Prakarana 27
त्याग-धर्म का सोपान: राजधर्म, कुलधर्म और निजी प्रेम (स्नेह) के टकराव में ‘राम-आज्ञा’ को परम मानकर अहं-क्षय, शरणागति और निष्काम सेवा की सिद्धि। अयोध्या काण्ड साधक को ‘घर’ (सामाजिक भूमिका) के भीतर ही वैराग्य और समर्पण का अभ्यास कराता है—यही इस सोपान का द्वार है।
ਇਸ ਖੰਡ-ਖੰਡਿਤ ਪਾਠ (ਦੋਹਾ 260–269) ਵਿੱਚ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਰਸ ਕਰੁਣ-ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰ (ਸਨੇਹ) ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ। ਭਰਤ ਦਾ ਆਤਮ-ਵਿਲਾਪ (ਮਾਤਾ-ਦੋਸ਼, ਵਿਧਿ-ਵੈਸ਼ਮ੍ਯ) ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਵਚਨ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਣ, ‘ਸੇਵਕ-ਸਾਹਿਬ’ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਮੀਮਾਂਸਾ ਦਾ ਰੂਪ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਸਭਾ ਦਾ ਤੂਸ਼ਾਰ-ਸਾ ਸਤਬਧ ਹੋਣਾ, ਨੇਤਰਾਂ ਦਾ ‘ਨੇਹ-ਜਲ’ ਬਣ ਜਾਣਾ—ਇਹ ਅਲੰਕਾਰ ਭਾਵ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਸੂਚਕ ਹਨ: ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧੀ, ਆਰੋਪ ਤੋਂ ਆਤਮ-ਦੋਸ਼-ਦਰਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ‘ਰਾਮ-ਰਜਾਇਸ’ ਨੂੰ ਸਰਵੋਪਰਿ ਮੰਨਣ ਦਾ ਸੰਕਲਪ। ਦੇਵ-ਸਭਾ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਇਸ ਮਨੁੱਖੀ ਨਾਟਕ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮਾਂਡੀ ਧਰਮ-ਯੋਜਨਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ: ਰਾਮ ‘ਭਕਤ-ਬਸ’ ਹਨ, ਅਤੇ ਭਰਤ-ਭਕਤੀ ਜਗਤ-ਕਲਿਆਣ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਕਾਂਡ ਸੋਪਾਨ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ‘ਤਿਆਗ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਸ਼ਿਖਰ’ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਗ੍ਰਿਹਸਥ-ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਵੈਰਾਗ ਦਾ ਸਤ੍ਯਾਪਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verses
ਚੌਪਈ 260.1-4
सुनि मुनि बचन राम रुख पाई।गुरु साहिब अनुकूल अघाई।।
लखि अपने सिर सबु छरु भारू।कहि न सकहिं कछु करहिं बिचारू।।
पुलकि सरीर सभाँ भए ठाढें।नीरज नयन नेह जल बाढ़ें।।
कहब मोर मुनिनाथ निबाहा।एहि तें अधिक कहौं मैं काहा।।
मैं जानउँ निज नाथ सुभाऊ।अपराधिहु पर कोह न काऊ।।
मो पर कृपा सनेह बिसेषी।खेलत खुनिस न कबहूँ देखी।।
सिसुपन तेम परिहरेउँ न संगू।कबहुँ न कीन्ह मोर मन भंगू।।
मैं प्रभु कृपा रीति जियँ जोही।हारेहुँ खेल जितावहिं मोही।।
suni muni bacana rāma rukha pāī |guru sāhiba anukūla aghāī ||
lakhi apane sira sabu charu bhārū |kahi na sakahiṁ kachu karahiṁ bicārū ||
pulaki sarīra sabhā̃ bhae ṭhāḍheṁ |nīraja nayana neha jala bāṛheṁ ||
kahaba mora muninātha nibāhā |ehi teṁ adhika kahauṁ maiṁ kāhā ||
maiṁ jānaũ nija nātha subhāū |aparādhihu para koha na kāū ||
mo para kṛpā saneha biseṣī |khelata khunisa na kabahū̃ dekhī ||
sisupana tema parihareũ na saṁgū |kabahũ na kīnha mora mana bhaṁgū ||
maiṁ prabhu kṛpā rīti jiyã johī |hārehũ khela jitāvahiṁ mohī ||
ਮੁਨੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਭਰਤ ਨੇ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੋਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪੂਰਨ ਅਨੁਕੂਲ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਸਾਰਾ ਦਾਇਭਾਰ ਅਰਪਿਤ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਕੁਝ ਕਹਿ ਨਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹੇ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਰੋਮਾਂਚ ਜਾਗਿਆ, ਸਭਾ ਵਿਚ ਉਹ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਕਮਲ-ਨੈਣਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਹੰਝੂ ਵਧ ਗਏ। "ਮੁਨੀਨਾਥ ਨੇ ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਕੰਮ ਸੰਪੰਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਾਂ? ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨਾਥ ਦਾ ਸੁਭਾਉ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ: ਉਹ ਅਪਰਾਧੀ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਕਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਹਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਰਪਾ ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ; ਖੇਡ ਵਿਚ ਵੀ ਮੈਂ ਕਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਮੈਂ ਕਦੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਸੰਗ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਤੋੜਿਆ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਪਾਮਈ ਰੀਤਾਂ ਵੇਖੀਆਂ ਹਨ: ਖੇਡ ਵਿਚ ਹਾਰ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਜਿਤਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।"
ਦੋਹਾ 260
महूँ सनेह सकोच बस सनमुख कही न बैन।दरसन तृपित न आजु लगि पेम पिआसे नैन।।260।।
mahū̃ saneha sakoca basa sanamukha kahī na baina |darasana tṛpita na āju lagi pema piāse naina ||260||
ਮੈਂ ਵੀ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਮੂੰਹੋਂ-ਮੂੰਹ ਕਦੇ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਹੀ; ਅੱਜ ਤੱਕ ਮੇਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਬਦਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ।
ਚੌਪਈ 261.1-4
बिधि न सकेउ सहि मोर दुलारा।नीच बीचु जननी मिस पारा।।
यहउ कहत मोहि आजु न सोभा।अपनीं समुझि साधु सुचि को भा।।
मातु मंदि मैं साधु सुचाली।उर अस आनत कोटि कुचाली।।
फरइ कि कोदव बालि सुसाली।मुकुता प्रसव कि संबुक काली।।
सपनेहुँ दोसक लेसु न काहू।मोर अभाग उदधि अवगाहू।।
बिनु समुझें निज अघ परिपाकू।जारिउँ जायँ जननि कहि काकू।।
हृदयँ हेरि हारेउँ सब ओरा।एकहि भाँति भलेहिं भल मोरा।।
गुर गोसाइँ साहिब सिय रामू।लागत मोहि नीक परिनामू।।
bidhi na sakeu sahi mora dulārā |nīca bīcu jananī misa pārā ||
yahau kahata mohi āju na sobhā |apanīṁ samujhi sādhu suci ko bhā ||
mātu maṁdi maiṁ sādhu sucālī |ura asa ānata koṭi kucālī ||
pharai ki kodava bāli susālī |mukutā prasava ki saṁbuka kālī ||
sapanehũ dosaka lesu na kāhū |mora abhāga udadhi avagāhū ||
binu samujheṁ nija agha paripākū |jāriũ jāyã janani kahi kākū ||
hṛdayã heri hāreũ saba orā |ekahi bhā̃ti bhalehiṁ bhala morā ||
gura gosāĩ sāhiba siya rāmū |lāgata mohi nīka parināmū ||
ਵਿਧਾਤਾ ਮੇਰੇ ਸਨੇਹ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਾ ਸਕਿਆ, ਅਤੇ ਨੀਚ ਪੁਰਖ ਨੇ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਭੇਦ ਪਾਇਆ। ਇਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਮਾਣ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭਲਾ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮਝ ਕੇ ਕੌਣ ਕਦੇ ਭਲਾ ਹੋਇਆ? ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਲਿਆਉਣਾ ਕਿ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਖੋਟੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੈਂ ਸਾਧੂ ਤੇ ਸੁਚੱਰਿਤ ਹਾਂ, ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਕ੍ਰੋੜ ਖੋਟਾਪਣ ਹੈ। ਕੀ ਕੋਦੋ ਧਾਨ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਚਾਵਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਕੀ ਕਾਲੇ ਨਦੀ ਘੋਗੇ ਤੋਂ ਮੋਤੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ? ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਦੁਰਭਾਗ ਇਕ ਅਥਾਹ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਪਕਵਾਨ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝ ਕੇ ਮੈਂ ਗਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਕਟੂ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ। ਹਿਰਦਾ ਖੋਜ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਮੈਂ ਹਾਰ ਗਿਆ। ਸਿਰਫ ਇਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਸਭ ਵਿਚੋਂ ਭਲਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਗੁਰੂ, ਸੁਆਮੀ ਅਤੇ ਮਾਲਕ ਹੋਣ ਨਾਲ ਨਤੀਜਾ ਮੈਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਤ ਭਲਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ।
ਦੋਹਾ 261
साधु सभा गुर प्रभु निकट कहउँ सुथल सति भाउ।प्रेम प्रपंचु कि झूठ फुर जानहिं मुनि रघुराउ।।261।।
sādhu sabhā gura prabhu nikaṭa kahaũ suthala sati bhāu |prema prapaṁcu ki jhūṭha phura jānahiṁ muni raghurāu ||261||
ਸਾਧੂ ਸਭਾ ਵਿਚ, ਗੁਰੂ ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਿਰਮਲ ਸਤਿ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਹਾਂ। ਪ੍ਰੇਮ ਆਭਾਸ ਕਿ ਝੂਠ, ਮੁਨਿ ਤੇ ਰਘੁਰਾਜ ਭਲੀ ਭਾਂਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
ਚੌਪਈ 262.1-4
भूपति मरन पेम पनु राखी।जननी कुमति जगतु सबु साखी।।
देखि न जाहि बिकल महतारी।जरहिं दुसह जर पुर नर नारी।।
महीं सकल अनरथ कर मूला।सो सुनि समुझि सहिउँ सब सूला।।
सुनि बन गवनु कीन्ह रघुनाथा।करि मुनि बेष लखन सिय साथा।।
बिनु पानहिन्ह पयादेहि पाएँ।संकरु साखि रहेउँ एहि घाएँ।।
बहुरि निहार निषाद सनेहू।कुलिस कठिन उर भयउ न बेहू।।
अब सबु आँखिन्ह देखेउँ आई।जिअत जीव जड़ सबइ सहाई।।
जिन्हहि निरखि मग साँपिनि बीछी।तजहिं बिषम बिषु तामस तीछी।।
bhūpati marana pema panu rākhī |jananī kumati jagatu sabu sākhī ||
dekhi na jāhi bikala mahatārī |jarahiṁ dusaha jara pura nara nārī ||
mahīṁ sakala anaratha kara mūlā |so suni samujhi sahiũ saba sūlā ||
suni bana gavanu kīnha raghunāthā |kari muni beṣa lakhana siya sāthā ||
binu pānahinha payādehi pāẽ |saṁkaru sākhi raheũ ehi ghāẽ ||
bahuri nihāra niṣāda sanehū |kulisa kaṭhina ura bhayau na behū ||
aba sabu ā̃khinha dekheũ āī |jiata jīva jaṛa sabai sahāī ||
jinhahi nirakhi maga sā̃pini bīchī |tajahiṁ biṣama biṣu tāmasa tīchī ||
ਰਾਜਾ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਰੱਖ ਕੇ ਮੌਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਮਾਤਾ ਨੇ ਕੁਬੁੱਧੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਇਸ ਦਾ ਗਵਾਹ ਹੈ। ਮਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸੋਗ ਵਿੱਚ ਉਨਮੱਤ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਦੇਖ ਕੇ ਸਹਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਨਗਰ ਦੇ ਨਰ-ਨਾਰੀ ਅਸਹਿ ਤਪਸ ਨਾਲ ਸੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਇਹ ਸਾਰੇ ਆਪਦਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਵੀ ਸੁਣ ਕੇ ਸਮਝ ਕੇ ਸਾਰੇ ਕਸ਼ਟ ਸਹਿ ਲਏ ਹਨ। ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਰਘੁਨਾਥ ਮੁਨੀ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਸਹਿਤ ਬਨ ਵੱਲ ਗਏ ਹਨ। ਪਾਦੁਕਾ ਬਿਨਾਂ ਪੈਰੀਂ ਤੁਰ ਕੇ ਗਏ; ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਗਵਾਹ ਰੱਖ ਕੇ ਇਸ ਸੱਟ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮੈਂ ਜੀਵਤ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਨਿਸ਼ਾਦ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਵਜਰ ਤੋਂ ਕਠੋਰ ਹਿਰਦਾ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਿਆ। ਹੁਣ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਦੇਖ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਇਹ ਜੜ ਜੀਵ ਜੀਵਤ ਰਹਿ ਕੇ ਸਭ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਰਸਤੇ ਦੇ ਸੱਪ-ਬਿੱਛੂ ਆਪਣਾ ਭਿਆਨਕ ਵਿਸ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਕ੍ਰੋਧ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।
ਦੋਹਾ 262
तेइ रघुनंदनु लखनु सिय अनहित लागे जाहि।तासु तनय तजि दुसह दुख दैउ सहावइ काहि।।262।।
tei raghunaṁdanu lakhanu siya anahita lāge jāhi |tāsu tanaya taji dusaha dukha daiu sahāvai kāhi ||262||
ਉਹੀ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਲਖਨ ਤੇ ਸੀਆ ਉਸ ਨੂੰ ਵੈਰੀ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ ਅਜਿਹੀ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੈਵ ਹੋਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਅਸਹਿ ਦੁੱਖ ਸਹਾਰਨ ਲਊਗਾ?
ਚੌਪਈ 263.1-4
सुनि अति बिकल भरत बर बानी।आरति प्रीति बिनय नय सानी।।
सोक मगन सब सभाँ खभारू।मनहुँ कमल बन परेउ तुसारू।।
कहि अनेक बिधि कथा पुरानी।भरत प्रबोधु कीन्ह मुनि ग्यानी।।
बोले उचित बचन रघुनंदू।दिनकर कुल कैरव बन चंदू।।
तात जाँय जियँ करहु गलानी।ईस अधीन जीव गति जानी।।
तीनि काल तिभुअन मत मोरें।पुन्यसिलोक तात तर तोरे।।
उर आनत तुम्ह पर कुटिलाई।जाइ लोकु परलोकु नसाई।।
दोसु देहिं जननिहि जड़ तेई।जिन्ह गुर साधु सभा नहिं सेई।।
suni ati bikala bharata bara bānī |ārati prīti binaya naya sānī ||
soka magana saba sabhā̃ khabhārū |manahũ kamala bana pareu tusārū ||
kahi aneka bidhi kathā purānī |bharata prabodhu kīnha muni gyānī ||
bole ucita bacana raghunaṁdū |dinakara kula kairava bana caṁdū ||
tāta jā̃ya jiyã karahu galānī |īsa adhīna jīva gati jānī ||
tīni kāla tibhuana mata moreṁ |punyasiloka tāta tara tore ||
ura ānata tumha para kuṭilāī |jāi loku paraloku nasāī ||
dosu dehiṁ jananihi jaṛa teī |jinha gura sādhu sabhā nahiṁ seī ||
ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਭਰਤ ਦੀ ਅਤਿ ਬਿਕਲ, ਆਰਤੀ, ਪ੍ਰੀਤੀ, ਵਿਨੈ ਤੇ ਨਯ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਬਾਣੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੀ ਸਭਾ ਸੋਗ ਵਿਚ ਮਗਨ ਤੇ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਕਮਲ ਬਨ ਉੱਤੇ ਤੁਸਾਰ ਪੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਗਿਆਨੀ ਮੁਨੀ ਨੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਪੁਰਾਤਨ ਕਥਾ ਕਹਿ ਕੇ ਭਰਤ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਰਘੁਨੰਦਨ ਰਾਮ, ਸੂਰਜ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾ ਪਦਮਾਂ ਦਾ ਚੰਦ, ਉਚਿਤ ਬਚਨ ਬੋਲੇ। "ਭਰਾ, ਅੰਤਰ ਵਿਚ ਵਿਅਰਥ ਸੋਗ ਨਾ ਕਰੋ। ਜਾਣ ਲਵੋ, ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਜੀਵ ਦੀ ਗਤੀ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਕਾਲ ਤੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਰਾਏ ਅਨੁਸਾਰ, ਪੁੰਨਯਸ਼ਲੋਕ ਭਰਾ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਹਨ। ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕਟਿਲਤਾ ਮਨ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਵੇਂ ਗੁਆ ਬੈਠਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮੂਰਖ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰੂ, ਸਾਧੂ ਜਾਂ ਸਭਾ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਦੋਹਾ 263
मिटिहहिं पाप प्रपंच सब अखिल अमंगल भार।लोक सुजसु परलोक सुखु सुमिरत नामु तुम्हार।।263।।
miṭihahiṁ pāpa prapaṁca saba akhila amaṁgala bhāra |loka sujasu paraloka sukhu sumirata nāmu tumhāra ||263||
ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਅਤੇ ਭਰਮ, ਅਤੇ ਹਰ ਅਮੰਗਲ ਦਾ ਸਾਰਾ ਭਾਰ ਮਿਟ ਜਾਣਗੇ; ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿਚ ਸੁਯਸ਼ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ ਸੁਖ ਮਿਲੇਗਾ।
ਚੌਪਈ 264.1-4
कहउँ सुभाउ सत्य सिव साखी।भरत भूमि रह राउरि राखी।।
तात कुतरक करहु जनि जाएँ।बैर पेम नहि दुरइ दुराएँ।।
मुनि गन निकट बिहग मृग जाहीं।बाधक बधिक बिलोकि पराहीं।।
हित अनहित पसु पच्छिउ जाना।मानुष तनु गुन ग्यान निधाना।।
तात तुम्हहि मैं जानउँ नीकें।करौं काह असमंजस जीकें।।
राखेउ रायँ सत्य मोहि त्यागी।तनु परिहरेउ पेम पन लागी।।
तासु बचन मेटत मन सोचू।तेहि तें अधिक तुम्हार सँकोचू।।
ता पर गुर मोहि आयसु दीन्हा।अवसि जो कहहु चहउँ सोइ कीन्हा।।
kahaũ subhāu satya siva sākhī |bharata bhūmi raha rāuri rākhī ||
tāta kutaraka karahu jani jāẽ |baira pema nahi durai durāẽ ||
muni gana nikaṭa bihaga mṛga jāhīṁ |bādhaka badhika biloki parāhīṁ ||
hita anahita pasu pacchiu jānā |mānuṣa tanu guna gyāna nidhānā ||
tāta tumhahi maiṁ jānaũ nīkeṁ |karauṁ kāha asamaṁjasa jīkeṁ ||
rākheu rāyã satya mohi tyāgī |tanu parihareu pema pana lāgī ||
tāsu bacana meṭata mana socū |tehi teṁ adhika tumhāra sãkocū ||
tā para gura mohi āyasu dīnhā |avasi jo kahahu cahaũ soi kīnhā ||
ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ, ਸ਼ਿਵ ਗਵਾਹ: ਭਰਤ, ਧਰਤੀ ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਕਾਰਨ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਭਰਾ, ਵਿਅਰਥ ਝੂਠੇ ਸੰਦੇਹ ਨਾ ਕਰ, ਵੈਰ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਲੁਕਾਏ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੇ, ਭਾਵੇਂ ਜਿੰਨਾ ਛੁਪਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ। ਪੰਛੀ ਤੇ ਹਿਰਨ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਧਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਪੰਛੀ ਹਿਤ ਤੇ ਅਹਿਤ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਦੇਹ ਤਾਂ ਗੁਣ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਭਰਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਮਨ ਦੀ ਦੁਵਿਧਾ ਵਿਚ ਕੀ ਕਰਾਂ। ਰਾਜੇ ਨੇ ਸੱਚ ਰੱਖਣ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਤਿਆਗਿਆ, ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿੱਗਿਆ ਵਿਚ ਬੱਝ ਕੇ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਮੇਰਾ ਮਨ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਤੈਨੂੰ ਨਿਰਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮੈਂ ਸੰਕੁਚਿਤ ਹਾਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗੁਰੂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਜੋ ਕਹੇਂ ਉਹੀ ਅਵੱਸ਼ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।
ਦੋਹਾ 264
मनु प्रसन्न करि सकुच तजि कहहु करौं सोइ आजु।सत्यसंध रघुबर बचन सुनि भा सुखी समाजु।।264।।
manu prasanna kari sakuca taji kahahu karauṁ soi āju |satyasaṁdha raghubara bacana suni bhā sukhī samāju ||264||
ਮਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਸੰਕੋਚ ਤਿਆਗ ਕੇ ਦੱਸੋ, ਅੱਜ ਮੈਂ ਉਹੀ ਕਰਾਂ। ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਪਾਲਕ ਰਘੁਬਰ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੀ ਸਭਾ ਖੁਸ਼ ਹੋਈ।
ਚੌਪਈ 265.1-4
सुर गन सहित सभय सुरराजू।सोचहिं चाहत होन अकाजू।।
बनत उपाउ करत कछु नाहीं।राम सरन सब गे मन माहीं।।
बहुरि बिचारि परस्पर कहहीं।रघुपति भगत भगति बस अहहीं।।
सुधि करि अंबरीष दुरबासा।भे सुर सुरपति निपट निरासा।।
सहे सुरन्ह बहु काल बिषादा।नरहरि किए प्रगट प्रहलादा।।
लगि लगि कान कहहिं धुनि माथा।अब सुर काज भरत के हाथा।।
आन उपाउ न देखिअ देवा।मानत रामु सुसेवक सेवा।।
हियँ सपेम सुमिरहु सब भरतहि।निज गुन सील राम बस करतहि।।
sura gana sahita sabhaya surarājū |socahiṁ cāhata hona akājū ||
banata upāu karata kachu nāhīṁ |rāma sarana saba ge mana māhīṁ ||
bahuri bicāri paraspara kahahīṁ |raghupati bhagata bhagati basa ahahīṁ ||
sudhi kari aṁbarīṣa durabāsā |bhe sura surapati nipaṭa nirāsā ||
sahe suranha bahu kāla biṣādā |narahari kie pragaṭa prahalādā ||
lagi lagi kāna kahahiṁ dhuni māthā |aba sura kāja bharata ke hāthā ||
āna upāu na dekhia devā |mānata rāmu susevaka sevā ||
hiyã sapema sumirahu saba bharatahi |nija guna sīla rāma basa karatahi ||
ਦੇਵਰਾਜ ਸਹਿਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਡਰੇ ਅਤੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੰਮ ਬਿਗੜਨ ਵਾਲਾ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਾ ਸੋਚ ਸਕੇ, ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਰਾਮ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਗਏ। ਫਿਰ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਆਪੋ ਵਿਚ ਕਿਹਾ: ਰਘੁਪਤੀ ਆਪਣੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਅੰਬਰੀਸ਼ ਅਤੇ ਦੁਰਬਾਸਾ ਦੀ ਗੱਲ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦੇਵਰਾਜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਮਾਂ ਦੁੱਖ ਸਹਾਰੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੇ ਨਰਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਕੰਨ ਵਿਚ ਕੰਨ ਲਾ ਕੇ ਫੁਸਫੁਸਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਸਿਰ ਪਿਟਦੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ: ਹੁਣ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਭਰਤ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵਤਿਓ, ਅਸੀਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਰਾਮ ਚੰਗੇ ਸੇਵਕ ਦੀ ਸੇਵਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰਤ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੋ; ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਗੁਣ ਤੇ ਸੀਲ ਨਾਲ ਰਾਮ ਵੱਸ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।
ਦੋਹਾ 265
सुनि सुर मत सुरगुर कहेउ भल तुम्हार बड़ भागु।सकल सुमंगल मूल जग भरत चरन अनुरागु।।265।।
suni sura mata suragura kaheu bhala tumhāra baṛa bhāgu |sakala sumaṁgala mūla jaga bharata carana anurāgu ||265||
ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦੇਵਗੁਰੂ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਭਲਾ ਹੋਇਆ, ਤੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਾਗ ਹੈ। ਜਗਤ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮੰਗਲ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ ਭਰਤ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਰਾਗ।"
ਚੌਪਈ 266.1-4
सीतापति सेवक सेवकाई।कामधेनु सय सरिस सुहाई।।
भरत भगति तुम्हरें मन आई।तजहु सोचु बिधि बात बनाई।।
देखु देवपति भरत प्रभाऊ।सहज सुभायँ बिबस रघुराऊ।।
मन थिर करहु देव डरु नाहीं।भरतहि जानि राम परिछाहीं।।
सुनो सुरगुर सुर संमत सोचू।अंतरजामी प्रभुहि सकोचू।।
निज सिर भारु भरत जियँ जाना।करत कोटि बिधि उर अनुमाना।।
करि बिचारु मन दीन्ही ठीका।राम रजायस आपन नीका।।
निज पन तजि राखेउ पनु मोरा।छोहु सनेहु कीन्ह नहिं थोरा।।
sītāpati sevaka sevakāī |kāmadhenu saya sarisa suhāī ||
bharata bhagati tumhareṁ mana āī |tajahu socu bidhi bāta banāī ||
dekhu devapati bharata prabhāū |sahaja subhāyã bibasa raghurāū ||
mana thira karahu deva ḍaru nāhīṁ |bharatahi jāni rāma parichāhīṁ ||
suno suragura sura saṁmata socū |aṁtarajāmī prabhuhi sakocū ||
nija sira bhāru bharata jiyã jānā |karata koṭi bidhi ura anumānā ||
kari bicāru mana dīnhī ṭhīkā |rāma rajāyasa āpana nīkā ||
nija pana taji rākheu panu morā |chohu sanehu kīnha nahiṁ thorā ||
ਸੀਤਾਪਤੀ ਦੇ ਸੇਵਕ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੌ ਕਾਮਧੇਨੂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਭਰਤ ਪ੍ਰਤਿ ਭਗਤੀ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਈ ਹੈ; ਚਿੰਤਾ ਤਿਆਗ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਧਾਤਾ ਨੇ ਬਿਪਤ ਠੀਕ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਦੇਖ ਦੇਵਪਤੀ, ਭਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ: ਰਘੂਰਾਜ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਉਸ ਅੱਗੇ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੈ। ਮਨ ਸਥਿਰ ਕਰੋ ਦੇਵਤੇ, ਡਰ ਦੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ; ਭਰਤ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਛਾਇਆ ਜਾਣੋ। ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸੁਰਗੁਰੂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰੀ ਚਿੰਤਾ ਸੁਣ ਕੇ ਲਜ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਭਰਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਾਰਾ ਭਾਰ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋੜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੇ। ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸਥਿਰ ਸੰਕਲਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ: ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨਾ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਰੱਖੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸਨੇਹ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਇਆ।
ਦੋਹਾ 266
कीन्ह अनुग्रह अमित अति सब बिधि सीतानाथ।करि प्रनामु बोले भरतु जोरि जलज जुग हाथ।।266।।
kīnha anugraha amita ati saba bidhi sītānātha |kari pranāmu bole bharatu jori jalaja juga hātha ||266||
ਸੀਤਾਨਾਥ ਨੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਨਾਲ ਅਮਿਤ ਤੇ ਅਤਿ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕੀਤਾ। ਭਰਤ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਕਮਲ-ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਬੋਲਿਆ।
ਚੌਪਈ 267.1-4
कहौं कहावौं का अब स्वामी।कृपा अंबुनिधि अंतरजामी।।
गुर प्रसन्न साहिब अनुकूला।मिटी मलिन मन कलपित सूला।।
अपडर डरेउँ न सोच समूलें।रबिहि न दोसु देव दिसि भूलें।।
मोर अभागु मातु कुटिलाई।बिधि गति बिषम काल कठिनाई।।
पाउ रोपि सब मिलि मोहि घाला।प्रनतपाल पन आपन पाला।।
यह नइ रीति न राउरि होई।लोकहुँ बेद बिदित नहिं गोई।।
जगु अनभल भल एकु गोसाईं।कहिअ होइ भल कासु भलाईं।।
देउ देवतरु सरिस सुभाऊ।सनमुख बिमुख न काहुहि काऊ।।
kahauṁ kahāvauṁ kā aba svāmī |kṛpā aṁbunidhi aṁtarajāmī ||
gura prasanna sāhiba anukūlā |miṭī malina mana kalapita sūlā ||
apaḍara ḍareũ na soca samūleṁ |rabihi na dosu deva disi bhūleṁ ||
mora abhāgu mātu kuṭilāī |bidhi gati biṣama kāla kaṭhināī ||
pāu ropi saba mili mohi ghālā |pranatapāla pana āpana pālā ||
yaha nai rīti na rāuri hoī |lokahũ beda bidita nahiṁ goī ||
jagu anabhala bhala eku gosāīṁ |kahia hoi bhala kāsu bhalāīṁ ||
deu devataru sarisa subhāū |sanamukha bimukha na kāhuhi kāū ||
ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਆਖਾਂ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਪਾਸੋਂ ਕੀ ਆਖਵਾਵਾਂ, ਹੇ ਸੁਆਮੀ? ਤੁਸੀਂ ਕਰੁਣਾ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਅੰਤਰਯਾਮੀ ਹੋ। ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਆਮੀ ਅਨੁਕੂਲ ਹਨ; ਮਨ ਦੇ ਕਲਪਿਤ ਜੋ ਕਸ਼ਟ ਮਨ ਨੂੰ ਮਲੀਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਮਿਟ ਗਏ। ਨਿਰਆਧਾਰ ਡਰ ਤੋਂ ਮੈਂ ਡਰਿਆ ਸੀ, ਮੇਰੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਕੋਈ ਮੂਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਦਿਸ਼ਾ ਭੁੱਲ ਜਾਣ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਦੇਵ। ਮੇਰਾ ਅਭਾਗ, ਮਾਤਾ ਦੀ ਕੁਟਿਲਤਾ, ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਿਪਰੀਤ ਗਤੀ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੀ ਕਠਿਨਾਈ, ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਪੈਰ ਰੋਪ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਪਤਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਪਰ ਪ੍ਰਣਤਪਾਲ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਪਾਲੀ। ਇਹ ਤੁਹਾਡੀ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਰੀਤ ਨਹੀਂ; ਲੋਕ ਵਿਚ ਅਤੇ ਵੇਦ ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਕੋਈ ਗੁਪਤ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਜਗਤ ਅਕਲਿਆਣ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਇਕੋ ਕਲਿਆਣਮਯ ਹੋ, ਹੇ ਸੁਆਮੀ। ਦੱਸੋ, ਤੁਹਾਡੇ ਕਲਿਆਣ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਭਲਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੁਹਾਡਾ ਸੁਭਾਉ, ਹੇ ਦੇਵ, ਸ੍ਵਰਗ ਦੇ ਬ੍ਰਿੱਛ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਤੀ ਅਨੁਕੂਲ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹ ਜੋ ਵੀ ਹੋਵੇ।
ਦੋਹਾ 267
जाइ निकट पहिचानि तरु छाहँ समनि सब सोच।मागत अभिमत पाव जग राउ रंकु भल पोच।।267।।
jāi nikaṭa pahicāni taru chāhã samani saba soca |māgata abhimata pāva jaga rāu raṁku bhala poca ||267||
ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਬ੍ਰਿੱਛ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ, ਜਿਸ ਦੀ ਛਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਗਤ ਵਿਚ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਭਿਖਾਰੀ, ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਾੜਾ, ਆਪਣੀ ਮਨੋਕਾਮਨਾ ਮੰਗ ਕੇ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਚੌਪਈ 268.1-4
लखि सब बिधि गुर स्वामि सनेहू।मिटेउ छोभु नहिं मन संदेहू।।
अब करुनाकर कीजिअ सोई।जन हित प्रभु चित छोभु न होई।।
जो सेवकु साहिबहि सँकोची।निज हित चहइ तासु मति पोची।।
सेवक हित साहिब सेवकाई।करै सकल सुख लोभ बिहाई।।
स्वारथु नाथ फिरें सबही का।किएँ रजाइ कोटि बिधि नीका।।
यह स्वारथ परमारथ सारु।सकल सुकृत फल सुगति सिंगारु।।
देव एक बिनती सुनि मोरी।उचित होइ तस करब बहोरी।।
तिलक समाजु साजि सबु आना।करिअ सुफल प्रभु जौं मनु माना।।
lakhi saba bidhi gura svāmi sanehū |miṭeu chobhu nahiṁ mana saṁdehū ||
aba karunākara kījia soī |jana hita prabhu cita chobhu na hoī ||
jo sevaku sāhibahi sãkocī |nija hita cahai tāsu mati pocī ||
sevaka hita sāhiba sevakāī |karai sakala sukha lobha bihāī ||
svārathu nātha phireṁ sabahī kā |kiẽ rajāi koṭi bidhi nīkā ||
yaha svāratha paramāratha sāru |sakala sukṛta phala sugati siṁgāru ||
deva eka binatī suni morī |ucita hoi tasa karaba bahorī ||
tilaka samāju sāji sabu ānā |karia suphala prabhu jauṁ manu mānā ||
ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸੁਆਮੀ ਦਾ ਪਿਆਰ ਦੇਖ ਕੇ, ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਮਿਟ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਹੁਣ ਹੇ ਕਰੁਣਾ ਦੇ ਖਣਿ, ਉਹ ਕਰੋ ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਾਸ ਦਾ ਹਿਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨ ਹੋਵੇ। ਜੋ ਦਾਸ ਆਪਣਾ ਹਿਤ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਸੰਕੋਚ ਵਿੱਚ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਹੀਨ ਹੈ। ਦਾਸ ਦਾ ਅਸਲ ਹਿਤ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਅਤੇ ਲੋਭ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ। ਹੇ ਨਾਥ, ਤੁਹਾਡੀ ਵਾਪਸੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦਾ ਸਵਾਰਥ ਹੈ, ਪਰ ਤੁਹਾਡੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨਣ ਨਾਲ ਕੋਟੀ ਗੁਣਾ ਉੱਤਮ ਫਲ ਹੈ। ਇਹ ਸਵਾਰਥ ਲੌਕਿਕ ਅਤੇ ਪਰਮਾਰਥ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਫਲ ਅਤੇ ਸੁਗਤੀ ਦਾ ਸਿੰਗਾਰ ਹੈ। ਹੇ ਦੇਵ, ਮੇਰੀ ਇੱਕ ਬੇਨਤੀ ਸੁਣੋ, ਤਦ ਉਪਰੰਤ ਜੋ ਉਚਿਤ ਹੋਵੇ ਉਹ ਕਰੋ। ਤਿਲਕ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਮਗਰੀ ਸਜਾ ਕੇ ਸਭ ਲਿਆਂਦੀ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਜੇ ਮਨ ਮੰਨੇ, ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਫਲ ਕਰੋ।
ਦੋਹਾ 268
सानुज पठइअ मोहि बन कीजिअ सबहि सनाथ।नतरु फेरिअहिं बंधु दोउ नाथ चलौं मैं साथ।।268।।
sānuja paṭhaia mohi bana kījia sabahi sanātha |nataru pheriahiṁ baṁdhu dou nātha calauṁ maiṁ sātha ||268||
ਮੈਨੂੰ ਅਨੁਜ ਸਣੇ ਬਨ ਭੇਜੋ, ਸਭ ਨੂੰ ਸਨਾਥ ਕਰੋ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਵਾਪਸ ਕਰੋ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਚਲਾਂ।
ਚੌਪਈ 269.1-4
नतरु जाहिं बन तीनिउ भाई।बहुरिअ सीय सहित रघुराई।।
जेहि बिधि प्रभु प्रसन्न मन होई।करुना सागर कीजिअ सोई।।
देवँ दीन्ह सबु मोहि अभारु।मोरें नीति न धरम बिचारु।।
कहउँ बचन सब स्वारथ हेतू।रहत न आरत कें चित चेतू।।
उतरु देइ सुनि स्वामि रजाई।सो सेवकु लखि लाज लजाई।।
अस मैं अवगुन उदधि अगाधू।स्वामि सनेहँ सराहत साधू।।
अब कृपाल मोहि सो मत भावा।सकुच स्वामि मन जाइँ न पावा।।
प्रभु पद सपथ कहउँ सति भाऊ।जग मंगल हित एक उपाऊ।।
nataru jāhiṁ bana tīniu bhāī |bahuria sīya sahita raghurāī ||
jehi bidhi prabhu prasanna mana hoī |karunā sāgara kījia soī ||
devã dīnha sabu mohi abhāru |moreṁ nīti na dharama bicāru ||
kahaũ bacana saba svāratha hetū |rahata na ārata keṁ cita cetū ||
utaru dei suni svāmi rajāī |so sevaku lakhi lāja lajāī ||
asa maiṁ avaguna udadhi agādhū |svāmi sanehã sarāhata sādhū ||
aba kṛpāla mohi so mata bhāvā |sakuca svāmi mana jāĩ na pāvā ||
prabhu pada sapatha kahaũ sati bhāū |jaga maṁgala hita eka upāū ||
ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਤਿੰਨੇ ਭਰਾ ਬਨ ਜਾਣ, ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਸਹਿਤ ਰਘੂਨਾਥ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਣ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਕਰੁਣਾਸਾਗਰ, ਉਹੀ ਕਰੋ। ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਸਾਰਾ ਭਾਰ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਮੇਰੀ ਨੀਤੀ ਜਾਂ ਧਰਮ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਜੋ ਬਚਨ ਬੋਲਦਾ ਹਾਂ ਸਭ ਆਪਣੇ ਸਵਾਰਥ ਲਈ; ਆਰਤ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਬੁੱਧੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਜੋ ਸੇਵਕ ਸੁਆਮੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦੇਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਲਾਜ ਵੀ ਲਜ਼ਾਇਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਹਾਂ ਮੈਂ, ਅਗਾਧ ਅਵਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ, ਫਿਰ ਵੀ ਸਨੇਹ ਵਿੱਚ ਸੁਆਮੀ ਮੈਨੂੰ ਸਾਧੂ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਕਿਰਪਾਲ, ਉਹ ਪਰਾਮਰਸ਼ ਮੈਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਆਮੀ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸੰਕੋਚ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਚਰਣਾਂ ਦੀ ਸਪਥ ਖਾ ਕੇ ਸਤਿ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ: ਜਗਤ ਦੇ ਮੰਗਲ ਲਈ ਇੱਕ ਹੀ ਉਪਾਅ ਹੈ।
ਦੋਹਾ 269
प्रभु प्रसन्न मन सकुच तजि जो जेहि आयसु देब।सो सिर धरि धरि करिहि सबु मिटिहि अनट अवरेब।।269।।
prabhu prasanna mana sakuca taji jo jehi āyasu deba |so sira dhari dhari karihi sabu miṭihi anaṭa avareba ||269||
ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਭੂ ਖੁਸ਼ ਮਨ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਸੰਕੋਚ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੋ ਆਗਿਆ ਦੇਣ, ਅਸੀਂ ਸਭ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪਾਲਣ ਕਰਾਂਗੇ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਬਿਪਤ ਤੇ ਭਰਮ ਮਿਟ ਜਾਵੇਗਾ।
Frequently Asked Questions
परंपरागत मान्यता में भरत-विनय (दोहा 260–269) का पाठ ‘सेवक-धर्म’ और ‘गुरु-वचन-पालन’ की बुद्धि देता है, मातृ/कुल-कलह से उत्पन्न दोषारोप-भाव को शान्त करता है, तथा ‘राम-आज्ञा’ के प्रति श्रद्धा बढ़ाकर गृहस्थ-जीवन में भी वैराग्य और शरणागति की सिद्धि कराता है।
सामान्य सत्संग-परंपरा में ‘श्रीराम जय राम जय जय राम’ नाम-संपुट या ‘सियाराममय सब जग जानी’ भाव-संपुट जोड़ा जाता है; विशेषतः भरत-प्रसंग में ‘भरत चरन अनुरागु’ की भावना के साथ राम-नाम जप (राम/सीता-नाम) को संपुट रूप में रखा जाता है।
Ask anything about Prakarana 27 of the Ramcharitmanas
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Ramcharitmanas in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Awadhi recitation where available, and more.
