Prakarana 27

Verse 531 (चौपाई)

सुनि मुनि बचन राम रुख पाई। गुरु साहिब अनुकूल अघाई।। लखि अपने सिर सबु छरु भारू। कहि न सकहिं कछु करहिं बिचारू।। पुलकि सरीर सभाँ भए ठाढें। नीरज नयन नेह जल बाढ़ें।। कहब मोर मुनिनाथ निबाहा। एहि तें अधिक कहौं मैं काहा। मैं जानउँ निज नाथ सुभाऊ। अपराधिहु पर कोह न काऊ।। मो पर कृपा सनेह बिसेषी। खेलत खुनिस न कबहूँ देखी।। सिसुपन तेम परिहरेउँ न संगू। कबहुँ न कीन्ह मोर मन भंगू।। मैं प्रभु कृपा रीति जियँ जोही। हारेहुँ खेल जितावहिं मोही।।

Rishi ke ye sunte hi Ram ke dil mein pyar bhhar gaya. Unka guru aur malik unse poori tarah khush the. Sab dekh rahe the ki saari galti unke apne sir par hai. Woh kuch keh nahi pa rahe the, bas andar hi andar soch rahe the. Khushi se unka shareer kaanp gaya. Sabha mein sabhi log ekdam se thehar gaye. Unki aankhon mein pyar ke aansu aa gaye. Rishiyon ke swami, main ab bolunga. Isse zyada kyun bolun? Main apne malik ka swabhav jaanta hoon. Woh gunaahgaaron par bhi gussa nahi karte. Mere upar unki kripa aur pyar had se zyada hai. Kabhi nahi dekha ki woh mujhe dushman samajh ke behave kare. Bachpan mein bhi main unka saath nahi chhoda. Unhone kabhi mera dil nahi todha. Mere dil mein hamesha yeh baat hai ki malik kaise kripa karte hain. Main game har bhi jaun, woh mujhe jeeta dete hain.

Verse 532 (दोहा/सोरठा)

महूँ सनेह सकोच बस सनमुख कही न बैन। दरसन तृपित न आजु लगि पेम पिआसे नैन।।260।।

Pyaar aur sharam ki wajah se main unke saamne kuch bol nahi pa raha. Meri aankhen unhe dekh ke abhi tak khush nahi hui, abhi bhi pyaasi hai.

Verse 533 (चौपाई)

बिधि न सकेउ सहि मोर दुलारा। नीच बीचु जननी मिस पारा। यहउ कहत मोहि आजु न सोभा। अपनीं समुझि साधु सुचि को भा।। मातु मंदि मैं साधु सुचाली। उर अस आनत कोटि कुचाली।। फरइ कि कोदव बालि सुसाली। मुकुता प्रसव कि संबुक काली।। सपनेहुँ दोसक लेसु न काहू। मोर अभाग उदधि अवगाहू।। बिनु समुझें निज अघ परिपाकू। जारिउँ जायँ जननि कहि काकू।। हृदयँ हेरि हारेउँ सब ओरा। एकहि भाँति भलेहिं भल मोरा।। गुर गोसाइँ साहिब सिय रामू। लागत मोहि नीक परिनामू।।

Brahma bhi mere pyaar ko nahi jhel pa rahe the. Meri maa samundar par chalti kashti jaisi hai. Aaj mere liye koi shaan nahi hai. Main apne aap ko achha aur saaf samajhta hoon. Meri maa thodi simple hai aur main achha hoon. Lekin mere dil mein lakho buri baatein hain. Kya kodava achhi fasal deti hai? Kya samundar se moti milte hain? Kya shankh se kala rang aata hai? Sapne mein bhi main kisi ki galti nahi leta. Main bhagya ka mara hoon aur samundar mein doob raha hoon. Apni galtiyon ko samjhe bina main maa ka naam kharab kar raha hoon. Apne dil mein dekh ke main har taraf se haar gaya. Sirf ek tarika mein mera bhala sach mein bhala hai. Mere guru aur malik, Sita aur Ram, mujhe achha result dene wale lagte hain.

Verse 534 (दोहा/सोरठा)

साधु सभा गुर प्रभु निकट कहउँ सुथल सति भाउ। प्रेम प्रपंचु कि झूठ फुर जानहिं मुनि रघुराउ।।261।।

Rishiyon ki sabha ke saamne aur mere guru ke saamne main sach bol raha hoon. Sachcha pyaar se yeh baat keh raha hoon. Rishi aur Raghu ke swami jaante hain ki yeh sachcha pyaar hai ya nakli.

Verse 535 (चौपाई)

भूपति मरन पेम पनु राखी। जननी कुमति जगतु सबु साखी।। देखि न जाहि बिकल महतारी। जरहिं दुसह जर पुर नर नारी।। महीं सकल अनरथ कर मूला। सो सुनि समुझि सहिउँ सब सूला।। सुनि बन गवनु कीन्ह रघुनाथा। करि मुनि बेष लखन सिय साथा।। बिनु पानहिन्ह पयादेहि पाएँ। संकरु साखि रहेउँ एहि घाएँ।। बहुरि निहार निषाद सनेहू। कुलिस कठिन उर भयउ न बेहू।। अब सबु आँखिन्ह देखेउँ आई। जिअत जीव जड़ सबइ सहाई।। जिन्हहि निरखि मग साँपिनि बीछी। तजहिं बिषम बिषु तामस तीछी।।

Raja ne marne tak bhi apna pyaar ka waada nibhaya. Uski maa ki buri salah ka poora duniya gawaah tha. Apni maa ko itna dukhi dekh ke woh use nahi dekh sakta tha. Shehar ke aurat aur mard buri tarah jal rahe the. Zameen hi saari balaayein laane wali ban gayi. Yeh sun ke samajh ke maine har dard saha. Jungle jaane ki baat sun ke Raghu ke swami ne rishi ka roop liya. Lakshman aur Sita unke saath the. Bina paani piye woh pyaason ko paani dete the. Shiv ji is baat ke gawaah rahe. Phir maine Nishad ka pyaar dekha. Mera dil patthar jaisa tha, naram nahi hua. Ab yeh sab mere aankhon ke saamne aa gaya hai. Jab main jeevit tha, saare jeev aur jad cheezein bhi mere kaam aayi. Jo log raaste par mujhe dekh ke buri nazar se dekhte the, woh log mujhe chhod ke chale gaye.

Verse 536 (दोहा/सोरठा)

तेइ रघुनंदनु लखनु सिय अनहित लागे जाहि। तासु तनय तजि दुसह दुख दैउ सहावइ काहि।।262।।

Raghukul ke Lakshman aur Sita ab mujhe bura lagne lage hain. Maine apne bete ko choda hai, ab yeh dukh sahan nahi ho raha. Ab kaun madad karega?

Verse 537 (चौपाई)

सुनि अति बिकल भरत बर बानी। आरति प्रीति बिनय नय सानी।। सोक मगन सब सभाँ खभारू। मनहुँ कमल बन परेउ तुसारू।। कहि अनेक बिधि कथा पुरानी। भरत प्रबोधु कीन्ह मुनि ग्यानी।। बोले उचित बचन रघुनंदू। दिनकर कुल कैरव बन चंदू।। तात जाँय जियँ करहु गलानी। ईस अधीन जीव गति जानी।। तीनि काल तिभुअन मत मोरें। पुन्यसिलोक तात तर तोरे।। उर आनत तुम्ह पर कुटिलाई। जाइ लोकु परलोकु नसाई।। दोसु देहिं जननिहि जड़ तेई। जिन्ह गुर साधु सभा नहिं सेई।।

Bharat ki baat sunki sab dukhi ho gaye. Woh itna pyaar aur vinamrata se bole ki sab rone lage. Muni ne purani kathaye suna kar Bharat ko samjhaya. Phir Raghukul ke woh aadmi ne sahi baat boli. Unhone kaha, Pitaji, jahan dil kare wahan jao. Bhagwan ki marzi ke saare jeev chalte hain. Main teenon kaal aur teenon duniya mein aap pe bharosa rakhta hoon. Aap mere dil mein kutilta rakhte ho, isliye dono duniya barbaad ho rahi hai. Log apni maa ko dosh dete hain jo guru aur sadhu ki baat nahi maante.

Verse 538 (दोहा/सोरठा)

मिटिहहिं पाप प्रपंच सब अखिल अमंगल भार। लोक सुजसु परलोक सुखु सुमिरत नामु तुम्हार।।263।।

Aapka naam yaad karne se saare paap aur bharam mit jayenge. Saara bura bojh utar jayega. Is duniya mein naam banega aur us duniya mein sukh milega.

Verse 539 (चौपाई)

कहउँ सुभाउ सत्य सिव साखी। भरत भूमि रह राउरि राखी।। तात कुतरक करहु जनि जाएँ। बैर पेम नहि दुरइ दुराएँ।। मुनि गन निकट बिहग मृग जाहीं। बाधक बधिक बिलोकि पराहीं।। हित अनहित पसु पच्छिउ जाना। मानुष तनु गुन ग्यान निधाना।। तात तुम्हहि मैं जानउँ नीकें। करौं काह असमंजस जीकें।। राखेउ रायँ सत्य मोहि त्यागी। तनु परिहरेउ पेम पन लागी।। तासु बचन मेटत मन सोचू। तेहि तें अधिक तुम्हार सँकोचू।। ता पर गुर मोहि आयसु दीन्हा। अवसि जो कहहु चहउँ सोइ कीन्हा।।

Main sach bolta hoon, Shivji gawah hain. Bharat, dharti ne tumhari izzat rakhi hai. Pitaji, galti mat karo. Nafrat aur pyaar kadwi baaton se door nahi hota. Rishi, chidiya aur hiran paas aate hain. Shikari ko dekh ke bhaag jate hain. Jaanwar samajhte hain kaun dost hai kaun dushman. Insaan ka tan gun aur gyan ka khazana hai. Pitaji, main aapko acha jaanta hoon. Main kyun ulajhan paida karoon? Raja ne mujhse sach ka waada kiya tha. Unhone apna tan choda kyunki pyaar mein the. Unki baat mere dil ka dukh mitati hai. Isliye main aapse aur sharmata hoon. Mere guru ne mujhe hukum diya hai. Jo aap kahenge main woh karunga.

Verse 540 (दोहा/सोरठा)

मनु प्रसन्न करि सकुच तजि कहहु करौं सोइ आजु। सत्यसंध रघुबर बचन सुनि भा सुखी समाजु।।264।।

Mera dil khush kar do, jhijhak chodo aur batao main aaj kya karoon. Raghukul ke sachche aadmi ki baat sunki poora samajh khush ho gaya.

Verse 541 (चौपाई)

सुर गन सहित सभय सुरराजू। सोचहिं चाहत होन अकाजू।। बनत उपाउ करत कछु नाहीं। राम सरन सब गे मन माहीं।। बहुरि बिचारि परस्पर कहहीं। रघुपति भगत भगति बस अहहीं। सुधि करि अंबरीष दुरबासा। भे सुर सुरपति निपट निरासा।। सहे सुरन्ह बहु काल बिषादा। नरहरि किए प्रगट प्रहलादा।। लगि लगि कान कहहिं धुनि माथा। अब सुर काज भरत के हाथा।। आन उपाउ न देखिअ देवा। मानत रामु सुसेवक सेवा।। हियँ सपेम सुमिरहु सब भरतहि। निज गुन सील राम बस करतहि।।

Devi-devta aur unka raja sab ek jagah baithe the, par dimaag mein soch chal rahi thi. Woh log koi upay nikaalna chahte the taaki jo galat kaam hone wala tha woh na ho. Koi upay samajh mein nahi aa raha tha, toh sabke dil mein Ram ki sharan aa gayi. Phir sochne ke baad ek dusre se bole ki Raghu ke pati apne bhakton ke bhakt hain. Bhakti unke upar bas karti hai. Ambarish aur Durvasa ki kahani yaad ki, aur devi-devta aur unka raja bilkul nirash ho gaye. Devi-devta bahut der tak dukh seh rahe the, jab tak Prahlad ke liye Narasimha bhagwan prakat nahi hue. Kaan mein kaan mein baat kar rahe the, sar hila rahe the, ki ab deviyon ka kaam Bharat ke haath hai. Koi aur upay nahi dikh raha tha, deviyon. Ram sachche sevak ki seva ko maanta hai. Apne dil mein sab Bharat ko yaad karo, uske gun aur uske swabhav se Ram uske upar bas karta hai.

Verse 542 (दोहा/सोरठा)

सुनि सुर मत सुरगुर कहेउ भल तुम्हार बड़ भागु। सकल सुमंगल मूल जग भरत चरन अनुरागु।।265।।

Deviyon ki baat sun kar deviyon ke guru bole ki tumhara bhagya bahut bada hai. Jag mein sab acche ka mool Bharat ke charnon mein pyaar hai.

Verse 543 (चौपाई)

सीतापति सेवक सेवकाई। कामधेनु सय सरिस सुहाई।। भरत भगति तुम्हरें मन आई। तजहु सोचु बिधि बात बनाई।। देखु देवपति भरत प्रभाऊ। सहज सुभायँ बिबस रघुराऊ।। मन थिर करहु देव डरु नाहीं। भरतहि जानि राम परिछाहीं।। सुनो सुरगुर सुर संमत सोचू। अंतरजामी प्रभुहि सकोचू।। निज सिर भारु भरत जियँ जाना। करत कोटि बिधि उर अनुमाना।। करि बिचारु मन दीन्ही ठीका। राम रजायस आपन नीका।। निज पन तजि राखेउ पनु मोरा। छोहु सनेहु कीन्ह नहिं थोरा।।

Sitapati apne sevakon ka sevak hai, woh kamdhenu jaisa hai, hiran jaisa sundar hai. Bharat ki bhakti tumhare dil mein aa gayi hai, toh chinta chhod do, Brahma ji ne sach kaha hai. Deviyon ke raja, Bharat ki taakat dekho, apne swabhav se Ram uske upar bas karta hai. Dil ko thik kar lo deviyon, daro mat, Ram Bharat ke liye bilkul samarpit hai. Suno deviyon ke guru, deviyon ki soch sahi hai, bhagwan dil ka jaanne wala hai, isliye izzat se uske paas jao. Apna bojh Bharat ke dil pe daal diya hai, aur use bahut izzat deta hai. Soch ke baad apna dil de diya hai, Ram ko bahut pasand hai. Apna pan chhod kar apna vada rakha hai, pyaar thoda nahi, bahut dikhaya hai.

Verse 544 (दोहा/सोरठा)

कीन्ह अनुग्रह अमित अति सब बिधि सीतानाथ। करि प्रनामु बोले भरतु जोरि जलज जुग हाथ।।266।।

Sitaji ke pati ne har tarah se bahut kripa ki. Dono haath jod kar Bharat ne pranam kiya aur bola.

Verse 545 (चौपाई)

कहौं कहावौं का अब स्वामी। कृपा अंबुनिधि अंतरजामी।। गुर प्रसन्न साहिब अनुकूला। मिटी मलिन मन कलपित सूला।। अपडर डरेउँ न सोच समूलें। रबिहि न दोसु देव दिसि भूलें।। मोर अभागु मातु कुटिलाई। बिधि गति बिषम काल कठिनाई।। पाउ रोपि सब मिलि मोहि घाला। प्रनतपाल पन आपन पाला।। यह नइ रीति न राउरि होई। लोकहुँ बेद बिदित नहिं गोई।। जगु अनभल भल एकु गोसाईं। कहिअ होइ भल कासु भलाईं।। देउ देवतरु सरिस सुभाऊ। सनमुख बिमुख न काहुहि काऊ।।

Ab main kahun aur kis se kahun, Swami? Tum daya ke samundar ho, dil ka jaanne wale. Guru khush hain, Swami saath de rahe hain, dil ka daag mit gaya, jo takleef thi woh gayab ho gayi. Mujhe jungle ka dar nahi tha, na koi chinta thi, Suraj mein koi dosh nahi dekha, deviyon ki taraf se koi galti nahi ki. Mera kismat kharab hai, maa ki chaalaki, Brahma ji ki likhi kathin taqdeer, yeh sab wajah thi. Sab mil kar mujhe pair pe pherne lage, lekin tumne apna vada nibhaya, jo sharan aate hain unki raksha karte ho. Yeh koi nayi baat nahi hai, na tumhari reeti hai, jag mein aur Vedon mein bhi yeh sunaya nahi gaya. Jag koi kaam nahi nikalta, accha sirf bhagwan hai. Batao kisi ka bhalaa karne se kya bhalaa hota hai? Bhagwan ped jaisa hai jo chhaav deta hai, sabke liye ek jaisa, kisi ki taraf na mudta hai na kisi se muh modta hai.

Verse 546 (दोहा/सोरठा)

जाइ निकट पहिचानि तरु छाहँ समनि सब सोच। मागत अभिमत पाव जग राउ रंकु भल पोच।।267।।

Jao, paas ka ped pehchano. Uske saaye mein baith ke apni saari pareshaani bhool jao. Raja ho ya bhikhari, sabko apna dil maanga milta hai. Bhikhari bhi izzat mein aata hai.

Verse 547 (चौपाई)

लखि सब बिधि गुर स्वामि सनेहू। मिटेउ छोभु नहिं मन संदेहू।। अब करुनाकर कीजिअ सोई। जन हित प्रभु चित छोभु न होई।। जो सेवकु साहिबहि सँकोची। निज हित चहइ तासु मति पोची।। सेवक हित साहिब सेवकाई। करै सकल सुख लोभ बिहाई।। स्वारथु नाथ फिरें सबही का। किएँ रजाइ कोटि बिधि नीका।। यह स्वारथ परमारथ सारु। सकल सुकृत फल सुगति सिंगारु।। देव एक बिनती सुनि मोरी। उचित होइ तस करब बहोरी।। तिलक समाजु साजि सबु आना। करिअ सुफल प्रभु जौं मनु माना।।

Guru aur swami ne sab dekh kar pyaar se bhav ho gaya. Dukh door ho gaya, mann mein koi shak nahi raha. Ab hey karuna karne wale, jo sevak ke bhale ka kaam ho woh karo. Prabhu, tumhare mann mein dukh na aaye. Agar koi sevak apne malik se sharmata hai, uski samajh kamzor hai. Woh apna hi bhala chahta hai. Malik ka kaam hai sevak ki seva karna. Woh har khushi deta hai, laalach chhod ke. Swami, sab apna bhala chahte hain. Lekin tumne crore tarike se apni marzi chalayi hai. Yeh apna bhala hi sabse bada kaam hai. Yeh saare punya ka phal hai, sahi raaste ka shringar hai. Deva, meri ek baat suno. Jo sahi lagega, main wahi karungi. Tilak aur sab taiyaar karke lao. Prabhu ka kaam poora hoga agar unka mann khush ho.

Verse 548 (दोहा/सोरठा)

सानुज पठइअ मोहि बन कीजिअ सबहि सनाथ। नतरु फेरिअहिं बंधु दोउ नाथ चलौं मैं साथ।।268।।

Mujhe mere bhai ke saath van bhejo aur sabko surakshit karo. Nahi toh dono bhaiyon ko wapas karo, Swami, aur main tumhare saath chalunga.

Verse 549 (चौपाई)

नतरु जाहिं बन तीनिउ भाई। बहुरिअ सीय सहित रघुराई।। जेहि बिधि प्रभु प्रसन्न मन होई। करुना सागर कीजिअ सोई।। देवँ दीन्ह सबु मोहि अभारु। मोरें नीति न धरम बिचारु।। कहउँ बचन सब स्वारथ हेतू। रहत न आरत कें चित चेतू।। उतरु देइ सुनि स्वामि रजाई। सो सेवकु लखि लाज लजाई।। अस मैं अवगुन उदधि अगाधू। स्वामि सनेहँ सराहत साधू।। अब कृपाल मोहि सो मत भावा। सकुच स्वामि मन जाइँ न पावा।। प्रभु पद सपथ कहउँ सति भाऊ। जग मंगल हित एक उपाऊ।।

Nahi toh teen bhai van jayenge. Phir Raghu ke Raja Sita ke saath wapas aayenge. Jis tarah Prabhu ka mann khush ho, hey karuna sagar, wahi karo. Deviyon ne mujhe sab diya hai, koi bhaar nahi. Meri niti ya dharam mein koi vichar nahi. Main jo bol rahi hoon woh apna bhala ke liye hai. Jab mann dukhi hota hai toh kuch aur yaad nahi rehta. Jo sevak apne malik ki marzi sun kar jawab deta hai, woh sharm karne wala sevak hai. Main toh bade samundar jaisi galtiyon wali hoon. Lekin swami ke pyaar mein mujhe acha bola jata hai. Ab hey kripalu, yeh meri baat pasand aani chahiye. Swami ka mann sharm na kare. Prabhu ke charno ki kasam, sach ke saath kehta hoon. Jag ki bhalai ka ek hi upay hai.

Verse 550 (दोहा/सोरठा)

प्रभु प्रसन्न मन सकुच तजि जो जेहि आयसु देब। सो सिर धरि धरि करिहि सबु मिटिहि अनट अवरेब।।269।।

Prabhu khush hokar sharm chhod do. Jo bhi aadesh doge, main sar pe lekar manungi. Sab kuchh poora hoga aur saari takleef mit jayegi.