Sukta 72
Sukta 8.72
Ritual action centered on the Adhvaryu (and implicitly Agni/yajña)
এই সূক্তটো অধ্বৰ্যুৰ শুদ্ধ কৰ্মসম্পাদনক কেন্দ্ৰ কৰি ৰচিত এক যাজ্ঞিক নিৰ্দেশ আৰু স্তৱ। ইয়াত হৱিষ প্ৰস্তুত কৰা, বিধান অনুসাৰে (প্ৰশাসন) গতি কৰা, আৰু যজ্ঞক এনেদৰে আগবঢ়োৱা—যাতে সি নিজৰ লক্ষ্য “জয়” কৰে—এইবোৰৰ ওপৰত গুৰুত্ব দিয়া হৈছে। গভীৰ, বিস্তৃত আৰু চাৰিওফালে ঘূৰি থকা পাত্ৰত ঢালি দিয়া ধৰণৰ সজীৱ আহুতি-চিত্রৰ জৰিয়তে, নিখুঁত যাজ্ঞিক ক্ৰিয়াক সোম/আহুতিৰ বিশ্বব্যাপী পৰিচলন আৰু যজ্ঞৰ ধাৰণকাৰী ঋত-ব্যৱস্থাৰ সৈতে সংযোগ কৰা হৈছে। শেষৰ দৰ্শনত এটা গভীৰ স্তৰ আভাস পায়: কাম্য শক্তিৰ “পদ” (স্থান) জিভাৰ দ্বাৰা স্বৰ্গৰ চাৰিওফালে বিস্তাৰিত—ইয়াৰ অৰ্থ, বাক্ (পবিত্ৰ উচ্চাৰণ) হৈছে সেই সূক্ষ্ম শক্তি যিয়ে ক্ৰিয়াক সম্পূৰ্ণতা দিয়ে।
Mantras
Mantra 1
हविष्कृणुध्वमा गमदध्वर्युर्वनते पुनः । विद्वाँ अस्य प्रशासनम् ॥
হৱিস প্ৰস্তুত কৰা; অধ্বৰ্যু পুনৰ আগবাঢ়ি আহক, জয় লাভ কৰিবলৈ। তেওঁৰ বিধান জানি, সি কৰ্মৰ ঋত-নিয়ম অনুসৰি গতি কৰে।
Mantra 2
नि तिग्ममभ्यंशुं सीदद्धोता मनावधि । जुषाणो अस्य सख्यम् ॥
তীক্ষ্ণ, দীপ্ত ৰশ্মিৰ ওচৰত হোতা বহক—মনৰ ভিতৰত। এই শক্তিৰ সখ্য গ্ৰহণ কৰি, সি কৰ্মৰ যথাৰ্থ অন্তৰঙ্গতাত প্ৰৱেশ কৰে।
Mantra 3
अन्तरिच्छन्ति तं जने रुद्रं परो मनीषया । गृभ्णन्ति जिह्वया ससम् ॥
মানুহে ভিতৰত সেই ৰুদ্ৰক বিচাৰে; বিবেচনাশীল চিন্তাৰে সি পৰলৈও ধৰে। জিহ্বাৰে তেওঁক গ্ৰহণ কৰে—প্ৰেৰিত বাক্যৰ শক্তিৰে সেই মহাবলীক।
Mantra 4
जाम्यतीतपे धनुर्वयोधा अरुहद्वनम् । दृषदं जिह्वयावधीत् ॥
ঘনিষ্ঠ আত্মীয়তাৰ ভিতৰত সি ধনু জ্বলাই তুলিলে; প্ৰাণধাৰী বীৰে বনলৈ আৰোহণ কৰিলে। জিহ্বাৰে সি কঠিন প্ৰতিবন্ধকতাক আঘাত কৰি দমন কৰিলে—বাক্ই অন্তৰশক্তিৰ অস্ত্ৰ হ’ল।
Mantra 5
चरन्वत्सो रुशन्निह निदातारं न विन्दते । वेति स्तोतव अम्ब्यम् ॥
ইয়াত চলি থকা ৰক্তিম বাছুৰে তাক থৈ দিয়া কোনোকে নাপায়। হে স্তোতা, সি অম্বা-মাতৃস্ৰোতক বিচাৰি যায়—পোষণকাৰী উৎসৰ প্ৰতি আকুল।
Mantra 6
उतो न्वस्य यन्महदश्वावद्योजनं बृहद् । दामा रथस्य ददृशे ॥
আৰু সঁচাকৈয়ে মহান তেওঁৰ অশ্ববাহিত গতি—যোজনাত বিস্তৃত, মহৎ। তেওঁৰ ৰথৰ দামা, বাঁধনি-পট্টা, দেখা যায়—গতিৰ শৃঙ্খলিত সংযোজন।
Mantra 7
दुहन्ति सप्तैकामुप द्वा पञ्च सृजतः । तीर्थे सिन्धोरधि स्वरे ॥
সাত শক্তিয়ে এক গোপন সাৰ-তত্ত্ব দুহি উলিয়ায়; তাৰ পাছত দুই আৰু পাঁচে তাক প্ৰবাহিত কৰে—সিন্ধুৰ তীৰ্থত, স্বৰৰ দীপ্ত সুৰত।
Mantra 8
आ दशभिर्विवस्वत इन्द्रः कोशमचुच्यवीत् । खेदया त्रिवृता दिवः ॥
বিৱস্বতৰ দহটা দীপ্ত প্ৰেৰণা লৈ ইন্দ্ৰে গোপন কোষখন উচলাই পেলায়; ক্লান্তি ভাঙি দিয়া চাপত তেওঁ দ্যৌৰ ত্ৰিবৃত আৱৰণ মুকলি কৰে।
Mantra 9
परि त्रिधातुरध्वरं जूर्णिरेति नवीयसी । मध्वा होतारो अञ्जते ॥
ত্ৰিধাতুৰ ওপৰত প্ৰতিষ্ঠিত অধ্বৰ যজ্ঞক ঘিৰি নৱীন বেগেৰে জূৰ্ণি গতি কৰে; মধুৰ মধুৰতাৰে হোতাসকলে নিজকে অঞ্জন কৰে।
Mantra 10
सिञ्चन्ति नमसावतमुच्चाचक्रं परिज्मानम् । नीचीनबारमक्षितम् ॥
নমস্কাৰ-অৰ্পণেৰে সিহঁতে গভীৰ পাত্ৰত ঢালে—বিস্তৃত-চক্ৰধাৰী, পৰিজ্মান, সৰ্বগামীক। ই নামি অহা ভাৰ বহে, তথাপি নাশ নাহে।
Mantra 11
अभ्यारमिदद्रयो निषिक्तं पुष्करे मधु । अवतस्य विसर्जने ॥
ওচৰত, দ্ৰোণ-পাথৰসকলে পদুম-পাত্ৰত মধুৰ আনন্দ ঢালে—গভীৰতাৰ মুক্তিৰ সময়ত।
Mantra 12
गाव उपावतावतं मही यज्ञस्य रप्सुदा । उभा कर्णा हिरण्यया ॥
গাভীসমূহ—আলোক-ৰশ্মিস্বৰূপা—গভীৰতাৰ ওচৰলৈ আহে; যজ্ঞক আনন্দ দান কৰা মহতীজনীৰ দুয়োটা কৰ্ণ সোণালী—সেই সত্য আহ্বান শুনে আৰু গ্ৰহণ কৰে।
Mantra 13
आ सुते सिञ्चत श्रियं रोदस्योरभिश्रियम् । रसा दधीत वृषभम् ॥
সুতে সোমত শ্ৰী-সমৃদ্ধিৰ শক্তি ঢালি দিয়া—দ্যৌ আৰু পৃথিৱীৰ বাবে উপচি-পৰা দীপ্ত শোভা; আনন্দ-ৰসৰ সাৰে বৃষভ-শক্তিক স্থাপন কৰা।
Mantra 14
ते जानत स्वमोक्यं सं वत्सासो न मातृभिः । मिथो नसन्त जामिभिः ॥
তেওঁলোকে নিজৰ স্বকীয় নিবাস-ধাম চিনে; মাকৰ সৈতে বাছুৰ যেন মিলি একত্ৰ হয়—আত্মীয়ে আত্মীয়ৰ সৈতে—পাৰস্পৰ্যত।
Mantra 15
उप स्रक्वेषु बप्सतः कृण्वते धरुणं दिवि । इन्द्रे अग्ना नमः स्वः ॥
মাল্যসমূহৰ ওচৰত তেওঁলোকে তীব্ৰ ধ্বনি উচ্চাৰে আৰু মনৰ স্বৰ্গীয় দ্যৌত দৃঢ় আধাৰ গঢ়ে; ইন্দ্ৰ আৰু অগ্নিৰ প্ৰতি—স্বৰলোকত নমস্কাৰ।
Mantra 16
अधुक्षत्पिप्युषीमिषमूर्जं सप्तपदीमरिः । सूर्यस्य सप्त रश्मिभिः ॥
তেওঁ দুহি উলিয়ালে পিপ্যুষী পুষ্টি-ৰস আৰু ঊৰ্জা—সপ্তপদী পূৰ্ণতা; সূৰ্যৰ সাত ৰশ্মিৰ দ্বাৰাই ই সিদ্ধ হয়।
Mantra 17
सोमस्य मित्रावरुणोदिता सूर आ ददे । तदातुरस्य भेषजम् ॥
সোমৰ বিষয়ে—মিত্ৰ আৰু বৰুণে, উদিত সূৰ্যৰ ঋত-নিয়ম ধৰি ৰাখি, আমালৈ দান কৰিলে; সেয়াই অন্তৰত কাতৰ জীৱৰ বাবে ভেষজ-ঔষধ হয়।
Mantra 18
उतो न्वस्य यत्पदं हर्यतस्य निधान्यम् । परि द्यां जिह्वयातनत् ॥
আৰু এতিয়া, তাৰ—আকাঙ্ক্ষিত জনৰ—যি পদ, গোপন নিধান, সেয়া তেওঁ জিহ্বাৰে দ্যৌক পৰি বিস্তাৰ কৰিলে; উচ্চাৰণ-শক্তিয়ে দীপ্ত মন-আকাশক বেষ্টন কৰিলে।
Frequently Asked Questions
The hymn focuses on the Adhvaryu—the priest responsible for the practical, step-by-step actions of the sacrifice—while also implying Agni and Soma as the receiving and circulating powers.
It stresses doing the rite by ordinance and correct sequence: prepare the oblation, proceed properly, and pour with reverence so the sacrifice becomes effective and enduring.
It points to sacred speech (Vāk) as more than sound: the tongue symbolizes mantra and utterance that ‘completes’ the rite by establishing a subtle order that reaches and stabilizes the cosmic space (dyu).
Ask anything about Sukta 72 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.