांश्च तथा पूज्य व्रतमेतत् समापयेत् । एवं कृते तथा विष्णुर्भर्त्ता वो भविता ध्रुवम् ॥ ५४.१९ ॥

ब्राह्मणांचेही यथाविधी पूजन करून हे व्रत समाप्त करावे। असे केल्यास विष्णु निश्चयच तुमचा रक्षक (पालक) होतील.

Verse 20

अकृत्वा मत्प्रणामं तु पृष्टो गर्वेण शोभनाः । अवमानस्य तस्यायं विपाको वो भविष्यति ॥ ५४.२० ॥

मला प्रणाम न करता, विचारले असता देखील तुम्ही गर्वाने बोललात, हे शोभनांनो। त्या अवमानाचा हा विपाक तुम्हाला भोगावा लागेल.

Verse 21

एतस्मिन्नेव सरसि अष्टावक्रो महामुनिः । तस्योपहासं कृत्वा तु शापं लप्स्यथ शोभनाः ॥ ५४.२१ ॥

याच सरोवरात महामुनी अष्टावक्र आहेत. त्यांचा उपहास केलात तर, हे शोभनांनो, तुम्हाला शाप मिळेल.

Verse 22

व्रतेनानेन देवेशं पतिं लब्ध्वाभिमानतः । अवमानेऽपहरणं गोपालैर्वो भविष्यति । पुरा हर्त्ता च कन्यानां देवो भर्त्ता भविष्यति ॥ ५४.२२ ॥

या व्रताने देवेशाला पती म्हणून मिळवूनही, अभिमानामुळे अपमान झाल्यावर गोपाळांकडून तुमचे अपहरण होईल. जो देव पूर्वी कन्यांचे हरण करणारा होता, तोच देव पती होईल.

Verse 23

अगस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा स देवर्षिः प्रययौ नारदः क्षणात् । ता अप्येतद् व्रतं चक्रुस् तुष्टश्चासां स्वयं हरिः ॥ ५४.२३ ॥

अगस्त्य म्हणाले— असे बोलून देवर्षी नारद क्षणात निघून गेले. त्यांनीही हे व्रत केले, आणि स्वयं हरि त्यांच्यावर प्रसन्न झाले.