त्याग-धर्म का सोपान: राजधर्म, कुलधर्म और निजी प्रेम (स्नेह) के टकराव में ‘राम-आज्ञा’ को परम मानकर अहं-क्षय, शरणागति और निष्काम सेवा की सिद्धि। अयोध्या काण्ड साधक को ‘घर’ (सामाजिक भूमिका) के भीतर ही वैराग्य और समर्पण का अभ्यास कराता है—यही इस सोपान का द्वार है।
अस्मिन् खण्ड-खण्डित-पाठे (दोहाः 260–269) अयोध्या-काण्डस्य केन्द्रीयो रसः करुण-शृङ्गारात् (स्नेहात्) उत्थाय शान्त-भक्तौ स्थिरतां गच्छतीति दृश्यते। भरतस्य आत्म-विलापः (मातृ-दोष-चिन्ता, विधि-वैषम्य-खेदः) तथा गुरु-वचन-समर्पणं ‘सेवक-साहिब’सम्बन्धं धर्म-मीमांसारूपेण प्रतिष्ठापयति। सभायाः तुषार-समं स्तब्धत्वम्, नेत्राणां ‘नेह-जल’रूपेण परिणतिः—एतेऽलंकारा भाव-परिवर्तनस्य सूचकाः: शोकात् शुद्धिः, आरोपात् आत्म-दोष-दर्शनम्, अन्ते च ‘राम-रजायस’ (रामाज्ञा) सर्वोपरि मन्यमानस्य संकल्पः। देव-सभायाः प्रसङ्गः अस्य मानवीय-नाट्यस्य ब्रह्माण्डीय-धर्म-योजनायां स्थानं ददाति: रामः ‘भक्त-वश्यः’, भरत-भक्तिश्च जगत्-कल्याणस्य मूलम्। अतः अयोध्या-काण्डः सोपान-क्रमे ‘त्यागस्य नैतिक-शिखरः’—यत्र गृहस्थ-धर्मस्य अन्तरे एव वैराग्यस्य सत्यापनं भवति।
भरत का सभा में विनयपूर्वक आत्म-दोष-स्वीकार; गुरु और रघुनंदन के वचनों से समाज का धैर्य; देवताओं का परामर्श कि ‘राम भक्त-बस’ हैं; भरत का प्रस्ताव, तिलक-समाज हो तो भी आज्ञा-प्रधान, अन्यथा स्वयं वनगमन/भ्रातृ-संग।
चौपाई 260.1-4
सुनि मुनि बचन राम रुख पाई।गुरु साहिब अनुकूल अघाई।।
लखि अपने सिर सबु छरु भारू।कहि न सकहिं कछु करहिं बिचारू।।
पुलकि सरीर सभाँ भए ठाढें।नीरज नयन नेह जल बाढ़ें।।
कहब मोर मुनिनाथ निबाहा।एहि तें अधिक कहौं मैं काहा।।
मैं जानउँ निज नाथ सुभाऊ।अपराधिहु पर कोह न काऊ।।
मो पर कृपा सनेह बिसेषी।खेलत खुनिस न कबहूँ देखी।।
सिसुपन तेम परिहरेउँ न संगू।कबहुँ न कीन्ह मोर मन भंगू।।
मैं प्रभु कृपा रीति जियँ जोही।हारेहुँ खेल जितावहिं मोही।।
suni muni bacana rāma rukha pāī |guru sāhiba anukūla aghāī ||
lakhi apane sira sabu charu bhārū |kahi na sakahiṁ kachu karahiṁ bicārū ||
pulaki sarīra sabhā̃ bhae ṭhāḍheṁ |nīraja nayana neha jala bāṛheṁ ||
kahaba mora muninātha nibāhā |ehi teṁ adhika kahauṁ maiṁ kāhā ||
maiṁ jānaũ nija nātha subhāū |aparādhihu para koha na kāū ||
mo para kṛpā saneha biseṣī |khelata khunisa na kabahū̃ dekhī ||
sisupana tema parihareũ na saṁgū |kabahũ na kīnha mora mana bhaṁgū ||
maiṁ prabhu kṛpā rīti jiyã johī |hārehũ khela jitāvahiṁ mohī ||
मुनेः वचनानि श्रुत्वा रामस्य मुखं च दृष्ट्वा, भरतः गुरुं स्वामिनं च उभौ अपि सर्वथा अनुकूलौ अपश्यत्। स्वशिरसि सर्वं भारं दृष्ट्वा, सः किमपि वक्तुं न शशक, विचारे च मग्नः स्थितः। तस्य शरीरे पुलकः सम्भूतः, सभायां च सः उत्थितः, पद्मनयनयोः प्रेमजलं च वर्धितम्। "मुनिनाथेन मम वाक्यं उक्तम्, कार्यं च सम्पूर्णं कृतम्। अतः अधिकं किं वदामि? अहं स्वामिनः स्वभावं जानामि: सः अपराधिनि अपि कदापि न कुप्यति। मयि तस्य विशिष्टा कृपा स्नेहश्च अस्ति; क्रीडायामपि कदापि तस्य कोपं न पश्यामि। बाल्यात् संगं न त्यक्तवान्, न च कदापि मम मनोभङ्गं कृतवान्। प्रभोः कृपारीतिं हृदये अवलोकितवान् अस्मि: क्रीडायां पराजितः सन् अपि सः मां जययति स्म।"
दोहा 260
महूँ सनेह सकोच बस सनमुख कही न बैन।दरसन तृपित न आजु लगि पेम पिआसे नैन।।260।।
mahū̃ saneha sakoca basa sanamukha kahī na baina |darasana tṛpita na āju lagi pema piāse naina ||260||
अहमपि प्रेमसंकोचाभ्यां वशीभूतः सन्मुखे किमपि न व्याहरम्; अद्यावधि मम नेत्रे प्रेमपिपासया तृषिते, तस्य दर्शनेन न तृप्ते।
चौपाई 261.1-4
बिधि न सकेउ सहि मोर दुलारा।नीच बीचु जननी मिस पारा।।
यहउ कहत मोहि आजु न सोभा।अपनीं समुझि साधु सुचि को भा।।
मातु मंदि मैं साधु सुचाली।उर अस आनत कोटि कुचाली।।
फरइ कि कोदव बालि सुसाली।मुकुता प्रसव कि संबुक काली।।
सपनेहुँ दोसक लेसु न काहू।मोर अभाग उदधि अवगाहू।।
बिनु समुझें निज अघ परिपाकू।जारिउँ जायँ जननि कहि काकू।।
हृदयँ हेरि हारेउँ सब ओरा।एकहि भाँति भलेहिं भल मोरा।।
गुर गोसाइँ साहिब सिय रामू।लागत मोहि नीक परिनामू।।
bidhi na sakeu sahi mora dulārā |nīca bīcu jananī misa pārā ||
yahau kahata mohi āju na sobhā |apanīṁ samujhi sādhu suci ko bhā ||
mātu maṁdi maiṁ sādhu sucālī |ura asa ānata koṭi kucālī ||
pharai ki kodava bāli susālī |mukutā prasava ki saṁbuka kālī ||
sapanehũ dosaka lesu na kāhū |mora abhāga udadhi avagāhū ||
binu samujheṁ nija agha paripākū |jāriũ jāyã janani kahi kākū ||
hṛdayã heri hāreũ saba orā |ekahi bhā̃ti bhalehiṁ bhala morā ||
gura gosāĩ sāhiba siya rāmū |lāgata mohi nīka parināmū ||
विधिः मम स्नेहं सोढुं न शशकौ, नीचश्च मातृनिमित्तकेन भेदम् अकरोत्। इदमपि कथयतः मम अद्य कीर्तिः नास्ति। स्वयमात्मनः मत्या कः साधुः पवित्रश्च अभवत्। माता दुष्टा अहं च साधुः सुचारित्रश्च इति हृदये आनयनमेव कोटिः पापानाम्। किं कोदवधान्यात् सुशालिः उद्भवति, किं वा कृष्णः शम्बुकः मुक्ताः जनयति। स्वप्नेऽपि कस्यापि दोषस्य लेशः नास्ति, मम दुर्भाग्यमेव अगाधं समुद्रम्। स्वपापानां परिपाकम् अविज्ञाय अहं कटुवचनैः जननीं दहति स्म। हृदये आविश्य सर्वतः पराजितः अस्मि, एकैव उपायेन मम कल्याणं भवितुम् अर्हति, यतः ततः कल्याणमेव भविष्यति। गुरुः, स्वामी, प्रभुश्च इव सीतारामौ सन्ति, तदा परिणामः मम श्रेयः इव भाति।
दोहा 261
साधु सभा गुर प्रभु निकट कहउँ सुथल सति भाउ।प्रेम प्रपंचु कि झूठ फुर जानहिं मुनि रघुराउ।।261।।
sādhu sabhā gura prabhu nikaṭa kahaũ suthala sati bhāu |prema prapaṁcu ki jhūṭha phura jānahiṁ muni raghurāu ||261||
साधुसभायां गुरुप्रभ्वोः समीपे शुद्धं सत्यभावं वदामि। प्रेम प्रपञ्चः किं वा मिथ्या इति मुनयः रघुराजः च जानन्ति।
चौपाई 262.1-4
भूपति मरन पेम पनु राखी।जननी कुमति जगतु सबु साखी।।
देखि न जाहि बिकल महतारी।जरहिं दुसह जर पुर नर नारी।।
महीं सकल अनरथ कर मूला।सो सुनि समुझि सहिउँ सब सूला।।
सुनि बन गवनु कीन्ह रघुनाथा।करि मुनि बेष लखन सिय साथा।।
बिनु पानहिन्ह पयादेहि पाएँ।संकरु साखि रहेउँ एहि घाएँ।।
बहुरि निहार निषाद सनेहू।कुलिस कठिन उर भयउ न बेहू।।
अब सबु आँखिन्ह देखेउँ आई।जिअत जीव जड़ सबइ सहाई।।
जिन्हहि निरखि मग साँपिनि बीछी।तजहिं बिषम बिषु तामस तीछी।।
bhūpati marana pema panu rākhī |jananī kumati jagatu sabu sākhī ||
dekhi na jāhi bikala mahatārī |jarahiṁ dusaha jara pura nara nārī ||
mahīṁ sakala anaratha kara mūlā |so suni samujhi sahiũ saba sūlā ||
suni bana gavanu kīnha raghunāthā |kari muni beṣa lakhana siya sāthā ||
binu pānahinha payādehi pāẽ |saṁkaru sākhi raheũ ehi ghāẽ ||
bahuri nihāra niṣāda sanehū |kulisa kaṭhina ura bhayau na behū ||
aba sabu ā̃khinha dekheũ āī |jiata jīva jaṛa sabai sahāī ||
jinhahi nirakhi maga sā̃pini bīchī |tajahiṁ biṣama biṣu tāmasa tīchī ||
राजा प्रेमप्रतिज्ञां रक्षन् मृतः, जननी कुमतिः अभवत्, समस्तं च जगत् साक्षी अस्ति। व्याकुलाः मातॄन् द्रष्टुं न शक्यते, नगरस्य च नरनार्यः असह्येन दाहेन दह्यन्ते। अहमेव सर्वेषाम् अनर्थानाम् मूलम्; तत् श्रुत्वा अवगम्य च सर्वान् शूलान् सोढवान् अस्मि। श्रुतम् यत् रघुनाथः मुनिवेषं धृत्वा लक्ष्मणसीताभ्यां सह वनं गतः। पादुकाभ्यां विना पादाभ्याम् गच्छन्; शङ्करं साक्षिणं कृत्वा अस्मिन् आघातेऽपि जीवितः अवशिष्टः। पुनः निषादस्य स्नेहं दृष्ट्वा वज्रात् कठिनम् मे हृदयं न भग्नम्। इदानीम् सर्वम् स्वनेत्राभ्याम् दृष्ट्वा आगतः; जडः जीवः जीवन् सर्वं सहते। यान् दृष्ट्वा मार्गस्य सर्पाः वृश्चिकाः विषम् विषं तामसीं तीक्ष्णतां च त्यजन्ति।
दोहा 262
तेइ रघुनंदनु लखनु सिय अनहित लागे जाहि।तासु तनय तजि दुसह दुख दैउ सहावइ काहि।।262।।
tei raghunaṁdanu lakhanu siya anahita lāge jāhi |tāsu tanaya taji dusaha dukha daiu sahāvai kāhi ||262||
ते एव रघुनन्दनः लक्ष्मणः सीता च तस्यै शत्रवः इव प्रतिभासन्ते स्म। तस्याः तनयं विहाय दैवं दुःसहं दुःखं कस्मै अन्यस्मै सहापयेत्?
चौपाई 263.1-4
सुनि अति बिकल भरत बर बानी।आरति प्रीति बिनय नय सानी।।
सोक मगन सब सभाँ खभारू।मनहुँ कमल बन परेउ तुसारू।।
कहि अनेक बिधि कथा पुरानी।भरत प्रबोधु कीन्ह मुनि ग्यानी।।
बोले उचित बचन रघुनंदू।दिनकर कुल कैरव बन चंदू।।
तात जाँय जियँ करहु गलानी।ईस अधीन जीव गति जानी।।
तीनि काल तिभुअन मत मोरें।पुन्यसिलोक तात तर तोरे।।
उर आनत तुम्ह पर कुटिलाई।जाइ लोकु परलोकु नसाई।।
दोसु देहिं जननिहि जड़ तेई।जिन्ह गुर साधु सभा नहिं सेई।।
suni ati bikala bharata bara bānī |ārati prīti binaya naya sānī ||
soka magana saba sabhā̃ khabhārū |manahũ kamala bana pareu tusārū ||
kahi aneka bidhi kathā purānī |bharata prabodhu kīnha muni gyānī ||
bole ucita bacana raghunaṁdū |dinakara kula kairava bana caṁdū ||
tāta jā̃ya jiyã karahu galānī |īsa adhīna jīva gati jānī ||
tīni kāla tibhuana mata moreṁ |punyasiloka tāta tara tore ||
ura ānata tumha para kuṭilāī |jāi loku paraloku nasāī ||
dosu dehiṁ jananihi jaṛa teī |jinha gura sādhu sabhā nahiṁ seī ||
भरतस्य अतीव व्याकुलार्तप्रेमविनयनययुक्तानि उत्तमानि वचनानि श्रुत्वा, सकला सभा शोकविषादे मज्जति स्म, यथा कमलसमूहे तुषारः पतति। विद्वान् मुनिः बहुभिः प्रकारैः बहूः प्राचीनकथाः कथयित्वा भरतम् अभिसमाधातुम् अकरोत्। ततः रघुनन्दनः, सूर्यवंशस्य रात्रिकमलानां चन्द्रः, रामः उचितानि वचनानि अवदत्। हे तात, व्यर्थम् एव हृदये शोकं मा कुरु। जीवस्य गतिः ईश्वराधीना इति जानीहि। हे तात, मते मे त्रिषु कालेषु त्रिषु लोकेषु च पुण्यशीलाः त्वत् अधः सन्ति। यः कश्चित् त्वयि प्रति हृदये कुटिलताम् आधत्ते, सः इहलोकं परलोकं च नश्यति। केवलम् एव मूढाः तव मातरम् दोषयन्ति, यैः गुरुः साधुः सभा च न सेविताः।
दोहा 263
मिटिहहिं पाप प्रपंच सब अखिल अमंगल भार।लोक सुजसु परलोक सुखु सुमिरत नामु तुम्हार।।263।।
miṭihahiṁ pāpa prapaṁca saba akhila amaṁgala bhāra |loka sujasu paraloka sukhu sumirata nāmu tumhāra ||263||
क्षीयन्ते सर्वाणि पापानि प्रपञ्चश्च, सकलानमंगलानां च सम्पूर्णो भारः। तव नाम स्मरणेन इह लोके सुयशः, परलोके च सुखं प्राप्नोति।
चौपाई 264.1-4
कहउँ सुभाउ सत्य सिव साखी।भरत भूमि रह राउरि राखी।।
तात कुतरक करहु जनि जाएँ।बैर पेम नहि दुरइ दुराएँ।।
मुनि गन निकट बिहग मृग जाहीं।बाधक बधिक बिलोकि पराहीं।।
हित अनहित पसु पच्छिउ जाना।मानुष तनु गुन ग्यान निधाना।।
तात तुम्हहि मैं जानउँ नीकें।करौं काह असमंजस जीकें।।
राखेउ रायँ सत्य मोहि त्यागी।तनु परिहरेउ पेम पन लागी।।
तासु बचन मेटत मन सोचू।तेहि तें अधिक तुम्हार सँकोचू।।
ता पर गुर मोहि आयसु दीन्हा।अवसि जो कहहु चहउँ सोइ कीन्हा।।
kahaũ subhāu satya siva sākhī |bharata bhūmi raha rāuri rākhī ||
tāta kutaraka karahu jani jāẽ |baira pema nahi durai durāẽ ||
muni gana nikaṭa bihaga mṛga jāhīṁ |bādhaka badhika biloki parāhīṁ ||
hita anahita pasu pacchiu jānā |mānuṣa tanu guna gyāna nidhānā ||
tāta tumhahi maiṁ jānaũ nīkeṁ |karauṁ kāha asamaṁjasa jīkeṁ ||
rākheu rāyã satya mohi tyāgī |tanu parihareu pema pana lāgī ||
tāsu bacana meṭata mana socū |tehi teṁ adhika tumhāra sãkocū ||
tā para gura mohi āyasu dīnhā |avasi jo kahahu cahaũ soi kīnhā ||
स्वभावेन सत्यम् वदामि, शिवं साक्षिणं कृत्वा: भरत, भूमिः तव राज्यरक्षया एव स्थितिम् अस्ति। भ्रातः, वृथा मिथ्यासंशयं मा कुरु; प्रेम वैरं च छादयितुं न शक्यते, यथा कथञ्चित् छादितमपि। खगाः मृगाश्च मुनीनां समीपं गच्छन्ति, परं घातकं व्याधं दृष्ट्वा पलायन्ते। पशुपक्षिणः अपि हितम् अहितं च जानन्ति; मनुष्यः तु किं बहु, यस्य शरीरं गुणज्ञाननिधानम्। भ्रातः, अहं त्वां सुप्रत्यक्षं जानामि। मनसः संकटे किं करोमि? राजा सत्यं स्थापयन् मां त्यक्तवान्, प्रेमव्रते निबद्धः सन् शरीरं परित्यक्तवान्। तस्य वचनं मिटयितुं मे मनः खेद्यते, परं ततः अपि अधिकं तव कृते मे सङ्कोचः। अतः गुरुः अपि मह्यम् आज्ञाम् अयच्छत्। यत् त्वं वदसि, तत् अवश्यं कर्तुम् इच्छामि।
दोहा 264
मनु प्रसन्न करि सकुच तजि कहहु करौं सोइ आजु।सत्यसंध रघुबर बचन सुनि भा सुखी समाजु।।264।।
manu prasanna kari sakuca taji kahahu karauṁ soi āju |satyasaṁdha raghubara bacana suni bhā sukhī samāju ||264||
मनः प्रसन्नं कृत्वा संकोचं त्यक्त्वा यद् इच्छसि तत् कथय, अहम् अद्यैव करोमि। इति सत्यसन्धस्य रघुवरस्य वचनं श्रुत्वा समाजः प्रहृष्टः अभवत्।
चौपाई 265.1-4
सुर गन सहित सभय सुरराजू।सोचहिं चाहत होन अकाजू।।
बनत उपाउ करत कछु नाहीं।राम सरन सब गे मन माहीं।।
बहुरि बिचारि परस्पर कहहीं।रघुपति भगत भगति बस अहहीं।।
सुधि करि अंबरीष दुरबासा।भे सुर सुरपति निपट निरासा।।
सहे सुरन्ह बहु काल बिषादा।नरहरि किए प्रगट प्रहलादा।।
लगि लगि कान कहहिं धुनि माथा।अब सुर काज भरत के हाथा।।
आन उपाउ न देखिअ देवा।मानत रामु सुसेवक सेवा।।
हियँ सपेम सुमिरहु सब भरतहि।निज गुन सील राम बस करतहि।।
sura gana sahita sabhaya surarājū |socahiṁ cāhata hona akājū ||
banata upāu karata kachu nāhīṁ |rāma sarana saba ge mana māhīṁ ||
bahuri bicāri paraspara kahahīṁ |raghupati bhagata bhagati basa ahahīṁ ||
sudhi kari aṁbarīṣa durabāsā |bhe sura surapati nipaṭa nirāsā ||
sahe suranha bahu kāla biṣādā |narahari kie pragaṭa prahalādā ||
lagi lagi kāna kahahiṁ dhuni māthā |aba sura kāja bharata ke hāthā ||
āna upāu na dekhia devā |mānata rāmu susevaka sevā ||
hiyã sapema sumirahu saba bharatahi |nija guna sīla rāma basa karatahi ||
देवगणैः सह सभायां देवराजः सोचन् आसीत्, यत् तेषां कार्यं नश्यतु इति। किञ्चिदपि उपायं कुर्वन्तु न शक्यते स्म, तस्मात् सर्वे मनसा रामे शरणं गताः। पुनः विचार्य परस्परं आहुः: रघुपतिः भक्तानां भक्त्या वशीभूतः अस्ति। अम्बरीषदुर्वासयोः स्मरणं कृत्वा देवाः देवपतिश्च सम्पूर्णतया निराशाः अभवन्। देवाः बहुकालं दुःखं सोढ्वा प्रह्लादेन नरहरिः प्रकटितः। कर्णे कर्णे मन्दस्वरेण कथयन्तः मस्तकं ताडयन्तः: इदानीं देवानां कार्यं भरतस्य हस्ते अस्ति। हे देवाः, अन्यः उपायः न दृश्यते। रामः सुसेवकस्य सेवां मानयति। सर्वे हृदये प्रेम्णा भरतं स्मरन्तु, स्वगुणैः शीलेन च रामं वशीकुर्याति।
दोहा 265
सुनि सुर मत सुरगुर कहेउ भल तुम्हार बड़ भागु।सकल सुमंगल मूल जग भरत चरन अनुरागु।।265।।
suni sura mata suragura kaheu bhala tumhāra baṛa bhāgu |sakala sumaṁgala mūla jaga bharata carana anurāgu ||265||
देवानाम् उपदेशम् श्रुत्वा सुरगुरुः बृहस्पतिः अवदत्: भद्रम्, भवताम् महत् भाग्यम् अस्ति। जगति सर्वस्य सुमंगलस्य मूलम् भरतस्य चरणयोः अनुरागः।
चौपाई 266.1-4
सीतापति सेवक सेवकाई।कामधेनु सय सरिस सुहाई।।
भरत भगति तुम्हरें मन आई।तजहु सोचु बिधि बात बनाई।।
देखु देवपति भरत प्रभाऊ।सहज सुभायँ बिबस रघुराऊ।।
मन थिर करहु देव डरु नाहीं।भरतहि जानि राम परिछाहीं।।
सुनो सुरगुर सुर संमत सोचू।अंतरजामी प्रभुहि सकोचू।।
निज सिर भारु भरत जियँ जाना।करत कोटि बिधि उर अनुमाना।।
करि बिचारु मन दीन्ही ठीका।राम रजायस आपन नीका।।
निज पन तजि राखेउ पनु मोरा।छोहु सनेहु कीन्ह नहिं थोरा।।
sītāpati sevaka sevakāī |kāmadhenu saya sarisa suhāī ||
bharata bhagati tumhareṁ mana āī |tajahu socu bidhi bāta banāī ||
dekhu devapati bharata prabhāū |sahaja subhāyã bibasa raghurāū ||
mana thira karahu deva ḍaru nāhīṁ |bharatahi jāni rāma parichāhīṁ ||
suno suragura sura saṁmata socū |aṁtarajāmī prabhuhi sakocū ||
nija sira bhāru bharata jiyã jānā |karata koṭi bidhi ura anumānā ||
kari bicāru mana dīnhī ṭhīkā |rāma rajāyasa āpana nīkā ||
nija pana taji rākheu panu morā |chohu sanehu kīnha nahiṁ thorā ||
सीतापतेः सेवकस्य सेवा शतकामधेनुभिः सदृशी मनोहरा। भरते भक्तिः तव मनसि समागता; शोकं त्यज, विधिना हि कार्यं सम्पन्नम्। देवपते, भरतस्य प्रभावं पश्य: स्वसहजस्वभावेन रघुराजः वशीभूतः। हे देवाः, मनः स्थिरं कुरुत, भयं नास्ति, भरतं हि रामस्य छायां जानीत। अंतर्यामी प्रभुः सुरगुरोः सुराणां च परामर्शे तेषां शोकं श्रुत्वा लज्जां प्राप्तः। भरतः स्वहृदये जानाति सर्वभारः स्वशिरसि अस्ति, हृदये कोटिशः विचारान् कुर्वन्। विचार्य मनः एके निश्चये स्थापितम्, यत् रामाज्ञायाः पालनं स्वार्थे श्रेष्ठम्। "स्वप्रतिज्ञां त्यक्त्वा सः मम प्रतिज्ञां रक्षितवान्, माम् अल्पं स्नेहं न दर्शितवान्।"
दोहा 266
कीन्ह अनुग्रह अमित अति सब बिधि सीतानाथ।करि प्रनामु बोले भरतु जोरि जलज जुग हाथ।।266।।
kīnha anugraha amita ati saba bidhi sītānātha |kari pranāmu bole bharatu jori jalaja juga hātha ||266||
सीतानाथः सर्वप्रकारेण अत्यन्तम् अपरिमितञ्च अनुग्रहम् अकरोत्। द्वाभ्यां कमलाभ्यां हस्ताभ्यां युक्त्वा प्रणम्य भरतः अवोचत्।
चौपाई 267.1-4
कहौं कहावौं का अब स्वामी।कृपा अंबुनिधि अंतरजामी।।
गुर प्रसन्न साहिब अनुकूला।मिटी मलिन मन कलपित सूला।।
अपडर डरेउँ न सोच समूलें।रबिहि न दोसु देव दिसि भूलें।।
मोर अभागु मातु कुटिलाई।बिधि गति बिषम काल कठिनाई।।
पाउ रोपि सब मिलि मोहि घाला।प्रनतपाल पन आपन पाला।।
यह नइ रीति न राउरि होई।लोकहुँ बेद बिदित नहिं गोई।।
जगु अनभल भल एकु गोसाईं।कहिअ होइ भल कासु भलाईं।।
देउ देवतरु सरिस सुभाऊ।सनमुख बिमुख न काहुहि काऊ।।
kahauṁ kahāvauṁ kā aba svāmī |kṛpā aṁbunidhi aṁtarajāmī ||
gura prasanna sāhiba anukūlā |miṭī malina mana kalapita sūlā ||
apaḍara ḍareũ na soca samūleṁ |rabihi na dosu deva disi bhūleṁ ||
mora abhāgu mātu kuṭilāī |bidhi gati biṣama kāla kaṭhināī ||
pāu ropi saba mili mohi ghālā |pranatapāla pana āpana pālā ||
yaha nai rīti na rāuri hoī |lokahũ beda bidita nahiṁ goī ||
jagu anabhala bhala eku gosāīṁ |kahia hoi bhala kāsu bhalāīṁ ||
deu devataru sarisa subhāū |sanamukha bimukha na kāhuhi kāū ||
अधुना किं वदामि किं वदापयामि अन्यैः स्वामिन्? त्वं करुणासमुद्रः अन्तर्यामी च। गुरुः प्रसन्नः स्वामी च अनुकूलः; मनसि कल्पिताः मलिनाः शूलाः नष्टाः। अहं निराधारं भयं प्राप्तवान् चिन्ता च मूलरहिता आसीत्। सूर्यस्य दोषः नास्ति स्वामिन् दिग्भ्रमे। मम दुर्भाग्यं मातुः कुटिलता विधेः विपरीता गतिः कालस्य च कठिनता, सर्वे संमिल्य पादं स्थाप्य मां पातितवन्तः; परं शरणागतपालकः स्वप्रतिज्ञां अपालयत्। इयं तव नवीना रीतिः न; लोकवेदाभ्यां प्रसिद्धा गुप्ता च न। जगद् अशुभमयम् त्वमेव एकः शुभः स्वामिन्। ब्रूहि तव भलतया विना अन्यस्य भलतया कः भलः भवितुम् अर्हति? देव तव स्वभावः देवतरोः सदृशः यः कस्यचित् अनुकूलः अन्यस्य विमुखः च न भवति।
दोहा 267
जाइ निकट पहिचानि तरु छाहँ समनि सब सोच।मागत अभिमत पाव जग राउ रंकु भल पोच।।267।।
jāi nikaṭa pahicāni taru chāhã samani saba soca |māgata abhimata pāva jaga rāu raṁku bhala poca ||267||
समीपं गत्वा तरुं प्रत्यभिज्ञाय, यस्य छाया सर्वान् शोकान् निवारयति, लोके राजा वा दरिद्रो वा, भद्रो वा पापी वा, सर्वे स्वाभिमतं याचमानाः प्राप्नुवन्ति।
चौपाई 268.1-4
लखि सब बिधि गुर स्वामि सनेहू।मिटेउ छोभु नहिं मन संदेहू।।
अब करुनाकर कीजिअ सोई।जन हित प्रभु चित छोभु न होई।।
जो सेवकु साहिबहि सँकोची।निज हित चहइ तासु मति पोची।।
सेवक हित साहिब सेवकाई।करै सकल सुख लोभ बिहाई।।
स्वारथु नाथ फिरें सबही का।किएँ रजाइ कोटि बिधि नीका।।
यह स्वारथ परमारथ सारु।सकल सुकृत फल सुगति सिंगारु।।
देव एक बिनती सुनि मोरी।उचित होइ तस करब बहोरी।।
तिलक समाजु साजि सबु आना।करिअ सुफल प्रभु जौं मनु माना।।
lakhi saba bidhi gura svāmi sanehū |miṭeu chobhu nahiṁ mana saṁdehū ||
aba karunākara kījia soī |jana hita prabhu cita chobhu na hoī ||
jo sevaku sāhibahi sãkocī |nija hita cahai tāsu mati pocī ||
sevaka hita sāhiba sevakāī |karai sakala sukha lobha bihāī ||
svārathu nātha phireṁ sabahī kā |kiẽ rajāi koṭi bidhi nīkā ||
yaha svāratha paramāratha sāru |sakala sukṛta phala sugati siṁgāru ||
deva eka binatī suni morī |ucita hoi tasa karaba bahorī ||
tilaka samāju sāji sabu ānā |karia suphala prabhu jauṁ manu mānā ||
सर्वविधेन गुरोः स्वामिनः च स्नेहं दृष्ट्वा दुःखं नष्टं, मनसि च संशयो नास्ति। इदानीं हे करुणाकर, तत् कुरु येन दासस्य हितं भवेत्, प्रभोः चित्ते च दुःखं न स्यात्। यः सेवकः स्वामिनं सङ्कोचयति, स्वहितं चेच्छति, तस्य मतिः नीचा। सेवकस्य हितं स्वामिसेवायाम् अस्ति; सर्वसुखलोभं त्यक्त्वा यः सेवां करोति। हे नाथ, सर्वेषां स्वार्थः भवतः प्रत्यागमने अस्ति; परं भवतः आज्ञाम् अनुसृत्य कोटिगुणं श्रेष्ठं भवति। इदं स्वार्थं परमार्थस्य सारं, सर्वसुकृतानां फलं, सुगतेः अलंकारं च। हे देव, मम एकां विनतिं शृणु; पश्चात् यथा युक्तं तथा कुरु। तिलकसमागमं सज्जीकृत्य सर्वम् आनीतवान्; प्रभो यदि मनः सन्तुष्टं तर्हि तत् सफलं कुरु।
दोहा 268
सानुज पठइअ मोहि बन कीजिअ सबहि सनाथ।नतरु फेरिअहिं बंधु दोउ नाथ चलौं मैं साथ।।268।।
sānuja paṭhaia mohi bana kījia sabahi sanātha |nataru pheriahiṁ baṁdhu dou nātha calauṁ maiṁ sātha ||268||
मां सहानुजं वनं प्रेषय, सर्वान् सनाथान् कुरु। अन्यथा दौ भ्रातरौ प्रत्याहर, हे नाथ, अहं त्वया सह गच्छामि।
चौपाई 269.1-4
नतरु जाहिं बन तीनिउ भाई।बहुरिअ सीय सहित रघुराई।।
जेहि बिधि प्रभु प्रसन्न मन होई।करुना सागर कीजिअ सोई।।
देवँ दीन्ह सबु मोहि अभारु।मोरें नीति न धरम बिचारु।।
कहउँ बचन सब स्वारथ हेतू।रहत न आरत कें चित चेतू।।
उतरु देइ सुनि स्वामि रजाई।सो सेवकु लखि लाज लजाई।।
अस मैं अवगुन उदधि अगाधू।स्वामि सनेहँ सराहत साधू।।
अब कृपाल मोहि सो मत भावा।सकुच स्वामि मन जाइँ न पावा।।
प्रभु पद सपथ कहउँ सति भाऊ।जग मंगल हित एक उपाऊ।।
nataru jāhiṁ bana tīniu bhāī |bahuria sīya sahita raghurāī ||
jehi bidhi prabhu prasanna mana hoī |karunā sāgara kījia soī ||
devã dīnha sabu mohi abhāru |moreṁ nīti na dharama bicāru ||
kahaũ bacana saba svāratha hetū |rahata na ārata keṁ cita cetū ||
utaru dei suni svāmi rajāī |so sevaku lakhi lāja lajāī ||
asa maiṁ avaguna udadhi agādhū |svāmi sanehã sarāhata sādhū ||
aba kṛpāla mohi so mata bhāvā |sakuca svāmi mana jāĩ na pāvā ||
prabhu pada sapatha kahaũ sati bhāū |jaga maṁgala hita eka upāū ||
अन्यथा त्रयो भ्रातरः वनं गच्छेयुः, सीतया सह रघुपतिः प्रत्यागच्छेत्। येन प्रकारेण प्रभोः मनः प्रसन्नं भवेत्, हे करुणासागर, तत् कुरु। मम स्वामी सर्वं भारं मयि न्यस्तवान्, यद्यपि मयि न नीतिः न धर्मः च विचार्येते। यानि वचनानि वदामि तानि सर्वाणि स्वार्थाय; आर्तस्य चित्ते स्मृतिः न तिष्ठति। यः सेवकः स्वामिनः आज्ञां श्रुत्वा उत्तरं ददाति, तं दृष्ट्वा लज्जा अपि लज्जते। एतादृशोऽहम् अवगुणानां अगाधः समुद्रः, तथापि स्नेहात् स्वामी मां साधुरिति स्तौति। इदानीं हे कृपालु, येन स्वामिनः मनः संकुचितं न भवेत्, सः मतः मे रोचते। प्रभोः पादयोः शपथं कृत्वा सत्येन भावेन वदामि: जगतः मंगलाय एक एव उपायः अस्ति।
दोहा 269
प्रभु प्रसन्न मन सकुच तजि जो जेहि आयसु देब।सो सिर धरि धरि करिहि सबु मिटिहि अनट अवरेब।।269।।
prabhu prasanna mana sakuca taji jo jehi āyasu deba |so sira dhari dhari karihi sabu miṭihi anaṭa avareba ||269||
यदि प्रभुः प्रसन्नमना सर्वसङ्कोचं त्यक्त्वा यस्मै याम् आज्ञां दद्यात्, ताम् आज्ञाम् अस्मद्भिः सर्वैः शिरसि धारयित्वा पालनीया, एवं सर्वम् इदम् आक्लेशकलहं निवर्तेत।
1) ‘राम-आज्ञा’ को परम मानना: निजी स्नेह, कुल-प्रतिष्ठा और राज-हित के ऊपर प्रभु-इच्छा का वरण—यही शरणागति का व्यावहारिक रूप। 2) शोक का शोधन: करुणा/आँसू ‘नेह-जल’ बनकर अहं को गलाते हैं; दुख को साधना में बदलने की शिक्षा। 3) गुरु-वचन की प्रधानता: धर्म-संकट में तर्क-वितर्क से पहले विनय-आश्रय; गुरु के माध्यम से ‘राम-रुख’ का बोध। 4) सेवक-साहिब संबंध: भरत का आदर्श यह कि अधिकार/राज्य नहीं, सेवा और आज्ञापालन ही धर्म है—निष्काम सेवा की सिद्धि। 5) भक्त-बस राम: देव-सभा संकेतित करती है कि प्रभु भक्त के प्रेम से बँधते हैं; भरत-भक्ति लोक-कल्याण की जड़ बनती है।
इस खंड-खंडित पाठ (दोहा 260–269) में अयोध्या काण्ड का केंद्रीय रस करुण-श्रृंगार (स्नेह) से उठकर शान्त-भक्ति में स्थिर होता दिखता है। भरत का आत्म-विलाप (मातृ-दोष, विधि-वैषम्य) और गुरु-वचन के प्रति समर्पण, ‘सेवक-साहिब’ संबंध को धर्म-मीमांसा का रूप देता है। सभा का तुषार-सा स्तब्ध होना, नेत्रों का ‘नेह-जल’ बनना—ये अलंकार भाव-परिवर्तन का सूचक हैं: शोक से शुद्धि, आरोप से आत्म-दोष-दर्शन, और अंततः ‘राम-रजायस’ को सर्वोपरि मानने का संकल्प। देव-सभा का प्रसंग इस मानवीय-नाटक को ब्रह्मांडीय-धर्म-योजना में रख देता है: राम ‘भक्त-बस’ हैं, और भरत-भक्ति जगत-कल्याण की जड़ है। इस प्रकार अयोध्या काण्ड सोपान-क्रम में ‘त्याग का नैतिक शिखर’ है—जहाँ गृहस्थ-धर्म के भीतर ही वैराग्य का सत्यापन होता है।
इस खंड में रस-गति करुण-श्रृंगार (स्नेहजन्य शोक) से शान्त-भक्ति की ओर क्रमशः स्थिर होती है। आरम्भ में ‘सभा का तुषार-सा स्तब्ध’ होना—सामूहिक शोक, अवाक्-स्थिति और नेह-जल (आँसू) का प्रवाह—करुण रस को तीव्र करता है। फिर भरत के भीतर आरोप/विधि-वैषम्य की पीड़ा आत्म-विलाप में बदलती है: ‘दोष’ बाहर (मातृ-दोष, भाग्य) से भीतर (स्व-दोष-दर्शन) की ओर घूमता है, जिससे शोक शुद्धि का साधन बनता है। मुनि/गुरु-वचन सुनकर और ‘राम-रुख’ (राम की आज्ञा/अभिप्राय) का संकेत पाकर भाव-परिवर्तन आता है: असहायता → समर्पण, क्रोध/आक्षेप → विनय, विखंडित मन → एकाग्र निष्ठा। अंत में ‘गुरु-साहिब अनुकूल’ की तृप्ति के साथ शान्त रस का उदय होता है—धर्म-मीमांसा ‘सेवक-साहिब’ संबंध में परिणत होती है और निष्काम सेवा का संकल्प स्थिर हो जाता है। देव-सभा का संकेत मानवीय करुणा को ब्रह्मांडीय धर्म-योजना में रखकर भाव को व्यापक करता है: व्यक्तिगत शोक लोक-कल्याणकारी भक्ति में रूपांतरित।
दास्य-भक्ति (सेवकाई), साथ ही शान्त-भक्ति (मन-स्थैर्य, सकुच-त्याग, आज्ञा-शिरोधार्य) और करुण-रसजन्य वात्सल्य/भ्रातृ-स्नेह का अंतःप्रवाह।
यहाँ ‘विधि-गति’ और ‘ईस-अधीन जीव-गति’ कहकर नियति/ईश्वर-नियंत्रण स्वीकार होता है, पर समाधान ‘नाम-स्मरण’ और ‘सेवा’ में है—अर्थात निर्गुण-तत्त्व (ईश्वर की सर्वाधीनता, अंतर्यामी) को सगुण-लीला (सीतानाथ, रघुराऊ, प्रभु-आज्ञा) के माध्यम से अनुभूत कराया गया। ‘राम सरन सब गे मन माहीं’ में शरणागति का अद्वैत-स्वर (एकमेव आश्रय) है, जबकि ‘सेवक-साहिब’ संबंध विशिष्टाद्वैत/भक्ति-परक देह-भाव (दास्य) को पुष्ट करता है।
वाल्मीकि रामायण, अयोध्याकाण्ड: भरत का शोक-विलाप, वसिष्ठ/गुरु-उपदेश, देवताओं की चिंता, भरत का राम-आज्ञा-परायण संकल्प (समतुल्य अनुक्रम: भरत का आत्म-निवेदन और राम-वनवास-प्रसंग की नैतिक व्याख्या)।
नीरज नयन नेह जल बाढ़ें, मनहुँ कमल बन परेउ तुसारू, कुलिस कठिन उर, पाउ रोपि सब मिलि मोहि घाला, जगु अनभल भल एकु गोसाईं, देउ देवतरु सरिस सुभाऊ, सकुच तजि, प्रनतपाल पन
260–269; 10 चौपाइयाँ; सोरठा (दोहा/सोरठा शीर्षक के अंतर्गत; परंपरागत पाठ-रूप में कुछ स्थलों पर सोरठा-छंद-छाया)
दोहा 260 से दोहा 269 (अयोध्या काण्ड: भरत-विनय, गुरु-समाधान, देव-परामर्श, भरत की शरणागति)
परंपरागत मान्यता में भरत-विनय (दोहा 260–269) का पाठ ‘सेवक-धर्म’ और ‘गुरु-वचन-पालन’ की बुद्धि देता है, मातृ/कुल-कलह से उत्पन्न दोषारोप-भाव को शान्त करता है, तथा ‘राम-आज्ञा’ के प्रति श्रद्धा बढ़ाकर गृहस्थ-जीवन में भी वैराग्य और शरणागति की सिद्धि कराता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-संपुट या ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-संपुट जोड़ा जाता है; विशेषतः भरत-प्रसंग में ‘भरत चरन अनुरागु’ की भावना के साथ राम-नाम जप (राम/सीता-नाम) को संपुट रूप में रखा जाता है।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.