त्याग-धर्म का सोपान: राजधर्म, कुलधर्म और निजी प्रेम (स्नेह) के टकराव में ‘राम-आज्ञा’ को परम मानकर अहं-क्षय, शरणागति और निष्काम सेवा की सिद्धि। अयोध्या काण्ड साधक को ‘घर’ (सामाजिक भूमिका) के भीतर ही वैराग्य और समर्पण का अभ्यास कराता है—यही इस सोपान का द्वार है।
या खंडित पाठात (दोहा 260–269) अयोध्या काण्डाचा केंद्रीय रस करुण-श्रृंगार (स्नेह) यांतून उचलून शान्त-भक्तीत स्थिर होताना दिसतो. भरताचा आत्म-विलाप (मातृ-दोष, विधि-वैषम्य) आणि गुरु-वचनाप्रती समर्पण, ‘सेवक-साहिब’ नात्याला धर्म-मीमांसेचे रूप देतात. सभेचे तुषारासारखे स्तब्ध होणे, नेत्रांचे ‘नेह-जल’ होणे—हे अलंकार भाव-परिवर्तनाचे सूचक आहेत: शोकातून शुद्धी, आरोपातून आत्म-दोष-दर्शन, आणि अखेरीस ‘राम-रजायस’ सर्वोपरि मानण्याचा संकल्प. देव-सभेचा प्रसंग या मानवी नाट्याला ब्रह्मांडीय धर्म-योजनेत ठेवतो: राम ‘भक्त-बस’ आहेत, आणि भरत-भक्ती जगत-कल्याणाची मुळ आहे. म्हणून अयोध्या काण्ड सोपान-क्रमात ‘त्यागाचा नैतिक शिखर’ ठरतो—जिथे गृहस्थ-धर्मातच वैराग्याचे सत्यापन होते.
भरत का सभा में विनयपूर्वक आत्म-दोष-स्वीकार; गुरु और रघुनंदन के वचनों से समाज का धैर्य; देवताओं का परामर्श कि ‘राम भक्त-बस’ हैं; भरत का प्रस्ताव, तिलक-समाज हो तो भी आज्ञा-प्रधान, अन्यथा स्वयं वनगमन/भ्रातृ-संग।
चौपाई 260.1-4
सुनि मुनि बचन राम रुख पाई।गुरु साहिब अनुकूल अघाई।।
लखि अपने सिर सबु छरु भारू।कहि न सकहिं कछु करहिं बिचारू।।
पुलकि सरीर सभाँ भए ठाढें।नीरज नयन नेह जल बाढ़ें।।
कहब मोर मुनिनाथ निबाहा।एहि तें अधिक कहौं मैं काहा।।
मैं जानउँ निज नाथ सुभाऊ।अपराधिहु पर कोह न काऊ।।
मो पर कृपा सनेह बिसेषी।खेलत खुनिस न कबहूँ देखी।।
सिसुपन तेम परिहरेउँ न संगू।कबहुँ न कीन्ह मोर मन भंगू।।
मैं प्रभु कृपा रीति जियँ जोही।हारेहुँ खेल जितावहिं मोही।।
suni muni bacana rāma rukha pāī |guru sāhiba anukūla aghāī ||
lakhi apane sira sabu charu bhārū |kahi na sakahiṁ kachu karahiṁ bicārū ||
pulaki sarīra sabhā̃ bhae ṭhāḍheṁ |nīraja nayana neha jala bāṛheṁ ||
kahaba mora muninātha nibāhā |ehi teṁ adhika kahauṁ maiṁ kāhā ||
maiṁ jānaũ nija nātha subhāū |aparādhihu para koha na kāū ||
mo para kṛpā saneha biseṣī |khelata khunisa na kabahū̃ dekhī ||
sisupana tema parihareũ na saṁgū |kabahũ na kīnha mora mana bhaṁgū ||
maiṁ prabhu kṛpā rīti jiyã johī |hārehũ khela jitāvahiṁ mohī ||
मुनीचे वचन ऐकून आणि रामाचे चेहरा पाहून, भरताला गुरु आणि स्वामी दोघेही पूर्णतः अनुकूल वाटले. आपल्या डोक्यावर संपूर्ण भार आणि दबाव पाहून, ते काही बोलू शकले नाही आणि विचारात मग्न झाले. त्यांच्या शरीरात पुलकित उमटले आणि सभेत उभे राहिले, त्यांच्या कमळनयनांत प्रेमाश्रू वाढू लागले. "मुनिनाथांनी माझे बोलणे बोलले आणि माझे कार्य पूर्ण केले. यापेक्षा अधिक मी काय बोलू? मी माझ्या नाथाचा स्वभाव जाणतो: ते अपराधीवरही कधीच रागावत नाहीत. माझ्यावर त्यांची विशेष कृपा आणि प्रेम आहे; खेळतानाही मी त्यांचा राग कधी पाहिला नाही. बालपणापासून मी त्यांचा सहवास कधी सोडला नाही, आणि त्यांनी कधी माझे मन तोडले नाही. प्रभूच्या कृपेची रीत हृदयात पाहिली आहे: खेळात हरल्यावरही ते मला जिंकवत असत."
दोहा 260
महूँ सनेह सकोच बस सनमुख कही न बैन।दरसन तृपित न आजु लगि पेम पिआसे नैन।।260।।
mahū̃ saneha sakoca basa sanamukha kahī na baina |darasana tṛpita na āju lagi pema piāse naina ||260||
मी प्रेम आणि संकोचाच्या वशीभूत होऊन तोंडासमोर कधीच काही बोलले नाही; आजपर्यंत माझे डोळे प्रेमाच्या तहानेने तृष्ट आहेत, त्याच्या दर्शनांनी तृप्त झाले नाहीत।
चौपाई 261.1-4
बिधि न सकेउ सहि मोर दुलारा।नीच बीचु जननी मिस पारा।।
यहउ कहत मोहि आजु न सोभा।अपनीं समुझि साधु सुचि को भा।।
मातु मंदि मैं साधु सुचाली।उर अस आनत कोटि कुचाली।।
फरइ कि कोदव बालि सुसाली।मुकुता प्रसव कि संबुक काली।।
सपनेहुँ दोसक लेसु न काहू।मोर अभाग उदधि अवगाहू।।
बिनु समुझें निज अघ परिपाकू।जारिउँ जायँ जननि कहि काकू।।
हृदयँ हेरि हारेउँ सब ओरा।एकहि भाँति भलेहिं भल मोरा।।
गुर गोसाइँ साहिब सिय रामू।लागत मोहि नीक परिनामू।।
bidhi na sakeu sahi mora dulārā |nīca bīcu jananī misa pārā ||
yahau kahata mohi āju na sobhā |apanīṁ samujhi sādhu suci ko bhā ||
mātu maṁdi maiṁ sādhu sucālī |ura asa ānata koṭi kucālī ||
pharai ki kodava bāli susālī |mukutā prasava ki saṁbuka kālī ||
sapanehũ dosaka lesu na kāhū |mora abhāga udadhi avagāhū ||
binu samujheṁ nija agha paripākū |jāriũ jāyã janani kahi kākū ||
hṛdayã heri hāreũ saba orā |ekahi bhā̃ti bhalehiṁ bhala morā ||
gura gosāĩ sāhiba siya rāmū |lāgata mohi nīka parināmū ||
विधात्याला माझ्या लाडकेपणाचे सहन झाले नाही, आणि नीच व्यक्तीने मातेच्या निमित्ताने आमच्यात दुभाव निर्माण केला. हे सांगण्यानेही मला आज कोणतीही प्रतिष्ठा मिळत नाही. स्वतःच्या समजुतीने कोण साधु आणि पवित्र झाले आहे? माता वाईट आणि मी साधु व सुचारित्री आहे, असे हृदयात आणणे हेच कोटी वाईट कृत्ये आहेत. काय कोदो धान्यातून उत्तम तांदूळ उगवतो, किंवा काय काळा शंख मोती जन्म देतो? स्वप्नातही कोणाचाही दोष नाही; माझे दुर्भाग्यच अथाह समुद्र आहे. स्वतःच्या पापांचा परिपाक समजून न घेता मी कडव्या शब्दांनी माझ्या मातेला जाळले आहे. हृदयात पाहून मी सर्व बाजूंनी हरलो. एकाच प्रकारे माझे भले होऊ शकते, कारण त्यातून भलेच निघेल. गुरु, स्वामी आणि प्रभू अशा सीता आणि राम आहेत, तेव्हा परिणाम मला चांगला वाटतो.
दोहा 261
साधु सभा गुर प्रभु निकट कहउँ सुथल सति भाउ।प्रेम प्रपंचु कि झूठ फुर जानहिं मुनि रघुराउ।।261।।
sādhu sabhā gura prabhu nikaṭa kahaũ suthala sati bhāu |prema prapaṁcu ki jhūṭha phura jānahiṁ muni raghurāu ||261||
साधूंच्या सभेत, गुरु आणि प्रभु यांच्या जवळ, शुद्ध सत्य भावाने सांगतो. प्रेम आडंबर आहे की खोटे, हे मुनी आणि रघुराज जाणतात.
चौपाई 262.1-4
भूपति मरन पेम पनु राखी।जननी कुमति जगतु सबु साखी।।
देखि न जाहि बिकल महतारी।जरहिं दुसह जर पुर नर नारी।।
महीं सकल अनरथ कर मूला।सो सुनि समुझि सहिउँ सब सूला।।
सुनि बन गवनु कीन्ह रघुनाथा।करि मुनि बेष लखन सिय साथा।।
बिनु पानहिन्ह पयादेहि पाएँ।संकरु साखि रहेउँ एहि घाएँ।।
बहुरि निहार निषाद सनेहू।कुलिस कठिन उर भयउ न बेहू।।
अब सबु आँखिन्ह देखेउँ आई।जिअत जीव जड़ सबइ सहाई।।
जिन्हहि निरखि मग साँपिनि बीछी।तजहिं बिषम बिषु तामस तीछी।।
bhūpati marana pema panu rākhī |jananī kumati jagatu sabu sākhī ||
dekhi na jāhi bikala mahatārī |jarahiṁ dusaha jara pura nara nārī ||
mahīṁ sakala anaratha kara mūlā |so suni samujhi sahiũ saba sūlā ||
suni bana gavanu kīnha raghunāthā |kari muni beṣa lakhana siya sāthā ||
binu pānahinha payādehi pāẽ |saṁkaru sākhi raheũ ehi ghāẽ ||
bahuri nihāra niṣāda sanehū |kulisa kaṭhina ura bhayau na behū ||
aba sabu ā̃khinha dekheũ āī |jiata jīva jaṛa sabai sahāī ||
jinhahi nirakhi maga sā̃pini bīchī |tajahiṁ biṣama biṣu tāmasa tīchī ||
राजाने प्रेमाची प्रतिज्ञा राखता प्राण दिले, आई कुबुद्धीची झाली, आणि संपूर्ण जग याचे साक्षी आहे. व्याकुळ आईंकडे पाहता येत नाही, आणि नगरातील स्त्री-पुरुष असह्य दाहाने जळत आहेत. मीच सर्व विपदांचे मूळ आहे; तरीही ऐकून आणि समजून सर्व वेदना सहन केल्या. ऐकले की रघुनाथाने मुनीचा वेष धारण करून लक्ष्मण आणि सीतेसह वनात गमन केले. पादुका न घालता पायांवर चालत; शंकराला साक्षी ठेवून या आघातातही जगत राहिलो. पुन्हा निषादाचा स्नेह पाहून, वज्रापेक्षा कठोर माझे हृदय तुटले नाही. आता सर्व स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहून आलो; हा जड जीव जगत असता सर्व सहन करत आहे. ज्यांना पाहून मार्गावरील साप-विंचू विषारी विष आणि तामस तीक्ष्णता सोडून देतात.
दोहा 262
तेइ रघुनंदनु लखनु सिय अनहित लागे जाहि।तासु तनय तजि दुसह दुख दैउ सहावइ काहि।।262।।
tei raghunaṁdanu lakhanu siya anahita lāge jāhi |tāsu tanaya taji dusaha dukha daiu sahāvai kāhi ||262||
तेच रघुनंदन, लक्ष्मण आणि सीता तिला शत्रू वाटू लागले. मग अशा स्त्रीचा पुत्र सोडून दैव दुःसह दुःख दुसऱ्या कोणाला सहन करवील?
चौपाई 263.1-4
सुनि अति बिकल भरत बर बानी।आरति प्रीति बिनय नय सानी।।
सोक मगन सब सभाँ खभारू।मनहुँ कमल बन परेउ तुसारू।।
कहि अनेक बिधि कथा पुरानी।भरत प्रबोधु कीन्ह मुनि ग्यानी।।
बोले उचित बचन रघुनंदू।दिनकर कुल कैरव बन चंदू।।
तात जाँय जियँ करहु गलानी।ईस अधीन जीव गति जानी।।
तीनि काल तिभुअन मत मोरें।पुन्यसिलोक तात तर तोरे।।
उर आनत तुम्ह पर कुटिलाई।जाइ लोकु परलोकु नसाई।।
दोसु देहिं जननिहि जड़ तेई।जिन्ह गुर साधु सभा नहिं सेई।।
suni ati bikala bharata bara bānī |ārati prīti binaya naya sānī ||
soka magana saba sabhā̃ khabhārū |manahũ kamala bana pareu tusārū ||
kahi aneka bidhi kathā purānī |bharata prabodhu kīnha muni gyānī ||
bole ucita bacana raghunaṁdū |dinakara kula kairava bana caṁdū ||
tāta jā̃ya jiyã karahu galānī |īsa adhīna jīva gati jānī ||
tīni kāla tibhuana mata moreṁ |punyasiloka tāta tara tore ||
ura ānata tumha para kuṭilāī |jāi loku paraloku nasāī ||
dosu dehiṁ jananihi jaṛa teī |jinha gura sādhu sabhā nahiṁ seī ||
अत्यंत व्याकुल आणि आर्ती, प्रीती, विनय आणि नय यांनी युक्त भरताचे उत्तम वचन ऐकून, संपूर्ण सभा शोक आणि विषादात बुडून गेली, जणू कमळांच्या समूहावर पडसरी पडली असेल. ज्ञानी मुनीने अनेक प्रकारे अनेक प्राचीन कथा सांगून भरताला सांत्वन दिले. त्यानंतर रघुकुलाचे आनंद, सूर्यवंशाच्या रात्रीच्या कमळांचा चंद्रमा असलेल्या रामांनी उचित वचने बोलले. हे तात, तू व्यर्थच हृदयात दुःख करतोस. जीवाची गती ईश्वराधीन आहे, असे जाण. हे तात, माझ्या मते तीन्ही काळ आणि तीन्ही लोकांमध्ये पुण्यशील व्यक्ती तुझ्याहून खालचे आहेत. जो कोणी तुझ्याविषयी हृदयात कुटिलता धरतो, तो इहलोक आणि परलोक दोन्ही गमावतो. फक्त तेच मूर्ख तुझ्या आईला दोष देतात, ज्यांनी कधी गुरू, साधू आणि सभा यांची सेवा केली नाही.
दोहा 263
मिटिहहिं पाप प्रपंच सब अखिल अमंगल भार।लोक सुजसु परलोक सुखु सुमिरत नामु तुम्हार।।263।।
miṭihahiṁ pāpa prapaṁca saba akhila amaṁgala bhāra |loka sujasu paraloka sukhu sumirata nāmu tumhāra ||263||
नाहींचे जातील सर्व पाप आणि भ्रम, आणि प्रत्येक अमंगळाचा संपूर्ण भार। तुमच्या नावाचे स्मरण केल्याने या लोकात सुयश आणि परलोकात सुख मिळेल.
चौपाई 264.1-4
कहउँ सुभाउ सत्य सिव साखी।भरत भूमि रह राउरि राखी।।
तात कुतरक करहु जनि जाएँ।बैर पेम नहि दुरइ दुराएँ।।
मुनि गन निकट बिहग मृग जाहीं।बाधक बधिक बिलोकि पराहीं।।
हित अनहित पसु पच्छिउ जाना।मानुष तनु गुन ग्यान निधाना।।
तात तुम्हहि मैं जानउँ नीकें।करौं काह असमंजस जीकें।।
राखेउ रायँ सत्य मोहि त्यागी।तनु परिहरेउ पेम पन लागी।।
तासु बचन मेटत मन सोचू।तेहि तें अधिक तुम्हार सँकोचू।।
ता पर गुर मोहि आयसु दीन्हा।अवसि जो कहहु चहउँ सोइ कीन्हा।।
kahaũ subhāu satya siva sākhī |bharata bhūmi raha rāuri rākhī ||
tāta kutaraka karahu jani jāẽ |baira pema nahi durai durāẽ ||
muni gana nikaṭa bihaga mṛga jāhīṁ |bādhaka badhika biloki parāhīṁ ||
hita anahita pasu pacchiu jānā |mānuṣa tanu guna gyāna nidhānā ||
tāta tumhahi maiṁ jānaũ nīkeṁ |karauṁ kāha asamaṁjasa jīkeṁ ||
rākheu rāyã satya mohi tyāgī |tanu parihareu pema pana lāgī ||
tāsu bacana meṭata mana socū |tehi teṁ adhika tumhāra sãkocū ||
tā para gura mohi āyasu dīnhā |avasi jo kahahu cahaũ soi kīnhā ||
मी स्वभावाने सत्य बोलतो, शिवाला साक्षी ठेवून: भरता, ही भूमी तुझ्या राज्याच्या रक्षणानेच टिकली आहे। भाऊ, व्यर्थात खोटे संशय करू नकोस; प्रेम आणि वैर लपवता येत नाही, कसेही लपवले तरी। पक्षी आणि हरीण मुनींच्या जवळ जातात, पण आपला घातक शिकारी पाहून पळून जातात। प्राणी आणि पक्षीही हित आणि अहित ओळखतात; मनुष्य तर अधिकच, ज्याचे शरीर गुण आणि ज्ञानाचे भांडार आहे। भाऊ, मी तुला चांगल्या प्रकारे ओळखतो. या मनाच्या गोंधळात मी काय करू? राजाने सत्य राखून मला सोडले, आणि प्रेमाच्या प्रतिज्ञेला लागून आपले शरीर सोडले। त्यांचे वचन मिटवण्यात माझे मन संकोच करते, पण त्याहून अधिक तुझ्यासाठी माझा संकोच आहे. याव्यतिरिक्त गुरूंनीही मला आज्ञा दिली आहे. तू जे म्हणशील, तेच मी नक्की करावयाचे आहे.
दोहा 264
मनु प्रसन्न करि सकुच तजि कहहु करौं सोइ आजु।सत्यसंध रघुबर बचन सुनि भा सुखी समाजु।।264।।
manu prasanna kari sakuca taji kahahu karauṁ soi āju |satyasaṁdha raghubara bacana suni bhā sukhī samāju ||264||
आपले मन प्रसन्न करून संकोच सोडून सांगा, आज जे करावे ते मी करीन। सत्यव्रत रघुकुलश्रेष्ठ रामाचे हे वचन ऐकून संपूर्ण सभा आनंदित झाली।
चौपाई 265.1-4
सुर गन सहित सभय सुरराजू।सोचहिं चाहत होन अकाजू।।
बनत उपाउ करत कछु नाहीं।राम सरन सब गे मन माहीं।।
बहुरि बिचारि परस्पर कहहीं।रघुपति भगत भगति बस अहहीं।।
सुधि करि अंबरीष दुरबासा।भे सुर सुरपति निपट निरासा।।
सहे सुरन्ह बहु काल बिषादा।नरहरि किए प्रगट प्रहलादा।।
लगि लगि कान कहहिं धुनि माथा।अब सुर काज भरत के हाथा।।
आन उपाउ न देखिअ देवा।मानत रामु सुसेवक सेवा।।
हियँ सपेम सुमिरहु सब भरतहि।निज गुन सील राम बस करतहि।।
sura gana sahita sabhaya surarājū |socahiṁ cāhata hona akājū ||
banata upāu karata kachu nāhīṁ |rāma sarana saba ge mana māhīṁ ||
bahuri bicāri paraspara kahahīṁ |raghupati bhagata bhagati basa ahahīṁ ||
sudhi kari aṁbarīṣa durabāsā |bhe sura surapati nipaṭa nirāsā ||
sahe suranha bahu kāla biṣādā |narahari kie pragaṭa prahalādā ||
lagi lagi kāna kahahiṁ dhuni māthā |aba sura kāja bharata ke hāthā ||
āna upāu na dekhia devā |mānata rāmu susevaka sevā ||
hiyã sapema sumirahu saba bharatahi |nija guna sīla rāma basa karatahi ||
देवांसह सभेत देवराज चिंतित होते, त्यांचे कार्य बिघडेल अशी भीती होती. कोणताही उपाय जमत नव्हता, म्हणून सर्वांनी मनात रामाची शरण घेतली. पुन्हा विचार करून एकमेकांना म्हणाले: रघुपति आपल्या भक्तांच्या भक्तीच्या वशी आहेत. अंबरीष आणि दुर्वासाची गोष्ट आठवून देव आणि देवराज पूर्णपणे निराश झाले. देवांनी फार काळ दुःख सहन केले, तेव्हा प्रह्लादाने नरसिंहाला प्रकट केले. कानोकानात हळू आवाजात सांगत आणि डोके ठोकत: आता देवांचे कार्य भरताच्या हातात आहे. हे देवांनो, दुसरा कोणताही उपाय दिसत नाही. राम चांगल्या सेवकाची सेवा मानतात. तुम्ही सर्व हृदयात प्रेमाने भरताचे स्मरण करा; त्याच्या गुण आणि शीलाने राम त्याच्या वशी होतील.
दोहा 265
सुनि सुर मत सुरगुर कहेउ भल तुम्हार बड़ भागु।सकल सुमंगल मूल जग भरत चरन अनुरागु।।265।।
suni sura mata suragura kaheu bhala tumhāra baṛa bhāgu |sakala sumaṁgala mūla jaga bharata carana anurāgu ||265||
देवांचा सल्ला ऐकून सुरगुरू बृहस्पती म्हणाले: उत्तम, तुमचे मोठे भाग्य आहे. जगातील सर्व सुमंगलाचे मूळ भरताच्या चरणांवरील अनुराग आहे.
चौपाई 266.1-4
सीतापति सेवक सेवकाई।कामधेनु सय सरिस सुहाई।।
भरत भगति तुम्हरें मन आई।तजहु सोचु बिधि बात बनाई।।
देखु देवपति भरत प्रभाऊ।सहज सुभायँ बिबस रघुराऊ।।
मन थिर करहु देव डरु नाहीं।भरतहि जानि राम परिछाहीं।।
सुनो सुरगुर सुर संमत सोचू।अंतरजामी प्रभुहि सकोचू।।
निज सिर भारु भरत जियँ जाना।करत कोटि बिधि उर अनुमाना।।
करि बिचारु मन दीन्ही ठीका।राम रजायस आपन नीका।।
निज पन तजि राखेउ पनु मोरा।छोहु सनेहु कीन्ह नहिं थोरा।।
sītāpati sevaka sevakāī |kāmadhenu saya sarisa suhāī ||
bharata bhagati tumhareṁ mana āī |tajahu socu bidhi bāta banāī ||
dekhu devapati bharata prabhāū |sahaja subhāyã bibasa raghurāū ||
mana thira karahu deva ḍaru nāhīṁ |bharatahi jāni rāma parichāhīṁ ||
suno suragura sura saṁmata socū |aṁtarajāmī prabhuhi sakocū ||
nija sira bhāru bharata jiyã jānā |karata koṭi bidhi ura anumānā ||
kari bicāru mana dīnhī ṭhīkā |rāma rajāyasa āpana nīkā ||
nija pana taji rākheu panu morā |chohu sanehu kīnha nahiṁ thorā ||
सीतापतीच्या सेवकाची सेवा शंभर कामधेनूंसारखी सुंदर आहे. भरताची भक्ती तुमच्या मनात आली आहे; काळजी सोडा, कारण विधानाने बाब घडवली आहे. देवांच्या स्वामी, भरताचे प्रभाव पहा: रघुनाथ आपल्या सहज स्वभावाने त्याच्या वशी आहेत. हे देवगण, मन स्थिर करा, घाबरायचे कारण नाही, कारण भरताला रामाची छाया समजा. अंतर्यामी प्रभूने सुरगुरु आणि देवांच्या सल्ल्यात त्यांची काळजी ऐकली आणि लज्जित झाले. भरताने आपल्या हृदयात अनुभवले की संपूर्ण भार आपल्या डोक्यावर आहे, आणि हृदयात कोट्यांच्या प्रकारे विचार करू लागले. विचार करून त्याने मन एका ठरलेल्या निश्चयावर ठेवले की रामाच्या आज्ञेचे पालन आपल्यासाठी उत्तम आहे. "आपला प्रण सोडून त्याने माझा प्रण ठेवला, आणि त्याने मला थोडा स्नेह दाखवला नाही."
दोहा 266
कीन्ह अनुग्रह अमित अति सब बिधि सीतानाथ।करि प्रनामु बोले भरतु जोरि जलज जुग हाथ।।266।।
kīnha anugraha amita ati saba bidhi sītānātha |kari pranāmu bole bharatu jori jalaja juga hātha ||266||
सीतानाथांनी सर्व प्रकारे अतिशय आणि अमर्याद अनुग्रह केला. दोन्ही कमळासमान हात जोडून प्रणाम करत भरताने बोलले.
चौपाई 267.1-4
कहौं कहावौं का अब स्वामी।कृपा अंबुनिधि अंतरजामी।।
गुर प्रसन्न साहिब अनुकूला।मिटी मलिन मन कलपित सूला।।
अपडर डरेउँ न सोच समूलें।रबिहि न दोसु देव दिसि भूलें।।
मोर अभागु मातु कुटिलाई।बिधि गति बिषम काल कठिनाई।।
पाउ रोपि सब मिलि मोहि घाला।प्रनतपाल पन आपन पाला।।
यह नइ रीति न राउरि होई।लोकहुँ बेद बिदित नहिं गोई।।
जगु अनभल भल एकु गोसाईं।कहिअ होइ भल कासु भलाईं।।
देउ देवतरु सरिस सुभाऊ।सनमुख बिमुख न काहुहि काऊ।।
kahauṁ kahāvauṁ kā aba svāmī |kṛpā aṁbunidhi aṁtarajāmī ||
gura prasanna sāhiba anukūlā |miṭī malina mana kalapita sūlā ||
apaḍara ḍareũ na soca samūleṁ |rabihi na dosu deva disi bhūleṁ ||
mora abhāgu mātu kuṭilāī |bidhi gati biṣama kāla kaṭhināī ||
pāu ropi saba mili mohi ghālā |pranatapāla pana āpana pālā ||
yaha nai rīti na rāuri hoī |lokahũ beda bidita nahiṁ goī ||
jagu anabhala bhala eku gosāīṁ |kahia hoi bhala kāsu bhalāīṁ ||
deu devataru sarisa subhāū |sanamukha bimukha na kāhuhi kāū ||
आता आणखी काय सांगू किंवा दुसऱ्यांकडून सांगवून घेऊ, स्वामी? तुम्ही करुणेचा सागर आणि हृदयाचे जाणकार आहात. गुरू प्रसन्न आहेत आणि स्वामी अनुकूल आहेत; मनात कल्पित झालेले त्रास जे मलिन होते ते मिटले. मी निराधार भय भावलो आणि माझ्या चिंतेला मूळ नव्हते. सूर्याचा दोष नाही, स्वामी, जर कोणी दिशा चुकले. माझे दुर्भाग्य, मातेची कुटिलता, विधाची विपरीत गती आणि काळाची कठिणता, हे सगळे मिळून पाय रोवून मला पाडले; परंतु शरणागताचा रक्षक आपले वचन पाळले. ही तुमची नवीन रीत नाही; लोक आणि वेदांत प्रसिद्ध आहे, लपलेली गोष्ट नाही. जग अशुभमय आहे, गोसाई तुम्ही एकमेव शुभ आहात. सांगा, तुमच्या भल्याईशिवाय दुसऱ्याच्या भल्याईने कोण भला होऊ शकतो? देव, तुमचा स्वभाव देवतरू सारखा आहे, जो कोणाच्या अनुकूल आणि कोणाच्या विरुद्ध नाही.
दोहा 267
जाइ निकट पहिचानि तरु छाहँ समनि सब सोच।मागत अभिमत पाव जग राउ रंकु भल पोच।।267।।
jāi nikaṭa pahicāni taru chāhã samani saba soca |māgata abhimata pāva jaga rāu raṁku bhala poca ||267||
जवळ जाऊन त्या झाडाला ओळखून, ज्याच्या सावली सर्व चिंता दूर करते, जगात राजा असो वा रंक, चांगला असो वा वाईट, सर्वजण आपली मनोकामना मागून मिळवतात।
चौपाई 268.1-4
लखि सब बिधि गुर स्वामि सनेहू।मिटेउ छोभु नहिं मन संदेहू।।
अब करुनाकर कीजिअ सोई।जन हित प्रभु चित छोभु न होई।।
जो सेवकु साहिबहि सँकोची।निज हित चहइ तासु मति पोची।।
सेवक हित साहिब सेवकाई।करै सकल सुख लोभ बिहाई।।
स्वारथु नाथ फिरें सबही का।किएँ रजाइ कोटि बिधि नीका।।
यह स्वारथ परमारथ सारु।सकल सुकृत फल सुगति सिंगारु।।
देव एक बिनती सुनि मोरी।उचित होइ तस करब बहोरी।।
तिलक समाजु साजि सबु आना।करिअ सुफल प्रभु जौं मनु माना।।
lakhi saba bidhi gura svāmi sanehū |miṭeu chobhu nahiṁ mana saṁdehū ||
aba karunākara kījia soī |jana hita prabhu cita chobhu na hoī ||
jo sevaku sāhibahi sãkocī |nija hita cahai tāsu mati pocī ||
sevaka hita sāhiba sevakāī |karai sakala sukha lobha bihāī ||
svārathu nātha phireṁ sabahī kā |kiẽ rajāi koṭi bidhi nīkā ||
yaha svāratha paramāratha sāru |sakala sukṛta phala sugati siṁgāru ||
deva eka binatī suni morī |ucita hoi tasa karaba bahorī ||
tilaka samāju sāji sabu ānā |karia suphala prabhu jauṁ manu mānā ||
सर्व प्रकारे गुरु आणि स्वामी यांचे प्रेम पाहून, माझे दुःख मिटले आणि मनात काही संशय उरला नाही. आता हे करुणासिंधू, तेच करा ज्याने दासाचे हित होई आणि प्रभुच्या चित्ताला दुःख होणार नाही. जो सेवक स्वामीला संकोचात टाकतो आणि स्वतःचे हित इच्छितो, त्याची बुद्धी नीच आहे. सेवकाचे हित स्वामीच्या सेवेत आहे, सर्व सुखांचा लोभ सोडून जो सेवा करतो. हे नाथ, सर्वांचा स्वार्थ तुमच्या परतण्यात आहे, पण तुमची आज्ञा पाळल्याने ते कोटी पटीने उत्तम होते. हा स्वार्थच परमार्थाचे सार आहे, सर्व सुकृतांचे फळ आहे आणि सुगतीचा अलंकार आहे. हे देव, माझी एक विनवणी ऐका, आणि नंतर जे तुम्हाला योग्य वाटे ते करा. तिलकाचा सामान सजवून सर्व आणले आहे, प्रभो जर मन राजी झाले तर त्यांना सफल करा.
दोहा 268
सानुज पठइअ मोहि बन कीजिअ सबहि सनाथ।नतरु फेरिअहिं बंधु दोउ नाथ चलौं मैं साथ।।268।।
sānuja paṭhaia mohi bana kījia sabahi sanātha |nataru pheriahiṁ baṁdhu dou nātha calauṁ maiṁ sātha ||268||
मला माझ्या धाकट्या बंधूसह वनात पाठवा, आणि अशा रीतीने सर्वांना स्वामीयुक्त करा। अन्यथा दोन्ही बंधूंना परत बोलवा, हे नाथ, मी तुमच्यासोबत चलेन।
चौपाई 269.1-4
नतरु जाहिं बन तीनिउ भाई।बहुरिअ सीय सहित रघुराई।।
जेहि बिधि प्रभु प्रसन्न मन होई।करुना सागर कीजिअ सोई।।
देवँ दीन्ह सबु मोहि अभारु।मोरें नीति न धरम बिचारु।।
कहउँ बचन सब स्वारथ हेतू।रहत न आरत कें चित चेतू।।
उतरु देइ सुनि स्वामि रजाई।सो सेवकु लखि लाज लजाई।।
अस मैं अवगुन उदधि अगाधू।स्वामि सनेहँ सराहत साधू।।
अब कृपाल मोहि सो मत भावा।सकुच स्वामि मन जाइँ न पावा।।
प्रभु पद सपथ कहउँ सति भाऊ।जग मंगल हित एक उपाऊ।।
nataru jāhiṁ bana tīniu bhāī |bahuria sīya sahita raghurāī ||
jehi bidhi prabhu prasanna mana hoī |karunā sāgara kījia soī ||
devã dīnha sabu mohi abhāru |moreṁ nīti na dharama bicāru ||
kahaũ bacana saba svāratha hetū |rahata na ārata keṁ cita cetū ||
utaru dei suni svāmi rajāī |so sevaku lakhi lāja lajāī ||
asa maiṁ avaguna udadhi agādhū |svāmi sanehã sarāhata sādhū ||
aba kṛpāla mohi so mata bhāvā |sakuca svāmi mana jāĩ na pāvā ||
prabhu pada sapatha kahaũ sati bhāū |jaga maṁgala hita eka upāū ||
अन्यथा, तीन्ही भाऊ वनाला जावोत, आणि सीतेसह रघुनाथ परत यावेत. ज्या प्रकारे प्रभूचे मन प्रसन्न होईल, हे करुणासागर, तसेच करावे. माझ्या स्वामीने संपूर्ण भार माझ्यावर टाकला आहे, तरी माझ्यामध्ये न नीतीचा विचार आहे न धर्माचा. मी जी वचने बोलतो ती सर्व स्वार्थासाठी; आर्ताच्या चित्तात सुधबुध राहत नाही. जो सेवक स्वामीची आज्ञा ऐकून उत्तर देतो, त्याला पाहून लज्जाही लज्जित होते. असा मी अगाध अवगुणांचा समुद्र, तरीही स्नेहाने स्वामी मला साधु म्हणून स्तवन करतात. आता हे कृपाळू, मला तोच मत आवडतो ज्याने स्वामीच्या मनाला संकोच होणार नाही. प्रभूच्या चरणांची शपथ घेऊन सत्य भावाने सांगतो: जगाच्या मंगलासाठी एकच उपाय आहे.
दोहा 269
प्रभु प्रसन्न मन सकुच तजि जो जेहि आयसु देब।सो सिर धरि धरि करिहि सबु मिटिहि अनट अवरेब।।269।।
prabhu prasanna mana sakuca taji jo jehi āyasu deba |so sira dhari dhari karihi sabu miṭihi anaṭa avareba ||269||
जर प्रभु प्रसन्न चित्ताने सर्व संकोच सोडून ज्याला जी आज्ञा देतील, तर आम्ही सर्वजण ती शीरावर घेऊन पालन करू आणि हे सर्व संकट-कलह मिटून जाईल.
1) ‘राम-आज्ञा’ को परम मानना: निजी स्नेह, कुल-प्रतिष्ठा और राज-हित के ऊपर प्रभु-इच्छा का वरण—यही शरणागति का व्यावहारिक रूप। 2) शोक का शोधन: करुणा/आँसू ‘नेह-जल’ बनकर अहं को गलाते हैं; दुख को साधना में बदलने की शिक्षा। 3) गुरु-वचन की प्रधानता: धर्म-संकट में तर्क-वितर्क से पहले विनय-आश्रय; गुरु के माध्यम से ‘राम-रुख’ का बोध। 4) सेवक-साहिब संबंध: भरत का आदर्श यह कि अधिकार/राज्य नहीं, सेवा और आज्ञापालन ही धर्म है—निष्काम सेवा की सिद्धि। 5) भक्त-बस राम: देव-सभा संकेतित करती है कि प्रभु भक्त के प्रेम से बँधते हैं; भरत-भक्ति लोक-कल्याण की जड़ बनती है।
इस खंड-खंडित पाठ (दोहा 260–269) में अयोध्या काण्ड का केंद्रीय रस करुण-श्रृंगार (स्नेह) से उठकर शान्त-भक्ति में स्थिर होता दिखता है। भरत का आत्म-विलाप (मातृ-दोष, विधि-वैषम्य) और गुरु-वचन के प्रति समर्पण, ‘सेवक-साहिब’ संबंध को धर्म-मीमांसा का रूप देता है। सभा का तुषार-सा स्तब्ध होना, नेत्रों का ‘नेह-जल’ बनना—ये अलंकार भाव-परिवर्तन का सूचक हैं: शोक से शुद्धि, आरोप से आत्म-दोष-दर्शन, और अंततः ‘राम-रजायस’ को सर्वोपरि मानने का संकल्प। देव-सभा का प्रसंग इस मानवीय-नाटक को ब्रह्मांडीय-धर्म-योजना में रख देता है: राम ‘भक्त-बस’ हैं, और भरत-भक्ति जगत-कल्याण की जड़ है। इस प्रकार अयोध्या काण्ड सोपान-क्रम में ‘त्याग का नैतिक शिखर’ है—जहाँ गृहस्थ-धर्म के भीतर ही वैराग्य का सत्यापन होता है।
इस खंड में रस-गति करुण-श्रृंगार (स्नेहजन्य शोक) से शान्त-भक्ति की ओर क्रमशः स्थिर होती है। आरम्भ में ‘सभा का तुषार-सा स्तब्ध’ होना—सामूहिक शोक, अवाक्-स्थिति और नेह-जल (आँसू) का प्रवाह—करुण रस को तीव्र करता है। फिर भरत के भीतर आरोप/विधि-वैषम्य की पीड़ा आत्म-विलाप में बदलती है: ‘दोष’ बाहर (मातृ-दोष, भाग्य) से भीतर (स्व-दोष-दर्शन) की ओर घूमता है, जिससे शोक शुद्धि का साधन बनता है। मुनि/गुरु-वचन सुनकर और ‘राम-रुख’ (राम की आज्ञा/अभिप्राय) का संकेत पाकर भाव-परिवर्तन आता है: असहायता → समर्पण, क्रोध/आक्षेप → विनय, विखंडित मन → एकाग्र निष्ठा। अंत में ‘गुरु-साहिब अनुकूल’ की तृप्ति के साथ शान्त रस का उदय होता है—धर्म-मीमांसा ‘सेवक-साहिब’ संबंध में परिणत होती है और निष्काम सेवा का संकल्प स्थिर हो जाता है। देव-सभा का संकेत मानवीय करुणा को ब्रह्मांडीय धर्म-योजना में रखकर भाव को व्यापक करता है: व्यक्तिगत शोक लोक-कल्याणकारी भक्ति में रूपांतरित।
दास्य-भक्ति (सेवकाई), साथ ही शान्त-भक्ति (मन-स्थैर्य, सकुच-त्याग, आज्ञा-शिरोधार्य) और करुण-रसजन्य वात्सल्य/भ्रातृ-स्नेह का अंतःप्रवाह।
यहाँ ‘विधि-गति’ और ‘ईस-अधीन जीव-गति’ कहकर नियति/ईश्वर-नियंत्रण स्वीकार होता है, पर समाधान ‘नाम-स्मरण’ और ‘सेवा’ में है—अर्थात निर्गुण-तत्त्व (ईश्वर की सर्वाधीनता, अंतर्यामी) को सगुण-लीला (सीतानाथ, रघुराऊ, प्रभु-आज्ञा) के माध्यम से अनुभूत कराया गया। ‘राम सरन सब गे मन माहीं’ में शरणागति का अद्वैत-स्वर (एकमेव आश्रय) है, जबकि ‘सेवक-साहिब’ संबंध विशिष्टाद्वैत/भक्ति-परक देह-भाव (दास्य) को पुष्ट करता है।
वाल्मीकि रामायण, अयोध्याकाण्ड: भरत का शोक-विलाप, वसिष्ठ/गुरु-उपदेश, देवताओं की चिंता, भरत का राम-आज्ञा-परायण संकल्प (समतुल्य अनुक्रम: भरत का आत्म-निवेदन और राम-वनवास-प्रसंग की नैतिक व्याख्या)।
नीरज नयन नेह जल बाढ़ें, मनहुँ कमल बन परेउ तुसारू, कुलिस कठिन उर, पाउ रोपि सब मिलि मोहि घाला, जगु अनभल भल एकु गोसाईं, देउ देवतरु सरिस सुभाऊ, सकुच तजि, प्रनतपाल पन
260–269; 10 चौपाइयाँ; सोरठा (दोहा/सोरठा शीर्षक के अंतर्गत; परंपरागत पाठ-रूप में कुछ स्थलों पर सोरठा-छंद-छाया)
दोहा 260 से दोहा 269 (अयोध्या काण्ड: भरत-विनय, गुरु-समाधान, देव-परामर्श, भरत की शरणागति)
परंपरागत मान्यता में भरत-विनय (दोहा 260–269) का पाठ ‘सेवक-धर्म’ और ‘गुरु-वचन-पालन’ की बुद्धि देता है, मातृ/कुल-कलह से उत्पन्न दोषारोप-भाव को शान्त करता है, तथा ‘राम-आज्ञा’ के प्रति श्रद्धा बढ़ाकर गृहस्थ-जीवन में भी वैराग्य और शरणागति की सिद्धि कराता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-संपुट या ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-संपुट जोड़ा जाता है; विशेषतः भरत-प्रसंग में ‘भरत चरन अनुरागु’ की भावना के साथ राम-नाम जप (राम/सीता-नाम) को संपुट रूप में रखा जाता है।
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.