Adhyaya 54: Nārada’s Teaching on a Viṣṇu-Vrata for Securing a Husband (Narrative of the Apsarases)

Verse 1

भद्राश्व उवाच । विज्ञानोत्पत्तिकामस्य क आराध्यो भवेद् द्विज । कथं चाराध्यतेऽसौ हि एतदाख्याहि मे द्विज ॥ ५४.१ ॥

ભદ્રાશ્વ બોલ્યા— હે દ્વિજ! જેને વિજ્ઞાન (વિવેકજ્ઞાન) ઉત્પન્ન થવાની ઇચ્છા હોય, તેણે કોની આરાધના કરવી? અને તે આરાધના કેવી રીતે કરવી? હે દ્વિજ, મને કહો.

Verse 2

अगस्त्य उवाच । विष्णुरेव सदाराध्यः सर्वदेवैरपि प्रभुः । तस्योपायं प्रवक्ष्यामि येनासौ वरदो भवेत् ॥ ५४.२ ॥

અગસ્ત્ય બોલ્યા— વિષ્ણુ જ સદા આરાધ્ય છે; તેઓ સર્વ દેવોના પણ પ્રભુ છે. જેના દ્વારા તેઓ વરદાતા બને, તે ઉપાય હું કહું છું.

Verse 3

रहस्यं सर्वदेवानां मुनीनां मनुजांस्तथा । नारायणः परो देवस्तं प्रणम्य न सीदति ॥ ५४.३ ॥

આ સર્વ દેવો, મુનિઓ અને મનુષ્યો માટેનું રહસ્ય છે— નારાયણ પરમ દેવ છે; તેમને પ્રણામ કરવાથી મનુષ્ય કદી નિરાશ થતો નથી.

Verse 4

श्रूयते च पुरा राजन् नारदेन महात्मना । कथितं तुष्टिदं विष्णोर्व्रतमप्सरसां तथा ॥ ५४.४ ॥

હે રાજન, એવું પણ પ્રાચીનથી સાંભળવામાં આવે છે કે મહાત્મા નારદે વિષ્ણુનું તૃપ્તિદાયક વ્રત તથા અપ્સરાઓ સંબંધિત વ્રતનું વર્ણન કર્યું હતું।

Verse 5

नारदस्तु पुरा कल्पे गतवान् मानसंसारः । स्नानार्थं तत्र चाजापश्यत् सर्वमप्सरसां गणम् ॥ ५४.५ ॥

પૂર્વ કલ્પમાં નારદ માનસ સરોવર તરફ ગયા. ત્યાં સ્નાન કરવા જતા તેમણે અપ્સરાઓનો સમગ્ર ગણ જોયો।

Verse 6

तास्तं दृष्ट्वा विलासिन्यो जटामुकुटधारिणम् । अस्थिचर्मावशेषं तु छत्रदण्डकपालिनम् ॥ ५४.६ ॥

તેમને જોઈ તે વિલાસિનીઓએ જટાનો મુકુટ ધારણ કરનાર, અસ્થિ-ચર્મના અવશેષ ધારણ કરનાર, અને છત્રદંડ તથા કપાલપાત્ર ધરાવનાર એવા તેમને નિહાળ્યા।

Verse 7

देवासुरमनुष्याणां दिदृक्षुं कलहप्रियम् । ब्रह्मपुत्रं तपोयुक्तं पप्रच्छुस्ता वराङ्गनाः ॥ ५४.७ ॥

દેવો, અસુરો અને મનુષ્યોમાં કલહપ્રિય એવા તેને જોવા ઇચ્છતા, તપસ્વી બ્રહ્મપુત્ર નારદને તે સુન્દરીઓએ પ્રશ્ન કર્યો।

Verse 8

अप्सरस ऊचुः । भगवन् ब्रह्मतनय भर्तृकामाः वयं द्विज । नारायणश्च भर्ता नो यथा स्यात् तत् प्रचक्ष्व नः ॥ ५४.८ ॥

અપ્સરાઓ બોલ્યાં—હે ભગવન, હે બ્રહ્મતનય, હે દ્વિજ! અમને પતિની ઇચ્છા છે. નારાયણ કેવી રીતે અમારા પતિ બની શકે તે અમને કહો।

Verse 9

नारद उवाच । प्रणामपूर्वकः प्रश्नः सर्वत्र विहितः शुभः । स च मे न कृतो गर्वाद् युष्माभिर्यौवनस्मयात् ॥ ५४.९ ॥

નારદે કહ્યું—પ્રણામપૂર્વક પૂછાયેલો પ્રશ્ન સર્વત્ર શુભ અને વિધિસંમત માનવામાં આવે છે. પરંતુ મેં અહંકારથી તે કર્યું નહીં, અને તમે યૌવનના ગર્વથી કર્યું નહીં.

Verse 10

तथापि देवदेवस्य विष्णोर्यन्नामकीर्तितम् । भवतीभिस्तथा भर्त्ता भवत्विति हरिः कृतः । तन्नामोच्चारणादेव कृतं सर्वं न संशयः ॥ ५४.१० ॥

તથાપિ દેવોના દેવ વિષ્ણુનું નામ કીર્તિત થયું હોવાથી, ‘અમારા ભર્તા થાઓ’ એમ કહી તમે હરિને સ્વામીરૂપે સ્વીકાર્યો. તે નામના ઉચ્ચારમાત્રથી સર્વ કાર્ય સિદ્ધ થાય છે—એમાં શંકા નથી.

Verse 11

इदानीं कथयाम्याशु व्रतं येन हरिः स्वयम् । वरदत्वमवाप्नोति भर्तृत्वं च नियच्छति ॥ ५४.११ ॥

હવે હું તત્કાળ તે વ્રતનું વર્ણન કરું છું, જેના દ્વારા સ્વયં હરિ વરદાતા-ભાવને પ્રાપ્ત કરે છે અને ભર્તૃત્વ—રક્ષા તથા આશ્રયનું પદ—પણ અર્પે છે.

Verse 12

नारद उवाच । वसन्ते शुक्लपक्षस्य द्वादशी या भवेत्शुभा । तस्यामुपोष्य विधिवन्निशायां हरिमर्च्चयेत् ॥ ५४.१२ ॥

નારદે કહ્યું—વસંત ઋતુમાં શુક્લપક્ષની જે શુભ દ્વાદશી તિથિ આવે, તે દિવસે વિધિપૂર્વક ઉપવાસ કરીને રાત્રે હરિની અર્ચના કરવી જોઈએ.

Verse 13

पर्यङ्कास्तरणं कृत्वा नानाचित्रसमन्वितम् । तत्र लक्ष्म्या युतं रौप्यं हरिं कृत्वा निवेशयेत् ॥ ५४.१३ ॥

વિવિધ ચિત્ર-અલંકારોથી યુક્ત પલંગ અને તેનું આચ્છાદન તૈયાર કરીને, ત્યાં લક્ષ્મીસહિત રજત-પ્રતિમા રૂપે હરિને બનાવી સ્થાપિત કરવો જોઈએ.

Verse 14

तस्योपरि ततः पुष्पैर्मण्डपं कारयेद् बुधः । नृत्यवादित्रगेयैश्च जागरं तत्र कारयेत् ॥ ५४.१४ ॥

તેના ઉપર પછી બુદ્ધિમાન પુરુષે પુષ્પોથી મંડપ બનાવડાવવો; અને ત્યાં નૃત્ય, વાદ્ય તથા ગાન સાથે જાગરણ કરાવવું.

Verse 15

मनॊभवायेति शिर अनङ्गायेति वै कटिम् । कामाय बाहुमूले तु सुशास्त्रायेति चोदरम् ॥ ५४.१५ ॥

‘મનોભવાય’ મંત્ર શિર પર, ‘અનંગાય’ મંત્ર કમર પર; ‘કામાય’ મંત્ર ભુજામૂળે, અને ‘સુશાસ્ત્રાય’ મંત્ર ઉદર પર સ્થાપવો.

Verse 16

मन्मथायेति पादौ तु हरयेति च सर्वतः । पुष्पैः सम्पूज्य देवेशं मल्लिकाजातिभिस्तथा ॥ ५४.१६ ॥

‘મન્મથાય’ કહી પગોની પૂજા કરવી, અને ‘હરયે’ કહી સર્વ દિશાઓમાં; પછી મલ્લિકા અને જાતી વગેરે પુષ્પોથી દેવેશનું સમ્યક્ પૂજન કરવું.

Verse 17

पश्चाच्चतुर आदाय इक्षुदण्डान् सुशोभनान् । चतुर्दिक्षु न्यसेत् तस्य देवस्य प्रणतो नृप ॥ ५४.१७ ॥

પછી, હે રાજન, ચાર સુંદર ઇક્ષુદંડ લઈને, તે દેવને પ્રણામ કરીને, તેને ચારેય દિશામાં સ્થાપિત કરવો.

Verse 18

एवं कृत्वा प्रभाते तु प्रदद्याद् ब्राह्मणाय वै । वेदवेदाङ्गयुक्ताय सम्पूर्णाङ्गाय धीमते ॥ ५४.१८ ॥

આ રીતે કરીને પ્રભાતે વેદ તથા વેદાંગોથી યુક્ત, સર્વાંગસંપન્ન અને ધીમાન બ્રાહ્મણને (દાન/અર્પણ) અવશ્ય આપવું.

Verse 19

ब्राह्मणांश्च तथा पूज्य व्रतमेतत् समापयेत् । एवं कृते तथा विष्णुर्भर्त्ता वो भविता ध्रुवम् ॥ ५४.१९ ॥

બ્રાહ્મણોને પણ યથાવિધી પૂજી આ વ્રતનું સમાપન કરવું. આમ કરવાથી વિષ્ણુ નિશ્ચિતપણે તમારો રક્ષક (આધાર) બનશે.

Verse 20

अकृत्वा मत्प्रणामं तु पृष्टो गर्वेण शोभनाः । अवमानस्य तस्यायं विपाको वो भविष्यति ॥ ५४.२० ॥

મને પ્રણામ કર્યા વિના, પૂછવામાં આવ્યા છતાં તમે ગર્વથી બોલ્યા, હે શોભનાઓ. તે અવમાનનાનો આ વિપાક તમને થશે.

Verse 21

एतस्मिन्नेव सरसि अष्टावक्रो महामुनिः । तस्योपहासं कृत्वा तु शापं लप्स्यथ शोभनाः ॥ ५४.२१ ॥

આ જ સરોવરમાં મહામુનિ અષ્ટાવક્ર છે. જો તમે તેમનો ઉપહાસ કરશો, હે શોભનાઓ, તો તમને શાપ મળશે.

Verse 22

व्रतेनानेन देवेशं पतिं लब्ध्वाभिमानतः । अवमानेऽपहरणं गोपालैर्वो भविष्यति । पुरा हर्त्ता च कन्यानां देवो भर्त्ता भविष्यति ॥ ५४.२२ ॥

આ વ્રતથી દેવેશને પતિરૂપે મેળવીને પણ, અભિમાનના કારણે અપમાન થતાં ગોપાલો દ્વારા તમારું અપહરણ થશે. જે દેવ પહેલાં કન્યાઓને હરી લેતો હતો, એ જ દેવ પતિ બનશે.

Verse 23

अगस्त्य उवाच । एवमुक्त्वा स देवर्षिः प्रययौ नारदः क्षणात् । ता अप्येतद् व्रतं चक्रुस् तुष्टश्चासां स्वयं हरिः ॥ ५४.२३ ॥

અગસ્ત્યએ કહ્યું— આમ કહી દેવર્ષિ નારદ ક્ષણમાં જ પ્રસ્થાન કરી ગયા. તેમણે પણ આ વ્રત કર્યું, અને સ્વયં હરિ તેમનાથી પ્રસન્ન થયા.