
Sukta 8.72
अयं सूक्तः अध्वर्युणः सम्यगनुष्ठानं प्रति विधिप्रशंसारूपः। तत्र हविषः सिद्धिः, प्रशासनानुसारं गमनम्, यज्ञस्य प्रवर्तनं च निरूप्यते, यथा स यज्ञः स्वं लक्ष्यं “जयति”। गभीर-विस्तीर्ण-परिवर्तिनि पात्रे आहुतिधाराप्रतिमाभिः सोमस्य/आहुत्याः विश्वपरिसरणं यज्ञस्य धारयित्रीं ऋतव्यवस्थां च सूक्ष्मतया संयोज्यते। अन्त्यदर्शने तु गूढार्थः सूच्यते—इष्टशक्तेः “पदं” जिह्वया दिवि परितः प्रसारितमिति; अनेन वाक् (यज्ञीयोच्चारणम्) एव सूक्ष्मशक्तिरूपेण कर्म पूरयतीति बोध्यते।
Mantra 1
हविष्कृणुध्वमा गमदध्वर्युर्वनते पुनः । विद्वाँ अस्य प्रशासनम् ॥
हविष्कृणुध्वम्; अध्वर्युः पुनरागच्छतु जिगीषन्। अस्य प्रशासनं विद्वान् स कर्मणो ऋत-नियमेन प्रवर्तते।
Mantra 2
नि तिग्ममभ्यंशुं सीदद्धोता मनावधि । जुषाणो अस्य सख्यम् ॥
तिग्मं दीप्तमंशुं प्रति होता मनसि उपविशेत्। अस्य शक्तेः सख्यं जुषाणः स कर्मणः सम्यगन्तरङ्गतां प्रविशति।
Mantra 3
अन्तरिच्छन्ति तं जने रुद्रं परो मनीषया । गृभ्णन्ति जिह्वया ससम् ॥
जनाः अन्तरिच्छन्ति तं रुद्रं; मनीषया परोऽपि तम् अन्वेषन्ते। जिह्वया तं गृह्णन्ति—प्रेरितवाक्शक्त्या ससम् महाबलम्।
Mantra 4
जाम्यतीतपे धनुर्वयोधा अरुहद्वनम् । दृषदं जिह्वयावधीत् ॥
जाम्येऽन्तः धनुर्जज्वाल; वयोधा वनमारुरोह। जिह्वया दृढं प्रतिरोधं जघान—वागेवान्तर्बलस्यायुधमभवत्।
Mantra 5
चरन्वत्सो रुशन्निह निदातारं न विन्दते । वेति स्तोतव अम्ब्यम् ॥
चरन् रुशो वत्स इह निदातारं न विन्दते। स्तोतः, स अम्ब्यं मातृस्रोतं वेति—पोषकं मूलं प्रति स्पृहयन्।
Mantra 6
उतो न्वस्य यन्महदश्वावद्योजनं बृहद् । दामा रथस्य ददृशे ॥
उतो न्वस्य महदश्वावद्योजनं बृहद्। रथस्य दामा ददृशे—गतेः क्रमबद्धं नियमनम्।
Mantra 7
दुहन्ति सप्तैकामुप द्वा पञ्च सृजतः । तीर्थे सिन्धोरधि स्वरे ॥
सप्त शक्तय एकां गुह्यां सारभूतां दुहन्ति; ततः द्वौ पञ्च च तां स्रवन्तीं सृजतः—सिन्धोस्तीर्थे अधि स्वरे दीप्ते।
Mantra 8
आ दशभिर्विवस्वत इन्द्रः कोशमचुच्यवीत् । खेदया त्रिवृता दिवः ॥
दशभिर्विवस्वतः दीप्तैः प्रेरणैः इन्द्रः कोशमचुच्यवीत्; खेदभिदा बलेन दिवस्त्रिवृतं संवरणं विवृणोति।
Mantra 9
परि त्रिधातुरध्वरं जूर्णिरेति नवीयसी । मध्वा होतारो अञ्जते ॥
त्रिधातोः प्रतिष्ठितमध्वरं परि नवीयसी जूर्णिर्गच्छति; मधुना होतारोऽञ्जते।
Mantra 10
सिञ्चन्ति नमसावतमुच्चाचक्रं परिज्मानम् । नीचीनबारमक्षितम् ॥
नमसावता सिञ्चन्ति गभीरपात्रे विस्तृतचक्रं परिज्मानं सर्वगामिनम्। स नीचीनभारं वहति, न च क्षीयते॥
Mantra 11
अभ्यारमिदद्रयो निषिक्तं पुष्करे मधु । अवतस्य विसर्जने ॥
अभ्यारम् अद्रयः पुष्करे मधु निषिञ्चन्ति—अवतस्य विसर्जने।
Mantra 12
गाव उपावतावतं मही यज्ञस्य रप्सुदा । उभा कर्णा हिरण्यया ॥
गावः प्रकाशरश्मिरूपाः अवतावतं उपयान्ति; महती यज्ञस्य रप्सुदा, उभे कर्णे हिरण्यये—सा सत्यं ह्वानं शृणोति गृह्णाति च।
Mantra 13
आ सुते सिञ्चत श्रियं रोदस्योरभिश्रियम् । रसा दधीत वृषभम् ॥
सुते सोमे श्रियं सिञ्चत—रोदस्योरभिश्रियं परिपूर्णां; रसा आनन्दमयेन वृषभं बलं दधीत।
Mantra 14
ते जानत स्वमोक्यं सं वत्सासो न मातृभिः । मिथो नसन्त जामिभिः ॥
ते स्वकीयमोक्यं जानन्ति; वत्सासो मातृभिरिव सं मिलन्ति—जामयः जामिभिः—परस्परेण।
Mantra 15
उप स्रक्वेषु बप्सतः कृण्वते धरुणं दिवि । इन्द्रे अग्ना नमः स्वः ॥
स्रक्वेषूप समीपे ते बप्सतः; मनसो दिवि ध्रुवं धरुणं कृण्वते; इन्द्राग्नी प्रति स्वर्लोके नमः।
Mantra 16
अधुक्षत्पिप्युषीमिषमूर्जं सप्तपदीमरिः । सूर्यस्य सप्त रश्मिभिः ॥
स पिप्युषीमिषमूर्जं च अधुक्षत्—सप्तपदीं पूर्णताम्; सूर्यस्य सप्तभिः रश्मिभिः तत् सिद्धम्।
Mantra 17
सोमस्य मित्रावरुणोदिता सूर आ ददे । तदातुरस्य भेषजम् ॥
सोमस्य—मित्रावरुणौ, उदितस्य सूर्यस्य ऋतं धारयन्तौ, अस्मभ्यं ददतुः; तत् आतुरस्य अन्तःस्थितस्य भेषजं भवति।
Mantra 18
उतो न्वस्य यत्पदं हर्यतस्य निधान्यम् । परि द्यां जिह्वयातनत् ॥
उतो नु अस्य—हर्यतस्य—यत् पदं निधान्यम्, तत् स जिह्वया द्यां परितनत्; वाक्शक्तिः दीप्तं मनोऽन्तरिक्षं परिबभूव।
A direct ritual imperative: prepare the oblation and let the Adhvaryu come forward, acting with knowledge of the ordinance.
The hymn deepens into imagery of pouring and circulation—vessels, movement, and the unperishing continuity of the rite’s power.
A symbolic elevation of ritual into cosmology: the rite’s ‘station’ (pada), a hidden deposit, is stretched around heaven by the tongue—sacred utterance completing the cosmic frame.
The sacrifice is implicitly secured as enduring and effective: correct action, correct pouring, and empowered speech together establish the rite’s lasting success.
vidvām̐ asya praśāsanam
सिञ्चन्ति नमसावतमुच्चाचक्रं परिज्मानम् । नीचीनबारमक्षितम् ॥pari dyāṃ jihvayātanat
The hymn focuses on the Adhvaryu—the priest responsible for the practical, step-by-step actions of the sacrifice—while also implying Agni and Soma as the receiving and circulating powers.
It stresses doing the rite by ordinance and correct sequence: prepare the oblation, proceed properly, and pour with reverence so the sacrifice becomes effective and enduring.
It points to sacred speech (Vāk) as more than sound: the tongue symbolizes mantra and utterance that ‘completes’ the rite by establishing a subtle order that reaches and stabilizes the cosmic space (dyu).
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.