Prakarana 27
त्याग-धर्म का सोपान: राजधर्म, कुलधर्म और निजी प्रेम (स्नेह) के टकराव में ‘राम-आज्ञा’ को परम मानकर अहं-क्षय, शरणागति और निष्काम सेवा की सिद्धि। अयोध्या काण्ड साधक को ‘घर’ (सामाजिक भूमिका) के भीतर ही वैराग्य और समर्पण का अभ्यास कराता है—यही इस सोपान का द्वार है।
ఈ ఖండ-ఖండిత పాఠంలో (దోహా 260–269) అయోధ్యాకాండ యొక్క కేంద్రరసం కరుణ-శృంగార (స్నేహ) స్థితి నుంచి పైకి లేచి, శాంత-భక్తిలో స్థిరపడుతున్నట్లు కనిపిస్తుంది. భరతుని ఆత్మవిలాపం (మాతృదోషం, విధి-వైషమ్యం) మరియు గురువాక్యానికి అంకితభావం—‘సేవక-సాహిబ్’ సంబంధాన్ని ధర్మమీమాంస రూపంగా మలుస్తాయి. సభ హిమంలా స్థబ్ధమవడం, నేత్రాలు ‘నేహ-జల’మవడం—ఇవి భావపరివర్తనానికి అలంకార-సూచకాలు: శోకంనుంచి శుద్ధి, ఆరోపణనుంచి ఆత్మదోషదర్శనం, చివరికి ‘రామ-రజాయస’ను సర్వోపరి అని భావించి సంకల్పించడం. దేవసభా ప్రసంగం ఈ మానవీయ నాటకాన్ని బ్రహ్మాండీయ ధర్మ-యోజనలో నిలుపుతుంది: రాముడు ‘భక్త-వశుడు’, భరతభక్తి జగత్కల్యాణానికి మూలం. ఈ విధంగా సోపానక్రమంలో అయోధ్యాకాండ ‘త్యాగపు నైతిక శిఖరం’—గృహస్థధర్మం లోపలే వైరాగ్యసత్యం ప్రమాణితమయ్యే స్థానం.
In this prakarana
People
Verses
చౌపాయి 260.1-4
सुनि मुनि बचन राम रुख पाई।गुरु साहिब अनुकूल अघाई।।
लखि अपने सिर सबु छरु भारू।कहि न सकहिं कछु करहिं बिचारू।।
पुलकि सरीर सभाँ भए ठाढें।नीरज नयन नेह जल बाढ़ें।।
कहब मोर मुनिनाथ निबाहा।एहि तें अधिक कहौं मैं काहा।।
मैं जानउँ निज नाथ सुभाऊ।अपराधिहु पर कोह न काऊ।।
मो पर कृपा सनेह बिसेषी।खेलत खुनिस न कबहूँ देखी।।
सिसुपन तेम परिहरेउँ न संगू।कबहुँ न कीन्ह मोर मन भंगू।।
मैं प्रभु कृपा रीति जियँ जोही।हारेहुँ खेल जितावहिं मोही।।
suni muni bacana rāma rukha pāī |guru sāhiba anukūla aghāī ||
lakhi apane sira sabu charu bhārū |kahi na sakahiṁ kachu karahiṁ bicārū ||
pulaki sarīra sabhā̃ bhae ṭhāḍheṁ |nīraja nayana neha jala bāṛheṁ ||
kahaba mora muninātha nibāhā |ehi teṁ adhika kahauṁ maiṁ kāhā ||
maiṁ jānaũ nija nātha subhāū |aparādhihu para koha na kāū ||
mo para kṛpā saneha biseṣī |khelata khunisa na kabahū̃ dekhī ||
sisupana tema parihareũ na saṁgū |kabahũ na kīnha mora mana bhaṁgū ||
maiṁ prabhu kṛpā rīti jiyã johī |hārehũ khela jitāvahiṁ mohī ||
ముని మాటలు విని రాముని ముఖభావాన్ని గమనించి, భరతుడు తన గురువును, తన ప్రభువును తనకు పూర్తిగా అనుకూలంగా ఉన్నారని తెలుసుకున్నాడు. మొత్తం భారం తన తలపై ఉన్నదని చూసి, ఏమీ చెప్పలేక లోతుగా ఆలోచిస్తూ నిలబడ్డాడు. శరీరం గగురించింది, సభలో లేచి నిలబడ్డాడు, కమల నయనాలలో ప్రేమ కన్నీళ్లు పెరిగాయి. "మునుల ప్రభువు నేను చెప్పబోయేదే చెప్పారు, నా విషయాన్ని పూర్తి చేశారు. దీనికంటే ఎక్కువ నేను ఏమి చెప్పగలను? నా ప్రభువు స్వభావాన్ని నేను తెలుసుకున్నాను: తప్పు చేసినవారి మీద కూడా ఆయన ఎప్పుడూ కోపం తెచ్చుకోడు. నా మీద ప్రత్యేక కృపను, ప్రేమను చూపాడు; ఆటలో కూడా ఆయన కోపం చూపడాన్ని నేను ఎప్పుడూ చూడలేదు. బాల్యం నుండి ఆయన సాంగత్యాన్ని నేను ఎప్పుడూ విడిచిపెట్టలేదు, ఆయన ఎప్పుడూ నా మనసును బద్దలు చేయలేదు. నా ప్రభువు కృపామయ మార్గాలను నా హృదయంలో గమనించాను: ఆటలో ఓడిపోయినా ఆయన నన్ను గెలిపించాడు."
దోహా 260
महूँ सनेह सकोच बस सनमुख कही न बैन।दरसन तृपित न आजु लगि पेम पिआसे नैन।।260।।
mahū̃ saneha sakoca basa sanamukha kahī na baina |darasana tṛpita na āju lagi pema piāse naina ||260||
నేను కూడా ప్రేమతో సిగ్గుతో వశపడి, ఎదురుగా ఒక మాట కూడా చెప్పలేదు; ఈ రోజు వరకు నా కళ్ళు ప్రేమ దాహంతో, ఆయన దర్శనంతో తృప్తి చెందలేదు.
చౌపాయి 261.1-4
बिधि न सकेउ सहि मोर दुलारा।नीच बीचु जननी मिस पारा।।
यहउ कहत मोहि आजु न सोभा।अपनीं समुझि साधु सुचि को भा।।
मातु मंदि मैं साधु सुचाली।उर अस आनत कोटि कुचाली।।
फरइ कि कोदव बालि सुसाली।मुकुता प्रसव कि संबुक काली।।
सपनेहुँ दोसक लेसु न काहू।मोर अभाग उदधि अवगाहू।।
बिनु समुझें निज अघ परिपाकू।जारिउँ जायँ जननि कहि काकू।।
हृदयँ हेरि हारेउँ सब ओरा।एकहि भाँति भलेहिं भल मोरा।।
गुर गोसाइँ साहिब सिय रामू।लागत मोहि नीक परिनामू।।
bidhi na sakeu sahi mora dulārā |nīca bīcu jananī misa pārā ||
yahau kahata mohi āju na sobhā |apanīṁ samujhi sādhu suci ko bhā ||
mātu maṁdi maiṁ sādhu sucālī |ura asa ānata koṭi kucālī ||
pharai ki kodava bāli susālī |mukutā prasava ki saṁbuka kālī ||
sapanehũ dosaka lesu na kāhū |mora abhāga udadhi avagāhū ||
binu samujheṁ nija agha paripākū |jāriũ jāyã janani kahi kākū ||
hṛdayã heri hāreũ saba orā |ekahi bhā̃ti bhalehiṁ bhala morā ||
gura gosāĩ sāhiba siya rāmū |lāgata mohi nīka parināmū ||
విధి నా ప్రేమను భరించలేకపోయింది; తల్లి అనే నెపంతో నీచమైనదై మమ్మల్ని విడదీసింది. దీన్ని చెప్పడం నాకు ఈ రోజు గౌరవం ఇవ్వదు; తనను తాను మంచివాడు, పవిత్రుడు అని భావించినవాడు ఎవడు ఉన్నాడు? నా తల్లి చెడుదానని, నేను మంచివాడను, మంచి నడవడి కలిగినవాడని గుండెలో తలచుకోవడమే కోటి చెడులకు సమానం. కొద్దు ధాన్యం నుండి మంచి బియ్యం పండుతుందా, లేదా నల్లటి నది గుల్ల ముత్యాలను ప్రసవిస్తుందా? కలలో కూడా ఎవరిలోనూ ఎంత మాత్రం లోపం లేదు; నా దురదృష్టం అగాధమైన సముద్రం. ఇది నా పాపాలు పక్వమైనదని అర్థం చేసుకోకుండా, నేను నా తల్లిని చేదు మాటలతో తప్పుగా కాల్చాను. గుండెను పరిశీలించి అన్ని వైపులా ఓడిపోయాను; ఒకే మార్గంలో నాకు మంచిగా ఉంటుంది, ఎందుకంటే అందులో నుండి మంచియే వస్తుంది. సీతా రాముల వంటి గురువు, ప్రభువు, యజమాని ఉన్నందున, ఫలితం మంచిగానే అవుతుందని నాకు తోచుతోంది.
దోహా 261
साधु सभा गुर प्रभु निकट कहउँ सुथल सति भाउ।प्रेम प्रपंचु कि झूठ फुर जानहिं मुनि रघुराउ।।261।।
sādhu sabhā gura prabhu nikaṭa kahaũ suthala sati bhāu |prema prapaṁcu ki jhūṭha phura jānahiṁ muni raghurāu ||261||
సాధుసంఘంలో, నా గురువు మరియు నా స్వామి సమీపంలో, పరిశుద్ధమైన సత్యమైన భావంతో నేను చెబుతున్నాను. నా ప్రేమ నటించినదా లేక నా మాటలు అబద్ధమా నిజమా అనేది మునులు మరియు రఘు రాజు తెలుసుకుంటారు.
చౌపాయి 262.1-4
भूपति मरन पेम पनु राखी।जननी कुमति जगतु सबु साखी।।
देखि न जाहि बिकल महतारी।जरहिं दुसह जर पुर नर नारी।।
महीं सकल अनरथ कर मूला।सो सुनि समुझि सहिउँ सब सूला।।
सुनि बन गवनु कीन्ह रघुनाथा।करि मुनि बेष लखन सिय साथा।।
बिनु पानहिन्ह पयादेहि पाएँ।संकरु साखि रहेउँ एहि घाएँ।।
बहुरि निहार निषाद सनेहू।कुलिस कठिन उर भयउ न बेहू।।
अब सबु आँखिन्ह देखेउँ आई।जिअत जीव जड़ सबइ सहाई।।
जिन्हहि निरखि मग साँपिनि बीछी।तजहिं बिषम बिषु तामस तीछी।।
bhūpati marana pema panu rākhī |jananī kumati jagatu sabu sākhī ||
dekhi na jāhi bikala mahatārī |jarahiṁ dusaha jara pura nara nārī ||
mahīṁ sakala anaratha kara mūlā |so suni samujhi sahiũ saba sūlā ||
suni bana gavanu kīnha raghunāthā |kari muni beṣa lakhana siya sāthā ||
binu pānahinha payādehi pāẽ |saṁkaru sākhi raheũ ehi ghāẽ ||
bahuri nihāra niṣāda sanehū |kulisa kaṭhina ura bhayau na behū ||
aba sabu ā̃khinha dekheũ āī |jiata jīva jaṛa sabai sahāī ||
jinhahi nirakhi maga sā̃pini bīchī |tajahiṁ biṣama biṣu tāmasa tīchī ||
రాజు తన ప్రేమ మాటను నిలబెట్టడానికి మరణించాడు, నా తల్లి దుష్ట బుద్ధిని చూపించింది, దీనికి సమస్త లోకమే సాక్షి. తల్లులు దుఃఖంతో పిచ్చివారై ఉన్నారు, వారిని చూడలేకున్నాను, పట్టణంలోని స్త్రీపురుషులు భరించలేని జ్వరంతో కాలుతున్నారు. ఈ అనర్థాలన్నిటికి నేనే మూలకారణం; అయినా విని అర్థం చేసుకొని ప్రతి బాధను భరించాను. రాముడు ముని వేషంలో లక్ష్మణుడు, సీత తోడుగా అరణ్యానికి వెళ్లాడని విన్నాను. పాదుకలు లేక, నడుచుకుంటూ వెళ్లాడు; శంకరుడు సాక్షిగా, ఈ ఘాతాన్ని కూడా భరించి బ్రతికిబట్టాను. మళ్లీ, నిషాదుని ప్రేమ చూసినప్పుడు, వజ్రం కంటే గట్టిదైన నా హృదయం బద్దలు కాలేదు. ఇప్పుడు నేను వచ్చి నా కళ్లతో అంతా చూశాను; బ్రతికి ఉన్న ఈ మూర్ఖ జీవి అంతా భరిస్తోంది. వారిని చూసిన మాత్రాన, దారిలోని పాములు తేళ్లు తమ ప్రాణఘాతక విషాన్ని, తీక్షణ కోపాన్ని విడిచిపెడతాయి.
దోహా 262
तेइ रघुनंदनु लखनु सिय अनहित लागे जाहि।तासु तनय तजि दुसह दुख दैउ सहावइ काहि।।262।।
tei raghunaṁdanu lakhanu siya anahita lāge jāhi |tāsu tanaya taji dusaha dukha daiu sahāvai kāhi ||262||
ఆ రఘునందనుడు, లక్ష్మణుడు, సీయ ఆమెకు శత్రువులైనట్లు కనిపించారు. అట్టి స్త్రీ కుమారుని విడిచి, సహించరాని దుఃఖాన్ని విధి మరెవరిని సహింపచేయును?
చౌపాయి 263.1-4
सुनि अति बिकल भरत बर बानी।आरति प्रीति बिनय नय सानी।।
सोक मगन सब सभाँ खभारू।मनहुँ कमल बन परेउ तुसारू।।
कहि अनेक बिधि कथा पुरानी।भरत प्रबोधु कीन्ह मुनि ग्यानी।।
बोले उचित बचन रघुनंदू।दिनकर कुल कैरव बन चंदू।।
तात जाँय जियँ करहु गलानी।ईस अधीन जीव गति जानी।।
तीनि काल तिभुअन मत मोरें।पुन्यसिलोक तात तर तोरे।।
उर आनत तुम्ह पर कुटिलाई।जाइ लोकु परलोकु नसाई।।
दोसु देहिं जननिहि जड़ तेई।जिन्ह गुर साधु सभा नहिं सेई।।
suni ati bikala bharata bara bānī |ārati prīti binaya naya sānī ||
soka magana saba sabhā̃ khabhārū |manahũ kamala bana pareu tusārū ||
kahi aneka bidhi kathā purānī |bharata prabodhu kīnha muni gyānī ||
bole ucita bacana raghunaṁdū |dinakara kula kairava bana caṁdū ||
tāta jā̃ya jiyã karahu galānī |īsa adhīna jīva gati jānī ||
tīni kāla tibhuana mata moreṁ |punyasiloka tāta tara tore ||
ura ānata tumha para kuṭilāī |jāi loku paraloku nasāī ||
dosu dehiṁ jananihi jaṛa teī |jinha gura sādhu sabhā nahiṁ seī ||
అత్యంత వేదనతో ఉన్న భరతుని ఉత్తమ మాటలను విని, అవి వేదన, ప్రేమ, వినయం, జ్ఞానంతో నిండి ఉన్నాయి, మొత్తం సభ దుఃఖం, కలతలో మునిగిపోయింది, తామర తోటపై మంచు పడినట్లు. జ్ఞానియైన ముని అనేక విధాలుగా అనేక ప్రాచీన కథలను చెప్పి భరతుని ఓదార్చాడు. తరువాత రఘుకుల ఆనందం, సూర్య వంశ తామరలకు చంద్రుడైన రాముడు తగిన మాటలు పలికాడు. "ప్రియ సోదరుడా, నీ హృదయంలో వృథాగా దుఃఖించకు. జీవి గతి ఈశ్వరుని ఇష్టానికి లోబడి ఉందని తెలుసుకో. నా అభిప్రాయంలో, సోదరుడా, మూడు కాలాలలోను మూడు లోకాలలోను, పుణ్యకీర్తి గలవారు కూడా నీకంటే దిగువన ఉన్నారు. నీయెడల ఏదైనా కుటిలత్వాన్ని హృదయంలో ఉంచుకున్నవాడు ఈ లోకాన్ని మరియు పరలోకాన్ని కోల్పోతాడు. గురువును గాని సాధు సమాజాన్ని గాని ఎన్నడూ సేవించని మూర్ఖులు మాత్రమే నీ తల్లిని నిందిస్తారు."
దోహా 263
मिटिहहिं पाप प्रपंच सब अखिल अमंगल भार।लोक सुजसु परलोक सुखु सुमिरत नामु तुम्हार।।263।।
miṭihahiṁ pāpa prapaṁca saba akhila amaṁgala bhāra |loka sujasu paraloka sukhu sumirata nāmu tumhāra ||263||
అన్ని పాపాలు, మాయలు, ప్రతి దుశ్శకునం యొక్క మొత్తం భారం నశించిపోతాయి; నీ నామాన్ని స్మరించడం వలన, ఈ లోకంలో మంచి కీర్తి, పరలోకంలో సుఖం లభిస్తాయి.
చౌపాయి 264.1-4
कहउँ सुभाउ सत्य सिव साखी।भरत भूमि रह राउरि राखी।।
तात कुतरक करहु जनि जाएँ।बैर पेम नहि दुरइ दुराएँ।।
मुनि गन निकट बिहग मृग जाहीं।बाधक बधिक बिलोकि पराहीं।।
हित अनहित पसु पच्छिउ जाना।मानुष तनु गुन ग्यान निधाना।।
तात तुम्हहि मैं जानउँ नीकें।करौं काह असमंजस जीकें।।
राखेउ रायँ सत्य मोहि त्यागी।तनु परिहरेउ पेम पन लागी।।
तासु बचन मेटत मन सोचू।तेहि तें अधिक तुम्हार सँकोचू।।
ता पर गुर मोहि आयसु दीन्हा।अवसि जो कहहु चहउँ सोइ कीन्हा।।
kahaũ subhāu satya siva sākhī |bharata bhūmi raha rāuri rākhī ||
tāta kutaraka karahu jani jāẽ |baira pema nahi durai durāẽ ||
muni gana nikaṭa bihaga mṛga jāhīṁ |bādhaka badhika biloki parāhīṁ ||
hita anahita pasu pacchiu jānā |mānuṣa tanu guna gyāna nidhānā ||
tāta tumhahi maiṁ jānaũ nīkeṁ |karauṁ kāha asamaṁjasa jīkeṁ ||
rākheu rāyã satya mohi tyāgī |tanu parihareu pema pana lāgī ||
tāsu bacana meṭata mana socū |tehi teṁ adhika tumhāra sãkocū ||
tā para gura mohi āyasu dīnhā |avasi jo kahahu cahaũ soi kīnhā ||
నేను సత్యముగా చెబుతున్నాను, శివుడిని సాక్షిగా పెట్టుకొని: భరతా, నీ పాలన కాపాడుతున్నందునే ఈ భూమి నిలిచివుంది. తమ్ముడా, పనికిమాలిన సందేహాలను మనసులో పెట్టుకోకు; ప్రేమయు ద్వేషమును ఎంతగా దాచినా దాగవు. పక్షులు జంతువులు మునుల సన్నిధికి సమీపిస్తాయి, కాని తమను నాశనం చేసే వేటగాడిని చూసి పారిపోతాయి. మృగాలు పక్షులు సైతం మిత్రుడిని శత్రువుని గుర్తిస్తాయి; గుణములకు జ్ఞానమునకు నిధానమైన శరీరము గల మనిషికి ఇది ఎంత మిన్న. తమ్ముడా, నిన్ను నేను బాగా ఎరుగుదును. నా మనసు సందిగ్ధంలో నేనేమి చేయగలను? రాజు నన్ను త్యజించి తన మాట నిలబెట్టాడు, ప్రేమ వాగ్దానము కోసం తన శరీరమును త్యజించాడు. అతని మాటను తిరస్కరించడానికి నా మనసు కలవరిస్తుంది, కాని నిన్ను నిరాశపరచకూడదనే నా సంకోచము అదికంటే పెద్దది. దీనికింకనూ, నా గురువు నాకు ఆజ్ఞ ఇచ్చారు. నీవు ఏది అడుగుతావో, దానిని నేను తప్పక చేయాలని కోరుకుంటున్నాను.
దోహా 264
मनु प्रसन्न करि सकुच तजि कहहु करौं सोइ आजु।सत्यसंध रघुबर बचन सुनि भा सुखी समाजु।।264।।
manu prasanna kari sakuca taji kahahu karauṁ soi āju |satyasaṁdha raghubara bacana suni bhā sukhī samāju ||264||
"మీ మనసును ఆనందింపచేసి సంకోచాన్ని విడిచి, మీరు కోరుకున్నది నాకు చెప్పండి; ఈ రోజే దానిని నేను చేస్తాను" అని వాగ్దానానికి నిబద్ధుడైన రఘువంశ శ్రేష్ఠుడైన రాముని మాటలను విని, సమస్త సభ సంతోషించింది.
చౌపాయి 265.1-4
सुर गन सहित सभय सुरराजू।सोचहिं चाहत होन अकाजू।।
बनत उपाउ करत कछु नाहीं।राम सरन सब गे मन माहीं।।
बहुरि बिचारि परस्पर कहहीं।रघुपति भगत भगति बस अहहीं।।
सुधि करि अंबरीष दुरबासा।भे सुर सुरपति निपट निरासा।।
सहे सुरन्ह बहु काल बिषादा।नरहरि किए प्रगट प्रहलादा।।
लगि लगि कान कहहिं धुनि माथा।अब सुर काज भरत के हाथा।।
आन उपाउ न देखिअ देवा।मानत रामु सुसेवक सेवा।।
हियँ सपेम सुमिरहु सब भरतहि।निज गुन सील राम बस करतहि।।
sura gana sahita sabhaya surarājū |socahiṁ cāhata hona akājū ||
banata upāu karata kachu nāhīṁ |rāma sarana saba ge mana māhīṁ ||
bahuri bicāri paraspara kahahīṁ |raghupati bhagata bhagati basa ahahīṁ ||
sudhi kari aṁbarīṣa durabāsā |bhe sura surapati nipaṭa nirāsā ||
sahe suranha bahu kāla biṣādā |narahari kie pragaṭa prahalādā ||
lagi lagi kāna kahahiṁ dhuni māthā |aba sura kāja bharata ke hāthā ||
āna upāu na dekhia devā |mānata rāmu susevaka sevā ||
hiyã sapema sumirahu saba bharatahi |nija guna sīla rāma basa karatahi ||
దేవతలందరితో సహా దేవరాజు, తమ కార్యం చెడిపోతుందని భావించి భయంతోను చింతతోను నిండిపోయాడు. వారు చేయగలిగే ఏ ఉపాయమూ ఫలించలేదు; కాబట్టి అందరూ మనసులో రాముని శరణు పొందారు. మళ్లీ ఆలోచించి ఒకరితో ఒకరు చెప్పుకున్నారు: రఘుపతి తన భక్తుల భక్తికి వశమైనవాడు. అంబరీషుడికి మరియు దుర్వాసుడికి జరిగినది గుర్తుచేసుకుని, దేవతలు మరియు దేవతల అధిపతి పూర్తిగా నిరాశ పాలయ్యారు. దేవతలు చాలా కాలం బాధలు అనుభవించారు, ప్రహ్లాదుడు నరసింహుని ప్రత్యక్షం చేసే వరకు. ఒకరి చెవిలో ఒకరు గుసగుసలాడుతూ తలలు కొట్టుకున్నారు: ఇప్పుడు దేవతల కార్యం భరతుని చేతుల్లో ఉంది. దేవతలారా, మరే ఉపాయమూ కనిపించడం లేదు. రాముడు మంచి సేవకుని సేవను గౌరవిస్తాడు. మీ హృదయాల్లో ప్రేమతో అందరూ భరతుని స్మరించండి; తన గుణం మరియు శీలం చేత అతడు రాముని తన వశం చేసుకుంటాడు.
దోహా 265
सुनि सुर मत सुरगुर कहेउ भल तुम्हार बड़ भागु।सकल सुमंगल मूल जग भरत चरन अनुरागु।।265।।
suni sura mata suragura kaheu bhala tumhāra baṛa bhāgu |sakala sumaṁgala mūla jaga bharata carana anurāgu ||265||
దేవతల మంత్రాన్ని విని, దేవతల గురువైన బృహస్పతి అన్నారు: మంచిది; మీకు గొప్ప అదృష్టం ఉంది. భరతుని పాదాలయందు అనురాగమే ప్రపంచంలోని ప్రతి శుభానికి మూలం.
చౌపాయి 266.1-4
सीतापति सेवक सेवकाई।कामधेनु सय सरिस सुहाई।।
भरत भगति तुम्हरें मन आई।तजहु सोचु बिधि बात बनाई।।
देखु देवपति भरत प्रभाऊ।सहज सुभायँ बिबस रघुराऊ।।
मन थिर करहु देव डरु नाहीं।भरतहि जानि राम परिछाहीं।।
सुनो सुरगुर सुर संमत सोचू।अंतरजामी प्रभुहि सकोचू।।
निज सिर भारु भरत जियँ जाना।करत कोटि बिधि उर अनुमाना।।
करि बिचारु मन दीन्ही ठीका।राम रजायस आपन नीका।।
निज पन तजि राखेउ पनु मोरा।छोहु सनेहु कीन्ह नहिं थोरा।।
sītāpati sevaka sevakāī |kāmadhenu saya sarisa suhāī ||
bharata bhagati tumhareṁ mana āī |tajahu socu bidhi bāta banāī ||
dekhu devapati bharata prabhāū |sahaja subhāyã bibasa raghurāū ||
mana thira karahu deva ḍaru nāhīṁ |bharatahi jāni rāma parichāhīṁ ||
suno suragura sura saṁmata socū |aṁtarajāmī prabhuhi sakocū ||
nija sira bhāru bharata jiyã jānā |karata koṭi bidhi ura anumānā ||
kari bicāru mana dīnhī ṭhīkā |rāma rajāyasa āpana nīkā ||
nija pana taji rākheu panu morā |chohu sanehu kīnha nahiṁ thorā ||
సీతాపతికి సేవకుడిగా సేవ చేయడం, నూరు కామధేనువులకు సమానంగా అందంగా ఉంది. భరతుని పట్ల భక్తి మీ మనసులో వచ్చింది; విధి విషయాన్ని సరైనదానిగా చేసింది, కాబట్టి చింతను వదలండి. దేవతల ప్రభూ, భరతుని శక్తిని చూడు: సహజ స్వభావం చేత రఘు రాజు అతని ముందు వశమయ్యాడు. దేవతలారా, మనసును నిలకడ చేసుకోండి; భయపడాల్సిన పనిలేదు, ఎందుకంటే భరతుడు రాముని నీడగా తెలుసుకోండి. అంతర్యామియైన ప్రభువు, సురగురువు మరియు దేవతల సలహాలోని చింతను విని, సిగ్గుపడ్డాడు. భరతుడు తన హృదయంలో మొత్తం భారం తన తలపై ఉన్నదని భావించాడు, మనసులో కోట్లాది ఆలోచనలను మళ్లించాడు. ఆలోచించిన తరువాత, తన మనసును ఒక నిశ్చయంలో స్థిరపరిచాడు: రాముని ఆజ్ఞను పాటించడమే తనకు మేలని. తన మాటను విడిచి, నా మాటను నిలబెట్టాడు, నాకు చిన్నది కాని ప్రేమను చూపాడు.
దోహా 266
कीन्ह अनुग्रह अमित अति सब बिधि सीतानाथ।करि प्रनामु बोले भरतु जोरि जलज जुग हाथ।।266।।
kīnha anugraha amita ati saba bidhi sītānātha |kari pranāmu bole bharatu jori jalaja juga hātha ||266||
సీతానాథుడు అన్ని విధాలుగా అపరిమితమైన అత్యధిక అనుగ్రహాన్ని ప్రసాదించాడు. రెండు కమల హస్తాలను జోడించి ప్రణామం చేసి భరతుడు పలికాడు.
చౌపాయి 267.1-4
कहौं कहावौं का अब स्वामी।कृपा अंबुनिधि अंतरजामी।।
गुर प्रसन्न साहिब अनुकूला।मिटी मलिन मन कलपित सूला।।
अपडर डरेउँ न सोच समूलें।रबिहि न दोसु देव दिसि भूलें।।
मोर अभागु मातु कुटिलाई।बिधि गति बिषम काल कठिनाई।।
पाउ रोपि सब मिलि मोहि घाला।प्रनतपाल पन आपन पाला।।
यह नइ रीति न राउरि होई।लोकहुँ बेद बिदित नहिं गोई।।
जगु अनभल भल एकु गोसाईं।कहिअ होइ भल कासु भलाईं।।
देउ देवतरु सरिस सुभाऊ।सनमुख बिमुख न काहुहि काऊ।।
kahauṁ kahāvauṁ kā aba svāmī |kṛpā aṁbunidhi aṁtarajāmī ||
gura prasanna sāhiba anukūlā |miṭī malina mana kalapita sūlā ||
apaḍara ḍareũ na soca samūleṁ |rabihi na dosu deva disi bhūleṁ ||
mora abhāgu mātu kuṭilāī |bidhi gati biṣama kāla kaṭhināī ||
pāu ropi saba mili mohi ghālā |pranatapāla pana āpana pālā ||
yaha nai rīti na rāuri hoī |lokahũ beda bidita nahiṁ goī ||
jagu anabhala bhala eku gosāīṁ |kahia hoi bhala kāsu bhalāīṁ ||
deu devataru sarisa subhāū |sanamukha bimukha na kāhuhi kāū ||
ఇక ఏమి చెప్పుట, నా తరఫున ఎవరిచేత చెప్పించుట, నా స్వామీ? నీవు కరుణా సముద్రము, అంతరంగములను తెలిసినవాడవు. నా గురువు సంతోషించెను, నా యజమాని అనుకూలుడయ్యెను; నా మనసును చీకటి పరచిన కల్పిత బాధలు పోయెను. కారణము లేకుండా నేను భయపడితిని, నా ఆందోళనకు మూలము లేదు. ఆకాశపు దిక్కులను ఒకడు తప్పుగా భావించిన, అది సూర్యుని తప్పు కాదు, స్వామీ. నా దురదృష్టము, నా తల్లి కుటిలత్వము, విధి గతి విపరీతము, కాలము కఠినత్వము, అన్నీ కలిసి, తమ పాదములు నిలుపరించి, నన్ను పడగొట్టిరి; కానీ శరణు పొందినవారిని రక్షించువాడు తన మాటను నిలబెట్టెను. ఇది నీకు కొత్త మార్గము కాదు; లోకములోను వేదములలోను ఇది తెలిసిందే, దాగినది కాదు. లోకము అనర్థముతో నిండినది, నీవే ఒక్కడవు మంచివాడవు, స్వామీ. చెప్పు, నీ మంచితనము వలన కాక ఇతరుల మంచితనము వలన ఎవరు మంచివాడు కాగలడు? నీ స్వభావము, స్వామీ, దేవతరు వృక్షము వంటిది; అది ఒకరికి అనుకూలముగాను మరొకరికి ప్రతికూలముగాను ఉండదు, వాడు ఎవడైనను.
దోహా 267
जाइ निकट पहिचानि तरु छाहँ समनि सब सोच।मागत अभिमत पाव जग राउ रंकु भल पोच।।267।।
jāi nikaṭa pahicāni taru chāhã samani saba soca |māgata abhimata pāva jaga rāu raṁku bhala poca ||267||
దగ్గరకు వెళ్లి ఆ చెట్టును గుర్తించి, దాని నీడ అన్ని చింతలను పోగొడుతుందని తెలుసుకొని, ప్రపంచంలో రాజు అయినా బిచ్చగాడైనా, మంచివాడైనా చెడ్డవాడైనా, తాము కోరుకున్నది అడిగి పొందుతారు.
చౌపాయి 268.1-4
लखि सब बिधि गुर स्वामि सनेहू।मिटेउ छोभु नहिं मन संदेहू।।
अब करुनाकर कीजिअ सोई।जन हित प्रभु चित छोभु न होई।।
जो सेवकु साहिबहि सँकोची।निज हित चहइ तासु मति पोची।।
सेवक हित साहिब सेवकाई।करै सकल सुख लोभ बिहाई।।
स्वारथु नाथ फिरें सबही का।किएँ रजाइ कोटि बिधि नीका।।
यह स्वारथ परमारथ सारु।सकल सुकृत फल सुगति सिंगारु।।
देव एक बिनती सुनि मोरी।उचित होइ तस करब बहोरी।।
तिलक समाजु साजि सबु आना।करिअ सुफल प्रभु जौं मनु माना।।
lakhi saba bidhi gura svāmi sanehū |miṭeu chobhu nahiṁ mana saṁdehū ||
aba karunākara kījia soī |jana hita prabhu cita chobhu na hoī ||
jo sevaku sāhibahi sãkocī |nija hita cahai tāsu mati pocī ||
sevaka hita sāhiba sevakāī |karai sakala sukha lobha bihāī ||
svārathu nātha phireṁ sabahī kā |kiẽ rajāi koṭi bidhi nīkā ||
yaha svāratha paramāratha sāru |sakala sukṛta phala sugati siṁgāru ||
deva eka binatī suni morī |ucita hoi tasa karaba bahorī ||
tilaka samāju sāji sabu ānā |karia suphala prabhu jauṁ manu mānā ||
నా గురువు మరియు నా స్వామి యొక్క ప్రేమను అన్ని విధాలుగా చూచి, నా మనస్సు యొక్క బాధ తొలగిపోయింది, ఏ సందేహము మిగలలేదు. ఇప్పుడు, కరుణాకరుడా, దాసుని హితము కాపాడబడునట్లుగాను ప్రభువు మనస్సు బాధపడనట్లుగాను దానిని చేయుము. తన హితమును కోరి తన స్వామిని సిగ్గుపరచుచుండు దాసుడు, చెడు బుద్ధి గలవాడు. దాసుని నిజమైన లాభము స్వామిని సేవించుటలోనే, అన్ని సుఖములను లోభమును విడిచి దానిని చేయుటలో. అందరి లాభము నీవు తిరిగి రావుటలోనే స్వామీ; కాని నీ ఆజ్ఞను పాటించుట వలన లాభము కోటి రెట్లు గొప్పది. ఈ లాభము లౌకిక మరియు పరమార్థ లాభముల సారము; అన్ని మంచి కర్మల ఫలము మరియు శుభమైన ముగింపు యొక్క అలంకారము. దేవా, నా ఒక్క విన్నపము వినుము; తరువాత నీకు తగినట్లు చేయుము. తిలక సామగ్రి అంతా సిద్ధము చేసి తీసుకు వచ్చాను; ప్రభూ, నీ మనస్సు మెచ్చినట్లయితే వాటిని ఫలవంతము చేయుము.
దోహా 268
सानुज पठइअ मोहि बन कीजिअ सबहि सनाथ।नतरु फेरिअहिं बंधु दोउ नाथ चलौं मैं साथ।।268।।
sānuja paṭhaia mohi bana kījia sabahi sanātha |nataru pheriahiṁ baṁdhu dou nātha calauṁ maiṁ sātha ||268||
నన్ను నా తమ్ముడితో కలిపి అడవికి పంపండి, అందువలన అందరూ రక్షకుని పొంది సౌభాగ్యవంతులవుతారు. లేదంటే, ఇద్దరు సోదరులను తిరిగి పంపండి, నేను మీతో వస్తాను, నా స్వామి.
చౌపాయి 269.1-4
नतरु जाहिं बन तीनिउ भाई।बहुरिअ सीय सहित रघुराई।।
जेहि बिधि प्रभु प्रसन्न मन होई।करुना सागर कीजिअ सोई।।
देवँ दीन्ह सबु मोहि अभारु।मोरें नीति न धरम बिचारु।।
कहउँ बचन सब स्वारथ हेतू।रहत न आरत कें चित चेतू।।
उतरु देइ सुनि स्वामि रजाई।सो सेवकु लखि लाज लजाई।।
अस मैं अवगुन उदधि अगाधू।स्वामि सनेहँ सराहत साधू।।
अब कृपाल मोहि सो मत भावा।सकुच स्वामि मन जाइँ न पावा।।
प्रभु पद सपथ कहउँ सति भाऊ।जग मंगल हित एक उपाऊ।।
nataru jāhiṁ bana tīniu bhāī |bahuria sīya sahita raghurāī ||
jehi bidhi prabhu prasanna mana hoī |karunā sāgara kījia soī ||
devã dīnha sabu mohi abhāru |moreṁ nīti na dharama bicāru ||
kahaũ bacana saba svāratha hetū |rahata na ārata keṁ cita cetū ||
utaru dei suni svāmi rajāī |so sevaku lakhi lāja lajāī ||
asa maiṁ avaguna udadhi agādhū |svāmi sanehã sarāhata sādhū ||
aba kṛpāla mohi so mata bhāvā |sakuca svāmi mana jāĩ na pāvā ||
prabhu pada sapatha kahaũ sati bhāū |jaga maṁgala hita eka upāū ||
లేకపోతే, ముగ్గురు సోదరులు అరణ్యానికి వెళ్ళనివ్వండి, రఘువుల ప్రభువు సీతతో సహా తిరిగి రానివ్వండి. ఏ విధంగా ప్రభువు మనసు సంతోషిస్తుందో, కరుణా సాగరా, అదే చేయండి. నా ప్రభువు నాపై మొత్తం భారాన్ని పెట్టాడు, అయినా నీతి లేదా ధర్మం గురించి నాకు అవగాహన లేదు. నేను మాట్లాడే అన్ని మాటలు నా స్వార్థం కోసమే; కష్టంలో ఉన్నవాడి మనసు స్పష్టమైన బుద్ధిని ఉంచుకోదు. తన యజమాని ఆజ్ఞను విని ప్రత్యుత్తరమిచ్చే సేవకుడు, అతనిని చూస్తే సిగ్గు కూడా సిగ్గుపడుతుంది. అటువంటివాడినే నేను, దోషాల అగాధ సముద్రం, అయినా తన ప్రేమతో నా యజమాని నన్ను మంచివాడిగా పొగడుతాడు. ఇప్పుడు, కృపాళుడా, నా యజమాని మనసు ఏ సిగ్గును కూడా పొందని ఆ ప్రణాళికే నాకు ఇష్టంగా ఉంది. నా ప్రభువు పాదాలను సత్యంగా పెట్టి నిజమైన మనసుతో చెబుతున్నాను: ప్రపంచ శ్రేయస్సుకు ఒకే ఒక మార్గం ఉంది.
దోహా 269
प्रभु प्रसन्न मन सकुच तजि जो जेहि आयसु देब।सो सिर धरि धरि करिहि सबु मिटिहि अनट अवरेब।।269।।
prabhu prasanna mana sakuca taji jo jehi āyasu deba |so sira dhari dhari karihi sabu miṭihi anaṭa avareba ||269||
ప్రభువు సంతోషంగా మనసుతో సంకోచం విడిచి ఎవరికి ఏ ఆజ్ఞ ఇచ్చినా, దానిని మేమందరం తలపై ధరించి నెరవేరుస్తాము, అన్ని కష్టాలు గొడవలు తీరిపోతాయి.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में भरत-विनय (दोहा 260–269) का पाठ ‘सेवक-धर्म’ और ‘गुरु-वचन-पालन’ की बुद्धि देता है, मातृ/कुल-कलह से उत्पन्न दोषारोप-भाव को शान्त करता है, तथा ‘राम-आज्ञा’ के प्रति श्रद्धा बढ़ाकर गृहस्थ-जीवन में भी वैराग्य और शरणागति की सिद्धि कराता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-संपुट या ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-संपुट जोड़ा जाता है; विशेषतः भरत-प्रसंग में ‘भरत चरन अनुरागु’ की भावना के साथ राम-नाम जप (राम/सीता-नाम) को संपुट रूप में रखा जाता है।
Ask anything about Prakarana 27 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
