Prakarana 27
त्याग-धर्म का सोपान: राजधर्म, कुलधर्म और निजी प्रेम (स्नेह) के टकराव में ‘राम-आज्ञा’ को परम मानकर अहं-क्षय, शरणागति और निष्काम सेवा की सिद्धि। अयोध्या काण्ड साधक को ‘घर’ (सामाजिक भूमिका) के भीतर ही वैराग्य और समर्पण का अभ्यास कराता है—यही इस सोपान का द्वार है।
ഈ ഖണ്ഡ-ഖണ്ഡിത പാഠത്തിൽ (ദോഹാ 260–269) അയോധ്യാകാണ്ഡത്തിന്റെ കേന്ദ്രരസം കരുണ-ശൃംഗാര (സ്നേഹം) നിലയിൽ നിന്ന് ഉയർന്ന് ശാന്ത-ഭക്തിയിൽ സ്ഥിരപ്പെടുന്നതായി കാണാം. ഭരതന്റെ ആത്മവിലാപം (മാതൃദോഷം, വിധിവൈഷമ്യം) കൂടാതെ ഗുരുവചനത്തോടുള്ള സമർപ്പണം—‘സേവക-സാഹിബ്’ ബന്ധത്തെ ധർമ്മമീമാംസയുടെ രൂപത്തിലേക്ക് ഉയർത്തുന്നു. സഭയുടെ തുഷാരസമമായ സ്തബ്ധത, കണ്ണുകൾ ‘നേഹജലം’ ആകുന്നത്—ഇവ അലങ്കാരങ്ങൾ ഭാവപരിവർത്തനത്തിന്റെ സൂചനകളാണ്: ശോകത്തിൽ നിന്ന് ശുദ്ധിയിലേക്കും, ആരോപത്തിൽ നിന്ന് ആത്മദോഷദർശനത്തിലേക്കും, ഒടുവിൽ ‘രാമ-രജായസ്’ (രാമാജ്ഞ/രാമസങ്കൽപ്പം) പരമമെന്ന് അംഗീകരിക്കുന്ന പ്രതിജ്ഞയിലേക്കും. ദേവസഭാപ്രസംഗം ഈ മാനവനാടകത്തെ ബ്രഹ്മാണ്ഡീയ ധർമ്മയോജനയിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു: രാമൻ ‘ഭക്തവശൻ’ ആണെന്നും, ഭരതഭക്തി ലോകകല്യാണത്തിന്റെ മൂലമാണെന്നും. ഇങ്ങനെ സോപാനക്രമത്തിൽ അയോധ്യാകാണ്ഡം ‘ത്യാഗത്തിന്റെ നൈതിക ശിഖരം’ ആകുന്നു—ഗൃഹസ്ഥധർമ്മത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ വൈരാഗ്യത്തിന്റെ സത്യപരിശോധന നടക്കുന്ന സ്ഥലം.
In this prakarana
People
Verses
ചൗപായി 260.1-4
सुनि मुनि बचन राम रुख पाई।गुरु साहिब अनुकूल अघाई।।
लखि अपने सिर सबु छरु भारू।कहि न सकहिं कछु करहिं बिचारू।।
पुलकि सरीर सभाँ भए ठाढें।नीरज नयन नेह जल बाढ़ें।।
कहब मोर मुनिनाथ निबाहा।एहि तें अधिक कहौं मैं काहा।।
मैं जानउँ निज नाथ सुभाऊ।अपराधिहु पर कोह न काऊ।।
मो पर कृपा सनेह बिसेषी।खेलत खुनिस न कबहूँ देखी।।
सिसुपन तेम परिहरेउँ न संगू।कबहुँ न कीन्ह मोर मन भंगू।।
मैं प्रभु कृपा रीति जियँ जोही।हारेहुँ खेल जितावहिं मोही।।
suni muni bacana rāma rukha pāī |guru sāhiba anukūla aghāī ||
lakhi apane sira sabu charu bhārū |kahi na sakahiṁ kachu karahiṁ bicārū ||
pulaki sarīra sabhā̃ bhae ṭhāḍheṁ |nīraja nayana neha jala bāṛheṁ ||
kahaba mora muninātha nibāhā |ehi teṁ adhika kahauṁ maiṁ kāhā ||
maiṁ jānaũ nija nātha subhāū |aparādhihu para koha na kāū ||
mo para kṛpā saneha biseṣī |khelata khunisa na kabahū̃ dekhī ||
sisupana tema parihareũ na saṁgū |kabahũ na kīnha mora mana bhaṁgū ||
maiṁ prabhu kṛpā rīti jiyã johī |hārehũ khela jitāvahiṁ mohī ||
മുനിയുടെ വാക്കുകൾ കേട്ട് രാമന്റെ മുഖഭാവം കണ്ട്, ഭരതൻ തന്റെ ഗുരുവും തന്റെ നാഥനും തനിക്ക് പൂർണ്ണമായി അനുകൂലമാണെന്ന് മനസ്സിലാക്കി. മുഴുവൻ ഭാരവും തന്റെ തലയിലാണെന്ന് കണ്ട്, ഒന്നും പറയാൻ കഴിയാതെ ആഴ്ന്ന് ചിന്തിച്ചു നിന്നു. ശരീരം പുളകിതമായി, സഭയിൽ എഴുന്നേറ്റു നിന്നു, താമരക്കണ്ണുകളിൽ സ്നേഹത്തിന്റെ കണ്ണീർ പെരുകി. "മുനിമാരുടെ നാഥൻ ഞാൻ പറയാനുള്ളത് പറഞ്ഞു, എന്റെ കാര്യം നിറവേറ്റി. ഇതിലും കൂടുതൽ ഞാൻ എന്ത് പറയാനാണ്? എന്റെ നാഥന്റെ സ്വഭാവം എനിക്ക് അറിയാം: തെറ്റു ചെയ്തവനോടുപോലും അവൻ ഒരിക്കലും കോപം കൊള്ളുന്നില്ല. എന്റെ മേൽ വിശേഷമായ കൃപയും സ്നേഹവും കാണിച്ചു; കളിയിൽ പോലും അവൻ കോപം കാണിക്കുന്നത് ഞാൻ ഒരിക്കലും കണ്ടിട്ടില്ല. ബാല്യം മുതൽ അവന്റെ കൂടെ ഞാൻ ഒരിക്കലും വിട്ടുപോയിട്ടില്ല, അവൻ ഒരിക്കലും എന്റെ മനസ്സ് തകർത്തിട്ടില്ല. എന്റെ നാഥന്റെ കൃപാമയമായ വഴികൾ എന്റെ ഹൃദയത്തിൽ ഞാൻ മനസ്സിലാക്കി: കളിയിൽ തോറ്റാലും അവൻ എന്നെ വിജയിപ്പിച്ചു."
ദോഹ 260
महूँ सनेह सकोच बस सनमुख कही न बैन।दरसन तृपित न आजु लगि पेम पिआसे नैन।।260।।
mahū̃ saneha sakoca basa sanamukha kahī na baina |darasana tṛpita na āju lagi pema piāse naina ||260||
ഞാനും സ്നേഹവും ലജ്ജയും വശീകരിച്ച്, നേരെ നിന്ന് ഒരു വാക്ക് പോലും പറഞ്ഞില്ല; ഇന്നുവരെ എന്റെ കണ്ണുകൾ സ്നേഹത്താൽ ദാഹിച്ച്, അവന്റെ ദർശനത്താൽ തൃപ്തി അടയാതിരുന്നു.
ചൗപായി 261.1-4
बिधि न सकेउ सहि मोर दुलारा।नीच बीचु जननी मिस पारा।।
यहउ कहत मोहि आजु न सोभा।अपनीं समुझि साधु सुचि को भा।।
मातु मंदि मैं साधु सुचाली।उर अस आनत कोटि कुचाली।।
फरइ कि कोदव बालि सुसाली।मुकुता प्रसव कि संबुक काली।।
सपनेहुँ दोसक लेसु न काहू।मोर अभाग उदधि अवगाहू।।
बिनु समुझें निज अघ परिपाकू।जारिउँ जायँ जननि कहि काकू।।
हृदयँ हेरि हारेउँ सब ओरा।एकहि भाँति भलेहिं भल मोरा।।
गुर गोसाइँ साहिब सिय रामू।लागत मोहि नीक परिनामू।।
bidhi na sakeu sahi mora dulārā |nīca bīcu jananī misa pārā ||
yahau kahata mohi āju na sobhā |apanīṁ samujhi sādhu suci ko bhā ||
mātu maṁdi maiṁ sādhu sucālī |ura asa ānata koṭi kucālī ||
pharai ki kodava bāli susālī |mukutā prasava ki saṁbuka kālī ||
sapanehũ dosaka lesu na kāhū |mora abhāga udadhi avagāhū ||
binu samujheṁ nija agha paripākū |jāriũ jāyã janani kahi kākū ||
hṛdayã heri hāreũ saba orā |ekahi bhā̃ti bhalehiṁ bhala morā ||
gura gosāĩ sāhiba siya rāmū |lāgata mohi nīka parināmū ||
വിധി എന്റെ സ്നേഹത്തെ സഹിക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; അമ്മയുടെ പേരിൽ നീചയായവൾ നമുക്കിടയിൽ ഭേദം ഉണ്ടാക്കി. ഇതു പറയുന്നതു എനിക്ക് ഇന്ന് പ്രശംസ നൽകുന്നില്ല; തന്നെത്താൻ നന്നവൻ, പവിത്രൻ എന്നു കരുതിയവൻ ആരുണ്ട്? എന്റെ അമ്മ ദുഷ്ടയാണ്, ഞാൻ നന്മയുള്ളവൻ, നല്ല നടപ്പുള്ളവൻ എന്ന ചിന്ത ഹൃദയത്തിൽ കൊണ്ടുവരുന്നതു തന്നെ കോടി ദുഷ്ടതകളാകുന്നു. കോദു ധാന്യത്തിൽ നിന്നു നല്ല അരി മുളക്കുമോ, അല്ലെങ്കിൽ കറുത്ത നദിച്ചിപ്പി മുത്തുകളെ പ്രസവിക്കുമോ? സ്വപ്നത്തിലും ആരിലും കുറവിന്റെ എളിയ അടയാളമില്ല; എന്റെ ദുർഭാഗ്യം അഗാധമായ സമുദ്രം. ഇതു എന്റെ പാപങ്ങൾ പഴുത്തതാണെന്നു മനസ്സിലാക്കാതെ, ഞാൻ എന്റെ അമ്മയെ കയ്പ്പൻ വാക്കുകൾക്കൊണ്ടു തെറ്റായി എരിച്ചു. ഹൃദയം പരിശോധിച്ചു എല്ലാ വശത്തും തോറ്റു; ഒരേ വഴിയിൽ എനിക്കു നന്മയാകും, കാരണം ഇതിൽ നിന്നു നന്മയേ വിളയൂ. സീതാ രാമന്മാരെപ്പോലുള്ള ഗുരു, തലവൻ, യജമാനൻ ഉള്ളതിനാൽ, ഫലം നന്മയായിത്തീരുമെന്നു എനിക്കു തോന്നുന്നു.
ദോഹ 261
साधु सभा गुर प्रभु निकट कहउँ सुथल सति भाउ।प्रेम प्रपंचु कि झूठ फुर जानहिं मुनि रघुराउ।।261।।
sādhu sabhā gura prabhu nikaṭa kahaũ suthala sati bhāu |prema prapaṁcu ki jhūṭha phura jānahiṁ muni raghurāu ||261||
സാധുക്കളുടെ സഭയിൽ, എന്റെ ഗുരുവിന്റെയും എന്റെ സ്വാമിയുടെയും സാന്നിധ്യത്തിൽ, പരിശുദ്ധമായ സത്യമായ ഭാവത്തോടെ ഞാൻ പറയുന്നു. എന്റെ സ്നേഹം നടിച്ചതോ അല്ലെങ്കിൽ എന്റെ വാക്കുകൾ കള്ളമോ സത്യമോ എന്ന് മുനിമാരും രഘു രാജാവും അറിയുന്നു.
ചൗപായി 262.1-4
भूपति मरन पेम पनु राखी।जननी कुमति जगतु सबु साखी।।
देखि न जाहि बिकल महतारी।जरहिं दुसह जर पुर नर नारी।।
महीं सकल अनरथ कर मूला।सो सुनि समुझि सहिउँ सब सूला।।
सुनि बन गवनु कीन्ह रघुनाथा।करि मुनि बेष लखन सिय साथा।।
बिनु पानहिन्ह पयादेहि पाएँ।संकरु साखि रहेउँ एहि घाएँ।।
बहुरि निहार निषाद सनेहू।कुलिस कठिन उर भयउ न बेहू।।
अब सबु आँखिन्ह देखेउँ आई।जिअत जीव जड़ सबइ सहाई।।
जिन्हहि निरखि मग साँपिनि बीछी।तजहिं बिषम बिषु तामस तीछी।।
bhūpati marana pema panu rākhī |jananī kumati jagatu sabu sākhī ||
dekhi na jāhi bikala mahatārī |jarahiṁ dusaha jara pura nara nārī ||
mahīṁ sakala anaratha kara mūlā |so suni samujhi sahiũ saba sūlā ||
suni bana gavanu kīnha raghunāthā |kari muni beṣa lakhana siya sāthā ||
binu pānahinha payādehi pāẽ |saṁkaru sākhi raheũ ehi ghāẽ ||
bahuri nihāra niṣāda sanehū |kulisa kaṭhina ura bhayau na behū ||
aba sabu ā̃khinha dekheũ āī |jiata jīva jaṛa sabai sahāī ||
jinhahi nirakhi maga sā̃pini bīchī |tajahiṁ biṣama biṣu tāmasa tīchī ||
രാജാവ് തന്റെ സ്നേഹത്തിന്റെ വാക്ക് നിലനിർത്താൻ മരിച്ചു, എന്റെ അമ്മ തെറ്റായ ബുദ്ധിയുള്ളവളായി, ഇതിനെല്ലാം ലോകം മുഴുവൻ സാക്ഷി. തള്ളമാർ ദുഃഖം കൊണ്ട് ഭ്രാന്തുപിടിച്ചവരായിരിക്കുന്നു, അവരെ നോക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല, നഗരത്തിലെ സ്ത്രീപുരുഷൻമാർ സഹിക്കാനാവാത്ത പനിയിൽ എരിയുന്നു. ഈ എല്ലാ ആപത്തുകൾക്കും ഞാൻ മാത്രമാണ് മൂലകാരണം; എങ്കിലും കേട്ട് മനസ്സിലാക്കി എല്ലാ വേദനകളും സഹിച്ചു. രാമൻ മുനിവേഷത്തിൽ ലക്ഷ്മണനും സീതയും കൂടെ കാട്ടിലേക്ക് പോയി എന്ന് കേട്ടു. പാദുകങ്ങൾ ഇല്ലാതെ, നടന്ന് പോയി; ശങ്കരനെ സാക്ഷിയാക്കി, ഈ ആഘാതവും സഹിച്ച് ജീവിച്ചു. വീണ്ടും, നിഷാദന്റെ സ്നേഹം കണ്ടപ്പോൾ, വജ്രത്തെക്കാൾ കടുപ്പമുള്ള എന്റെ ഹൃദയം പൊട്ടിയില്ല. ഇപ്പോൾ ഞാൻ വന്ന് എന്റെ കണ്ണുകൾ കൊണ്ട് എല്ലാം കണ്ടു; ജീവിച്ചിരിക്കുന്ന ഈ മണ്ടജീവൻ എല്ലാം സഹിക്കുന്നു. അവരെ കണ്ടതും, വഴിയിലെ പാമ്പുകളും തേളുകളും തങ്ങളുടെ മാരകമായ വിഷവും ക്രൂരമായ കോപവും ഉപേക്ഷിക്കുന്നു.
ദോഹ 262
तेइ रघुनंदनु लखनु सिय अनहित लागे जाहि।तासु तनय तजि दुसह दुख दैउ सहावइ काहि।।262।।
tei raghunaṁdanu lakhanu siya anahita lāge jāhi |tāsu tanaya taji dusaha dukha daiu sahāvai kāhi ||262||
ആ രഘുനന്ദനൻ, ലക്ഷ്മണൻ, സീത എന്നിവർ അവൾക്ക് ശത്രുക്കളായി തോന്നി. അത്തരം സ്ത്രീയുടെ പുത്രനെ മാറ്റിവെച്ച്, സഹിക്കാനാവാത്ത ദുഃഖം വിധി മറ്റാരെയാണ് സഹിപ്പിക്കുന്നത്?
ചൗപായി 263.1-4
सुनि अति बिकल भरत बर बानी।आरति प्रीति बिनय नय सानी।।
सोक मगन सब सभाँ खभारू।मनहुँ कमल बन परेउ तुसारू।।
कहि अनेक बिधि कथा पुरानी।भरत प्रबोधु कीन्ह मुनि ग्यानी।।
बोले उचित बचन रघुनंदू।दिनकर कुल कैरव बन चंदू।।
तात जाँय जियँ करहु गलानी।ईस अधीन जीव गति जानी।।
तीनि काल तिभुअन मत मोरें।पुन्यसिलोक तात तर तोरे।।
उर आनत तुम्ह पर कुटिलाई।जाइ लोकु परलोकु नसाई।।
दोसु देहिं जननिहि जड़ तेई।जिन्ह गुर साधु सभा नहिं सेई।।
suni ati bikala bharata bara bānī |ārati prīti binaya naya sānī ||
soka magana saba sabhā̃ khabhārū |manahũ kamala bana pareu tusārū ||
kahi aneka bidhi kathā purānī |bharata prabodhu kīnha muni gyānī ||
bole ucita bacana raghunaṁdū |dinakara kula kairava bana caṁdū ||
tāta jā̃ya jiyã karahu galānī |īsa adhīna jīva gati jānī ||
tīni kāla tibhuana mata moreṁ |punyasiloka tāta tara tore ||
ura ānata tumha para kuṭilāī |jāi loku paraloku nasāī ||
dosu dehiṁ jananihi jaṛa teī |jinha gura sādhu sabhā nahiṁ seī ||
അത്യന്തം വിഷമത്തിലായ ഭരതന്റെ ഉത്തമ വാക്കുകൾ കേട്ട്, അവ വേദന, സ്നേഹം, വിനയം, ജ്ഞാനം എന്നിവയാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കുന്നു, ആകെ സഭ ദുഃഖത്തിലും വിഷമതയിലും മുങ്ങി, താമരത്തോട്ടത്തിൽ മഞ്ഞുവീണതുപോലെ. ജ്ഞാനിയായ മുനി പലവിധം പല പുരാതന കഥകൾ പറഞ്ഞ് ഭരതനെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. പിന്നീട് രഘുകുലത്തിന്റെ ആനന്ദം, സൂര്യവംശത്തിലെ താമരകൾക്ക് ചന്ദ്രനായ രാമൻ ഉചിതമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു. "പ്രിയ സഹോദരാ, നിന്റെ ഹൃദയത്തിൽ വ്യർത്ഥമായി ദുഃഖിക്കരുത്. ജീവിയുടെ ഗതി ഈശ്വരന്റെ ഇഷ്ടത്തിന് വിധേയമാണെന്ന് അറിഞ്ഞുകൊള്ളുക. എന്റെ അഭിപ്രായത്തിൽ, സഹോദരാ, മൂന്ന് കാലങ്ങളിലും മൂന്ന് ലോകങ്ങളിലും, പുണ്യകീർത്തിയുള്ളവർ പോലും നിനക്ക് താഴെയാണ്. നിന്നോട് ഏതെങ്കിലും വക്രത ഹൃദയത്തിൽ വയ്ക്കുന്നവൻ ഈ ലോകവും പരലോകവും നഷ്ടപ്പെടുന്നു. ഗുരുവിനെയോ സാധുക്കളുടെ സമൂഹത്തെയോ ഒരിക്കലും സേവിക്കാത്ത മൂഢന്മാർ മാത്രമേ നിന്റെ അമ്മയെ കുറ്റപ്പെടുത്തുന്നുള്ളൂ."
ദോഹ 263
मिटिहहिं पाप प्रपंच सब अखिल अमंगल भार।लोक सुजसु परलोक सुखु सुमिरत नामु तुम्हार।।263।।
miṭihahiṁ pāpa prapaṁca saba akhila amaṁgala bhāra |loka sujasu paraloka sukhu sumirata nāmu tumhāra ||263||
എല്ലാ പാപങ്ങളും മായകളും, ഓരോ ദുഷ്ശകുനത്തിന്റെയും മുഴുവൻ ഭാരവും നശിക്കും; നിന്റെ നാമം സ്മരിക്കുന്നതിലൂടെ, ഈ ലോകത്ത് നല്ല കീർത്തിയും പരലോകത്ത് സുഖവും ലഭിക്കും.
ചൗപായി 264.1-4
कहउँ सुभाउ सत्य सिव साखी।भरत भूमि रह राउरि राखी।।
तात कुतरक करहु जनि जाएँ।बैर पेम नहि दुरइ दुराएँ।।
मुनि गन निकट बिहग मृग जाहीं।बाधक बधिक बिलोकि पराहीं।।
हित अनहित पसु पच्छिउ जाना।मानुष तनु गुन ग्यान निधाना।।
तात तुम्हहि मैं जानउँ नीकें।करौं काह असमंजस जीकें।।
राखेउ रायँ सत्य मोहि त्यागी।तनु परिहरेउ पेम पन लागी।।
तासु बचन मेटत मन सोचू।तेहि तें अधिक तुम्हार सँकोचू।।
ता पर गुर मोहि आयसु दीन्हा।अवसि जो कहहु चहउँ सोइ कीन्हा।।
kahaũ subhāu satya siva sākhī |bharata bhūmi raha rāuri rākhī ||
tāta kutaraka karahu jani jāẽ |baira pema nahi durai durāẽ ||
muni gana nikaṭa bihaga mṛga jāhīṁ |bādhaka badhika biloki parāhīṁ ||
hita anahita pasu pacchiu jānā |mānuṣa tanu guna gyāna nidhānā ||
tāta tumhahi maiṁ jānaũ nīkeṁ |karauṁ kāha asamaṁjasa jīkeṁ ||
rākheu rāyã satya mohi tyāgī |tanu parihareu pema pana lāgī ||
tāsu bacana meṭata mana socū |tehi teṁ adhika tumhāra sãkocū ||
tā para gura mohi āyasu dīnhā |avasi jo kahahu cahaũ soi kīnhā ||
ഞാൻ സത്യം പറയുന്നു, ശിവനെ സാക്ഷിയാക്കി: ഭരതാ, നിന്റെ ഭരണം സംരക്ഷിക്കുന്നതുകൊണ്ടാണ് ഈ ഭൂമി നിലനിൽക്കുന്നത്. സഹോദരാ, നിരർത്ഥമായി വ്യാജ സംശയങ്ങൾ മനസ്സിൽ വെക്കരുത്; സ്നേഹവും വിദ്വേഷവും എത്ര മറച്ചാലും മറയില്ല. പക്ഷികളും മാനുകളും മുനിമാരുടെ സമൂഹത്തിനടുത്തു പോകും, എന്നാൽ തങ്ങളെ നശിപ്പിക്കുന്ന വേട്ടക്കാരനെ കണ്ടാൽ ഓടിപ്പോകും. മൃഗങ്ങളും പക്ഷികളും പോലും സുഹൃത്തിനെയും ശത്രുവിനെയും അറിയും; ഗുണത്തിന്റെയും ജ്ഞാനത്തിന്റെയും നിധിയായ ശരീരമുള്ള മനുഷ്യന് ഇത് എത്ര മേലാ. സഹോദരാ, നിന്നെ ഞാൻ നന്നായി അറിയാം. എന്റെ മനസ്സിന്റെ കുഴപ്പത്തിൽ ഞാൻ എന്തു ചെയ്യാനാകും? രാജാവ് എന്നെ ഉപേക്ഷിച്ച് തന്റെ വാക്ക് നിലനിർത്തി, സ്നേഹത്തിന്റെ പ്രതിജ്ഞയ്ക്കായി തന്റെ ശരീരം ഉപേക്ഷിച്ചു. ആതന്റെ വാക്ക് ലംഘിക്കാൻ എന്റെ മനസ്സ് വിഷമിക്കുന്നു, എന്നാൽ നിന്നെ നിരാശപ്പെടുത്തരുതെന്ന എന്റെ സങ്കോചം അതിലും വലുതാണ്. ഇതിനു പുറമേ, എന്റെ ഗുരു എനിക്ക് കല്പനയും നൽകിയിട്ടുണ്ട്. നീ എന്ത് ചോദിക്കുന്നോ, അത് ഞാൻ നിശ്ചയം ചെയ്യാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.
ദോഹ 264
मनु प्रसन्न करि सकुच तजि कहहु करौं सोइ आजु।सत्यसंध रघुबर बचन सुनि भा सुखी समाजु।।264।।
manu prasanna kari sakuca taji kahahu karauṁ soi āju |satyasaṁdha raghubara bacana suni bhā sukhī samāju ||264||
"നിങ്ങളുടെ മനസ്സിനെ സന്തോഷിപ്പിച്ച് ലജ്ജ ഉപേക്ഷിച്ച്, നിങ്ങൾ ആഗ്രഹിക്കുന്നത് എന്നോട് പറയുക; ഇന്ന് തന്നെ അത് ഞാൻ ചെയ്യാം" എന്ന് വാഗ്ദാനത്തിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുന്ന രഘുവംശത്തിലെ ശ്രേഷ്ഠനായ രാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട്, സമസ്ത സഭയും സന്തോഷിച്ചു.
ചൗപായി 265.1-4
सुर गन सहित सभय सुरराजू।सोचहिं चाहत होन अकाजू।।
बनत उपाउ करत कछु नाहीं।राम सरन सब गे मन माहीं।।
बहुरि बिचारि परस्पर कहहीं।रघुपति भगत भगति बस अहहीं।।
सुधि करि अंबरीष दुरबासा।भे सुर सुरपति निपट निरासा।।
सहे सुरन्ह बहु काल बिषादा।नरहरि किए प्रगट प्रहलादा।।
लगि लगि कान कहहिं धुनि माथा।अब सुर काज भरत के हाथा।।
आन उपाउ न देखिअ देवा।मानत रामु सुसेवक सेवा।।
हियँ सपेम सुमिरहु सब भरतहि।निज गुन सील राम बस करतहि।।
sura gana sahita sabhaya surarājū |socahiṁ cāhata hona akājū ||
banata upāu karata kachu nāhīṁ |rāma sarana saba ge mana māhīṁ ||
bahuri bicāri paraspara kahahīṁ |raghupati bhagata bhagati basa ahahīṁ ||
sudhi kari aṁbarīṣa durabāsā |bhe sura surapati nipaṭa nirāsā ||
sahe suranha bahu kāla biṣādā |narahari kie pragaṭa prahalādā ||
lagi lagi kāna kahahiṁ dhuni māthā |aba sura kāja bharata ke hāthā ||
āna upāu na dekhia devā |mānata rāmu susevaka sevā ||
hiyã sapema sumirahu saba bharatahi |nija guna sīla rāma basa karatahi ||
ദേവന്മാരെല്ലാവരുമായൊത്ത് ദേവരാജൻ, തങ്ങളുടെ കാര്യം നശിക്കുമെന്ന് കരുതി ഭയത്താലും വിഷമത്താലും നിറഞ്ഞു. അവർക്ക് ചെയ്യാൻ കഴിയുന്ന ഒരു ഉപായവും ഫലിച്ചില്ല; അതിനാൽ എല്ലാവരും മനസ്സിൽ രാമനെ ശരണം പ്രാപിച്ചു. വീണ്ടും ചിന്തിച്ച് പരസ്പരം പറഞ്ഞു: രഘുപതി തന്റെ ഭക്തന്മാരുടെ ഭക്തിക്ക് വശീകൃതനാണ്. അംബരീഷനും ദുർവ്വാസനും നടന്നത് ഓർത്ത്, ദേവന്മാരും ദേവന്മാരുടെ അധിപതിയും പൂർണ്ണമായി നിരാശരായി. ദേവന്മാർ വളരെക്കാലം ദുഃഖം അനുഭവിച്ചു, പ്രഹ്ലാദൻ നരസിംഹനെ പ്രത്യക്ഷനാക്കുന്നതുവരെ. ഒരാളുടെ ചെവിയിൽ മറ്റൊരാൾ അടുത്തുനിന്ന് മന്ത്രണം പറയുകയും തല കൊണ്ടടിക്കുകയും ചെയ്തു: ഇപ്പോൾ ദേവന്മാരുടെ കാര്യം ഭരതന്റെ കൈകളിലാണ്. ദേവന്മാരേ, മറ്റൊരു ഉപായവും കാണുന്നില്ല. രാമൻ നല്ല സേവകന്റെ സേവനത്തെ മാനിക്കുന്നവനാണ്. ഹൃദയത്തിൽ സ്നേഹത്തോടെ നിങ്ങളെല്ലാവരും ഭരതനെ സ്മരിക്കുക; തന്റെ ഗുണത്താലും ശീലത്താലും അവൻ രാമനെ തന്റെ വശത്താക്കും.
ദോഹ 265
सुनि सुर मत सुरगुर कहेउ भल तुम्हार बड़ भागु।सकल सुमंगल मूल जग भरत चरन अनुरागु।।265।।
suni sura mata suragura kaheu bhala tumhāra baṛa bhāgu |sakala sumaṁgala mūla jaga bharata carana anurāgu ||265||
ദേവന്മാരുടെ ഉപദേശം കേട്ട്, ദേവന്മാരുടെ ഗുരുവായ ബൃഹസ്പതി പറഞ്ഞു: നന്നായി; നിങ്ങൾക്ക് മഹത്തായ ഭാഗ്യമുണ്ട്. ഭരതന്റെ പാദങ്ങളിലുള്ള അനുരാഗമാണ് ലോകത്തിലെ എല്ലാ ശുഭങ്ങൾക്കും മൂലം.
ചൗപായി 266.1-4
सीतापति सेवक सेवकाई।कामधेनु सय सरिस सुहाई।।
भरत भगति तुम्हरें मन आई।तजहु सोचु बिधि बात बनाई।।
देखु देवपति भरत प्रभाऊ।सहज सुभायँ बिबस रघुराऊ।।
मन थिर करहु देव डरु नाहीं।भरतहि जानि राम परिछाहीं।।
सुनो सुरगुर सुर संमत सोचू।अंतरजामी प्रभुहि सकोचू।।
निज सिर भारु भरत जियँ जाना।करत कोटि बिधि उर अनुमाना।।
करि बिचारु मन दीन्ही ठीका।राम रजायस आपन नीका।।
निज पन तजि राखेउ पनु मोरा।छोहु सनेहु कीन्ह नहिं थोरा।।
sītāpati sevaka sevakāī |kāmadhenu saya sarisa suhāī ||
bharata bhagati tumhareṁ mana āī |tajahu socu bidhi bāta banāī ||
dekhu devapati bharata prabhāū |sahaja subhāyã bibasa raghurāū ||
mana thira karahu deva ḍaru nāhīṁ |bharatahi jāni rāma parichāhīṁ ||
suno suragura sura saṁmata socū |aṁtarajāmī prabhuhi sakocū ||
nija sira bhāru bharata jiyã jānā |karata koṭi bidhi ura anumānā ||
kari bicāru mana dīnhī ṭhīkā |rāma rajāyasa āpana nīkā ||
nija pana taji rākheu panu morā |chohu sanehu kīnha nahiṁ thorā ||
സീതാപതിയുടെ സേവകന്ന് സേവകനായി സേവ ചെയ്യുന്നത്, നൂറ് കാമധേനുക്കൾക്ക് തുല്യമായി മനോഹരമാണ്. ഭരതനോടുള്ള ഭക്തി നിങ്ങളുടെ മനസ്സിൽ വന്നിരിക്കുന്നു; വിധി കാര്യം ശരിയാക്കിയിരിക്കുന്നു, ആകയാൽ വിഷമം വേണ്ട. ദേവന്മാരുടെ തലവാ, ഭരതന്റെ ശക്തിയെ കാണുക: സഹജമായ സ്വഭാവത്താൽ രഘു രാജാവ് അവന് മുമ്പിൽ വശീകരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു. ദേവന്മാരേ, മനസ്സിനെ ഉറപ്പിക്കുക; ഭയപ്പെടേണ്ട, കാരണം ഭരതനെ രാമന്റെ നിഴൽ എന്ന് അറിയുക. അന്തർയാമിയായ പ്രഭു, സുരഗുരു സുരന്മാരുടെ ആലോചനയിലെ വിഷമം കേട്ട്, ലജ്ജിച്ചു. ഭരതൻ തന്റെ ഹൃദയത്തിൽ മുഴുവൻ ഭാരവും തന്റെ തലയിലാണെന്ന് അറിഞ്ഞു, മനസ്സിൽ കോടി കോടി ചിന്തകളെ തിരിച്ചു. ചിന്തിച്ച ശേഷം, തന്റെ മനസ്സിനെ ഒരു തീരുമാനത്തിൽ ഉറപ്പിച്ചു: രാമന്റെ കല്പന അനുസരിക്കുക എന്നത് തനിക്ക് നല്ലത് എന്ന്. തന്റെ വ്രതം വിട്ട്, എന്റെ വ്രതം കാത്തു, എനിക്ക് ചെറിയതല്ലാത്ത സ്നേഹം കാണിച്ചു.
ദോഹ 266
कीन्ह अनुग्रह अमित अति सब बिधि सीतानाथ।करि प्रनामु बोले भरतु जोरि जलज जुग हाथ।।266।।
kīnha anugraha amita ati saba bidhi sītānātha |kari pranāmu bole bharatu jori jalaja juga hātha ||266||
സീതാനാഥൻ എല്ലാ വിധത്തിലും അളവറ്റ മഹാനുഗ്രഹം ചെയ്തരുളി. രണ്ടു താമരക്കൈകളും കൂട്ടി പ്രണാമം ചെയ്തു ഭരതൻ സംസാരിച്ചു.
ചൗപായി 267.1-4
कहौं कहावौं का अब स्वामी।कृपा अंबुनिधि अंतरजामी।।
गुर प्रसन्न साहिब अनुकूला।मिटी मलिन मन कलपित सूला।।
अपडर डरेउँ न सोच समूलें।रबिहि न दोसु देव दिसि भूलें।।
मोर अभागु मातु कुटिलाई।बिधि गति बिषम काल कठिनाई।।
पाउ रोपि सब मिलि मोहि घाला।प्रनतपाल पन आपन पाला।।
यह नइ रीति न राउरि होई।लोकहुँ बेद बिदित नहिं गोई।।
जगु अनभल भल एकु गोसाईं।कहिअ होइ भल कासु भलाईं।।
देउ देवतरु सरिस सुभाऊ।सनमुख बिमुख न काहुहि काऊ।।
kahauṁ kahāvauṁ kā aba svāmī |kṛpā aṁbunidhi aṁtarajāmī ||
gura prasanna sāhiba anukūlā |miṭī malina mana kalapita sūlā ||
apaḍara ḍareũ na soca samūleṁ |rabihi na dosu deva disi bhūleṁ ||
mora abhāgu mātu kuṭilāī |bidhi gati biṣama kāla kaṭhināī ||
pāu ropi saba mili mohi ghālā |pranatapāla pana āpana pālā ||
yaha nai rīti na rāuri hoī |lokahũ beda bidita nahiṁ goī ||
jagu anabhala bhala eku gosāīṁ |kahia hoi bhala kāsu bhalāīṁ ||
deu devataru sarisa subhāū |sanamukha bimukha na kāhuhi kāū ||
ഇനി എന്തു പറയുക, എന്റെ വകയായി ആരെക്കൊണ്ടു പറയിക്കുക, എന്റെ സ്വാമീ? നീ കൃപയുടെ സമുദ്രം, എല്ലാ ഹൃദയങ്ങളെയും അറിയുന്നവൻ. എന്റെ ഗുരു സന്തുഷ്ടനായി, എന്റെ യജമാനൻ അനുകൂലനായി; എന്റെ മനസ്സിനെ ഇരുളാക്കിയ കല്പിത വേദനകൾ മാറി. കാരണമില്ലാതെ ഞാൻ ഭയന്നു, എന്റെ ആകുലതയ്ക്ക് മൂലമില്ല. ആകാശത്തിന്റെ ദിക്കുകളെ ഒരാൾ തെറ്റായി ധരിച്ചാൽ, അത് സൂര്യന്റെ കുറ്റമല്ല, സ്വാമീ. എന്റെ ഭാഗ്യഹീനത, എന്റെ അമ്മയുടെ കുടിലത, വിധിയുടെ ഗതി വിപരീതം, കാലത്തിന്റെ കഠിനത, എല്ലാം കൂടി, തങ്ങളുടെ പാദങ്ങൾ ഉറപ്പിച്ചു, എന്നെ വീഴ്ത്തി; എന്നാൽ ശരണാഗതരെ രക്ഷിക്കുന്നവൻ തന്റെ വാക്കു പാലിച്ചു. ഇത് നിനക്ക് പുതിയ മാർഗമല്ല; ലോകത്തിലും വേദങ്ങളിലും ഇത് അറിയപ്പെട്ടതത്രെ, മറഞ്ഞതല്ല. ലോകം അശുഭത്താൽ നിറഞ്ഞത്, നീ മാത്രം ശുഭകരൻ, സ്വാമീ. പറ, നിന്റെ നന്മയാൽ അല്ലാതെ മറ്റൊരാളുടെ നന്മയാൽ ആർക്ക് നന്മയുള്ളവനാകാൻ കഴിയും? നിന്റെ സ്വഭാവം, സ്വാമീ, ദേവതരു വൃക്ഷത്തെപ്പോലെ; അത് ഒരാൾക്ക് അനുകൂലമായും മറ്റൊരാൾക്ക് പ്രതികൂലമായും ഇരിക്കുകയില്ല, അവൻ ആരായാലും.
ദോഹ 267
जाइ निकट पहिचानि तरु छाहँ समनि सब सोच।मागत अभिमत पाव जग राउ रंकु भल पोच।।267।।
jāi nikaṭa pahicāni taru chāhã samani saba soca |māgata abhimata pāva jaga rāu raṁku bhala poca ||267||
അടുത്തു ചെന്ന് ആ മരത്തെ തിരിച്ചറിഞ്ഞ്, അതിന്റെ തണൽ എല്ലാ വിഷമങ്ങളെയും മാറ്റുന്നു എന്നറിഞ്ഞ്, ലോകത്ത് രാജാവായാലും പിച്ചക്കാരനായാലും, നല്ലവനായാലും ചീത്തയായാലും, താൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നത് ചോദിച്ചു നേടുന്നു.
ചൗപായി 268.1-4
लखि सब बिधि गुर स्वामि सनेहू।मिटेउ छोभु नहिं मन संदेहू।।
अब करुनाकर कीजिअ सोई।जन हित प्रभु चित छोभु न होई।।
जो सेवकु साहिबहि सँकोची।निज हित चहइ तासु मति पोची।।
सेवक हित साहिब सेवकाई।करै सकल सुख लोभ बिहाई।।
स्वारथु नाथ फिरें सबही का।किएँ रजाइ कोटि बिधि नीका।।
यह स्वारथ परमारथ सारु।सकल सुकृत फल सुगति सिंगारु।।
देव एक बिनती सुनि मोरी।उचित होइ तस करब बहोरी।।
तिलक समाजु साजि सबु आना।करिअ सुफल प्रभु जौं मनु माना।।
lakhi saba bidhi gura svāmi sanehū |miṭeu chobhu nahiṁ mana saṁdehū ||
aba karunākara kījia soī |jana hita prabhu cita chobhu na hoī ||
jo sevaku sāhibahi sãkocī |nija hita cahai tāsu mati pocī ||
sevaka hita sāhiba sevakāī |karai sakala sukha lobha bihāī ||
svārathu nātha phireṁ sabahī kā |kiẽ rajāi koṭi bidhi nīkā ||
yaha svāratha paramāratha sāru |sakala sukṛta phala sugati siṁgāru ||
deva eka binatī suni morī |ucita hoi tasa karaba bahorī ||
tilaka samāju sāji sabu ānā |karia suphala prabhu jauṁ manu mānā ||
എന്റെ ഗുരുവിന്റെയും എന്റെ സ്വാമിയുടെയും സ്നേഹം എല്ലാ വിധത്തിലും കണ്ട്, എന്റെ മനസ്സിന്റെ ദുഃഖം മാഞ്ഞു, യാതൊരു സംശയവും ശേഷിച്ചില്ല. ഇപ്പോൾ, കരുണാകരനേ, ദാസന്റെ ഹിതം സംരക്ഷിക്കപ്പെടുന്നതും പ്രഭുവിന്റെ മനസ്സ് ദുഃഖിക്കാത്തതുമാകുന്നത് ചെയ്യുക. തന്റെ ഹിതം ആഗ്രഹിച്ച് തന്റെ സ്വാമിയെ ലജ്ജിപ്പിക്കുന്ന ദാസൻ, ദുഷ്ടബുദ്ധിയുള്ളവനാണ്. ദാസന്റെ യഥാർത്ഥ ലാഭം സ്വാമിയെ സേവിക്കുന്നതിലാണ്, എല്ലാ സുഖവും ലോഭവും വിട്ട് അത് ചെയ്യുന്നതിൽ. എല്ലാവരുടെയും ലാഭം നീ തിരികെ വരുന്നതിലാണ് സ്വാമീ; എന്നാൽ നിന്റെ ആജ്ഞ അനുസരിക്കുന്നതിലൂടെ ലാഭം കോടി മടങ്ങ് വലുതാണ്. ഈ ലാഭം ലൗകികവും പരമാർത്ഥവുമായ ലാഭങ്ങളുടെ സാരം; എല്ലാ നല്ല കർമ്മങ്ങളുടെ ഫലവും ശുഭമായ അന്ത്യത്തിന്റെ അലങ്കാരവും. ദേവാ, എന്റെ ഒരു അപേക്ഷ കേൾക്കുക; അതിനുശേഷം നിനക്ക് ചേരുന്നതുപോലെ ചെയ്യുക. തിലക സാമഗ്രികൾ എല്ലാം ഒരുക്കി കൊണ്ടുവന്നിരിക്കുന്നു; പ്രഭോ, നിന്റെ മനസ്സ് പ്രസന്നമായാൽ അവയെ ഫലപ്രദമാക്കുക.
ദോഹ 268
सानुज पठइअ मोहि बन कीजिअ सबहि सनाथ।नतरु फेरिअहिं बंधु दोउ नाथ चलौं मैं साथ।।268।।
sānuja paṭhaia mohi bana kījia sabahi sanātha |nataru pheriahiṁ baṁdhu dou nātha calauṁ maiṁ sātha ||268||
എന്റെ അനുജനോടൊപ്പം എന്നെ കാട്ടിലേക്ക് അയക്കുക, അങ്ങനെ എല്ലാവരെയും രക്ഷകനെ ലഭിച്ചവരാക്കുക. അല്ലെങ്കിൽ, രണ്ടു സഹോദരന്മാരെയും തിരികെ അയക്കുക, ഞാൻ നിങ്ങളോടൊപ്പം വരുന്നു, എന്റെ നാഥാ.
ചൗപായി 269.1-4
नतरु जाहिं बन तीनिउ भाई।बहुरिअ सीय सहित रघुराई।।
जेहि बिधि प्रभु प्रसन्न मन होई।करुना सागर कीजिअ सोई।।
देवँ दीन्ह सबु मोहि अभारु।मोरें नीति न धरम बिचारु।।
कहउँ बचन सब स्वारथ हेतू।रहत न आरत कें चित चेतू।।
उतरु देइ सुनि स्वामि रजाई।सो सेवकु लखि लाज लजाई।।
अस मैं अवगुन उदधि अगाधू।स्वामि सनेहँ सराहत साधू।।
अब कृपाल मोहि सो मत भावा।सकुच स्वामि मन जाइँ न पावा।।
प्रभु पद सपथ कहउँ सति भाऊ।जग मंगल हित एक उपाऊ।।
nataru jāhiṁ bana tīniu bhāī |bahuria sīya sahita raghurāī ||
jehi bidhi prabhu prasanna mana hoī |karunā sāgara kījia soī ||
devã dīnha sabu mohi abhāru |moreṁ nīti na dharama bicāru ||
kahaũ bacana saba svāratha hetū |rahata na ārata keṁ cita cetū ||
utaru dei suni svāmi rajāī |so sevaku lakhi lāja lajāī ||
asa maiṁ avaguna udadhi agādhū |svāmi sanehã sarāhata sādhū ||
aba kṛpāla mohi so mata bhāvā |sakuca svāmi mana jāĩ na pāvā ||
prabhu pada sapatha kahaũ sati bhāū |jaga maṁgala hita eka upāū ||
അല്ലെങ്കിൽ, മൂന്ന് സഹോദരന്മാരും കാട്ടിലേക്ക് പോകട്ടെ, രഘുവിന്റെ തലവൻ സീതയോടുകൂടി തിരികെ വരട്ടെ. എങ്ങനെയാണ് പ്രഭുവിന്റെ മനസ്സ് സന്തോഷിക്കുന്നത്, കരുണയുടെ സമുദ്രമേ, അത് ചെയ്യണം. എന്റെ തലവൻ എന്നിൽ മുഴുവൻ ഭാരവും വെച്ചിരിക്കുന്നു, എന്നാൽ നീതിയോ ധർമ്മമോ പറ്റി എനിക്ക് അവബോധമില്ല. ഞാൻ പറയുന്ന എല്ലാ വാക്കുകളും എന്റെ സ്വന്തം താല്പര്യത്തിനു വേണ്ടി; കഷ്ടത്തിലായവന്റെ മനസ്സ് വ്യക്തമായ ബുദ്ധി വെക്കുന്നില്ല. തന്റെ യജമാനന്റെ കല്പന കേട്ട് മറുപടി പറയുന്ന സേവകൻ, അവനെ കണ്ടാൽ ലജ്ജ തന്നെ ലജ്ജിക്കുന്നു. അപ്രകാരമുള്ളവനാണ് ഞാൻ, ദോഷങ്ങളുടെ അഗാധ സമുദ്രം, എങ്കിലും തന്റെ സ്നേഹത്താൽ എന്റെ യജമാനൻ എന്നെ നല്ലവനെന്ന് പുകഴ്തുന്നു. ഇപ്പോൾ, കൃപാളുവേ, എന്റെ യജമാനന്റെ മനസ്സ് യാതൊരു ലജ്ജയും അനുഭവിക്കാത്ത ആ പദ്ധതിയാണ് എനിക്ക് ഇഷ്ടമായിരിക്കുന്നത്. എന്റെ തലവന്റെ പാദങ്ങളെ സത്യമായി വെച്ച് സത്യസന്ധമായ മനസ്സോടെ പറയുന്നു: ലോകത്തിന്റെ ക്ഷേമത്തിന് ഒരേയൊരു മാർഗ്ഗമേ ഉള്ളൂ.
ദോഹ 269
प्रभु प्रसन्न मन सकुच तजि जो जेहि आयसु देब।सो सिर धरि धरि करिहि सबु मिटिहि अनट अवरेब।।269।।
prabhu prasanna mana sakuca taji jo jehi āyasu deba |so sira dhari dhari karihi sabu miṭihi anaṭa avareba ||269||
ദേവൻ സന്തോഷത്തോടെ മനസ്സുകൊണ്ട് മടി വിട്ട് ആർക്ക് എന്ത് കൽപ്പന നൽകുന്നുവോ, അത് നാമെല്ലാവരും തലയിൽ ചൂടി നിർവ്വഹിക്കും, എല്ലാ ബുദ്ധിമുട്ടും ആശയക്കുഴപ്പവും മാറും.
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में भरत-विनय (दोहा 260–269) का पाठ ‘सेवक-धर्म’ और ‘गुरु-वचन-पालन’ की बुद्धि देता है, मातृ/कुल-कलह से उत्पन्न दोषारोप-भाव को शान्त करता है, तथा ‘राम-आज्ञा’ के प्रति श्रद्धा बढ़ाकर गृहस्थ-जीवन में भी वैराग्य और शरणागति की सिद्धि कराता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-संपुट या ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-संपुट जोड़ा जाता है; विशेषतः भरत-प्रसंग में ‘भरत चरन अनुरागु’ की भावना के साथ राम-नाम जप (राम/सीता-नाम) को संपुट रूप में रखा जाता है।
Ask anything about Prakarana 27 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
