Sarga 18

Verse 1

स ददर्शासने रामो निषण्णं पितरं शुभे।कैकेयीसहितं दीनं मुखेन परिशुष्यता।।।।

അവിടെ രാമൻ, ശുഭമായ ആസനത്തിൽ ഇരുന്ന തന്റെ പിതാവിനെ കണ്ടു; കൈകേയി സമീപത്തുണ്ടായിരുന്നു; രാജാവ് ദീനനായി, ദുഃഖം മൂലം മുഖം വെളുത്തും വറ്റിയും നിന്നു.

Verse 2

स पितुश्चरणौ पूर्वमभिवाद्य विनीतवत्।ततो ववन्दे चरणौ कैकेय्या स्सुसमाहितः।।।।

അവൻ വിനയത്തോടെ ആദ്യം പിതാവിന്റെ പാദങ്ങളിൽ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് നമസ്കരിച്ചു; തുടർന്ന് ശാന്തസമാഹിതമായ മനസ്സോടെ കൈകേയിയുടെ പാദങ്ങളിലും വന്ദനം ചെയ്തു.

Verse 3

रामेत्युक्त्वा तु वचनं बाष्पपर्याकुलेक्षणः।शशाक नृपतिर्दीनो नेक्षितुं नाभिभाषितुम्।।।।

‘രാമ’ എന്നു മാത്രം ഉച്ചരിച്ച്, കണ്ണുകൾ കണ്ണുനീരാൽ മൂടപ്പെട്ട ദീനനായ രാജാവ് അത്രയും വ്യാകുലനായി; അവനെ നോക്കാനും പിന്നെ സംസാരിക്കാനും കഴിയാതെ പോയി.

Verse 4

तदपूर्वं नरपतेर्दृष्ट्वा रूपं भयावहम्।रामोऽपि भयमापन्नः पदा स्पृष्ट्वेव पन्नगम्।।।।

നരപതിയായ പിതാവിന്റെ അത്യപൂർവവും ഭയാനകവുമായ രൂപം കണ്ടപ്പോൾ രാമനും ഭീതിയിലായി—പാദംകൊണ്ട് സർപ്പത്തെ തൊട്ടതുപോലെ.

Verse 5

इन्द्रियैरप्रहृष्टैस्तं शोकसन्तापकर्शितम्।निश्श्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसम्।।।।ऊर्मिमालिनमक्षोभ्यं क्षुभ्यन्तमिव सागरम्।उपप्लुतमिवादित्यमुक्तानृतमृषिं यथा।।।।

ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ആനന്ദരഹിതമായി; ശോകവും ദുഃഖതാപവും കൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ച മഹാരാജാവ് ഭാരമുള്ള നിശ്വാസങ്ങൾ വിട്ടു, മനസ്സ് വ്യഥിതവും അകുലവുമായിരുന്നു. സ്വഭാവത്തിൽ അക്ഷോഭ്യനായിരുന്നിട്ടും, തരംഗമാലകളാൽ മൂടപ്പെട്ട സമുദ്രം കലങ്ങുന്നതുപോലെ അവൻ കലങ്ങിയതായി തോന്നി; ഗ്രഹണബാധിതനായ സൂര്യനെപ്പോലെ; അസത്യം പറഞ്ഞതിനാൽ തളർന്ന ഋഷിയെപ്പോലെ.

Verse 6

इन्द्रियैरप्रहृष्टैस्तं शोकसन्तापकर्शितम्।निश्श्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसम्।।2.18.5।।ऊर्मिमालिनमक्षोभ्यं क्षुभ्यन्तमिव सागरम्।उपप्लुतमिवादित्यमुक्तानृतमृषिं यथा।।2.18.6।।

ഇന്ദ്രിയങ്ങൾ ആനന്ദരഹിതമായി; ശോകവും ദുഃഖതാപവും കൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ച മഹാരാജാവ് ഭാരമുള്ള നിശ്വാസങ്ങൾ വിട്ടു, മനസ്സ് വ്യഥിതവും അകുലവുമായിരുന്നു. സ്വഭാവത്തിൽ അക്ഷോഭ്യനായിരുന്നിട്ടും, തരംഗമാലകളാൽ മൂടപ്പെട്ട സമുദ്രം കലങ്ങുന്നതുപോലെ അവൻ കലങ്ങിയതായി തോന്നി; ഗ്രഹണബാധിതനായ സൂര്യനെപ്പോലെ; അസത്യം പറഞ്ഞതിനാൽ തളർന്ന ഋഷിയെപ്പോലെ.

Verse 7

अचिन्त्यकल्पं हि पितुस्तं शोकमुपधारयन्।बभूव संरब्धतर स्समुद्र इव पर्वणि।।।।

പിതാവിന്റെ അചിന്ത്യമായ ദുഃഖം മനസ്സിൽ ധരിച്ചുകൊണ്ടിരുന്ന രാമൻ കൂടുതൽ ഉത്കണ്ഠിതനായി—പൗർണ്ണമിയുടെ വേളയിൽ സമുദ്രം ഉയർന്നു കുലുങ്ങുന്നതുപോലെ.

Verse 8

चिन्तयामास च तदा रामः पितृहिते रतः।किं स्विदद्यैव नृपतिर्न मां प्रत्यभिनन्दति।।।।

അപ്പോൾ പിതാവിന്റെ ഹിതത്തിൽ നിരതനായ രാമൻ ചിന്തിച്ചു: “ഇന്ന് രാജാവ് എനിക്ക് എന്തുകൊണ്ട് മറുപടി അഭിവാദ്യം നൽകുന്നില്ല?”

Verse 9

अन्यदा मां पिता दृष्ट्वा कुपितोऽपि प्रसीदति।तस्य मामद्य संप्रेक्ष्य किमायासः प्रवर्तते।।।।

“മറ്റുസമയങ്ങളിൽ പിതാവ് കോപിച്ചിരുന്നാലും എന്നെ കണ്ടാൽ ശാന്തനാകുന്നു; എന്നാൽ ഇന്ന് എന്നെ നോക്കിയിട്ടും അദ്ദേഹത്തിൽ ഈ വ്യഥ എന്തുകൊണ്ട് ഉയരുന്നു?”

Verse 10

स दीन इव शोकार्तो विषण्णवदनद्युतिः।कैकेयीमभिवाद्यैव रामो वचनमब्रवीत्।।।।

ശോകത്തിൽ പീഡിതനായ ദീനനുപോലെ, ദുഃഖം മൂലം മുഖകാന്തി മങ്ങിയ രാമൻ ആദ്യം കൈകേയിയെ അഭിവാദ്യം ചെയ്ത് പിന്നെ വചനമൊഴിഞ്ഞു.

Verse 11

कच्चिन्मया नापराद्धमज्ञानाद्येन मे पिता।कुपितस्तन्ममाचक्ष्व त्वं चैवैनं प्रसादय।।।।

ഞാൻ അജ്ഞാനവശാൽ ഏതെങ്കിലും അപരാധം ചെയ്തിട്ടുണ്ടോ, അതുകൊണ്ടാണോ എന്റെ പിതാവ് ക്രുദ്ധനായിരിക്കുന്നത്? അത് എനിക്ക് പറഞ്ഞുതരൂ; നീ തന്നേ അവനെ പ്രസന്നനാക്കി ശമിപ്പിക്കൂ.

Verse 12

अप्रसन्नमनाः किन्नु सदा मां प्रति वत्सलः।विवर्णवदनो दीनो न हि मामभिभाषते।।।।

എന്നോടു സദാ വാത്സല്യമുള്ളവനായിരുന്ന അവന്റെ മനസ്സ് ഇപ്പോൾ എന്തുകൊണ്ട് അസന്തുഷ്ടമാണ്? അവന്റെ മുഖം എന്തുകൊണ്ട് വെളുത്തും ദീനവുമാണ്, അവൻ എനിക്കെന്തുകൊണ്ട് സംസാരിക്കുന്നില്ല?

Verse 13

शरीरो मानसो वापि कच्चिदेनं न बाधते।सन्तापोवाऽभितापो वा दुर्लभं हि सदा सुखम्।।।।

അവനെ ശരീരവ്യാധിയോ, അല്ലെങ്കിൽ മാനസിക വ്യഥയോ പീഡിപ്പിക്കുന്നുണ്ടോ? ഏതെങ്കിലും സന്താപമോ അതിതീവ്ര ദുഃഖമോ ആണോ? കാരണം സ്ഥിരസുഖം എപ്പോഴും ദുർലഭമാണ്.

Verse 14

कच्चिन्न किञ्चिद्भरते कुमारे प्रियदर्शने।शत्रुघ्ने वा महासत्त्वे मात्रूणां वा ममाशुभम्।।।।

സുന്ദരദർശനനായ കുമാരൻ ഭരതനോ, മഹാസത്ത്വനായ ശത്രുഘ്നനോ, അല്ലെങ്കിൽ എന്റെ മാതാക്കളോ—ആർക്കെങ്കിലും അശുഭം സംഭവിച്ചിട്ടില്ലല്ലോ?

Verse 15

अतोषयन्महाराजमकुर्वन्वा पितुर्वचः।मुहूर्तमपि नेच्छेयं जीवितुं कुपिते नृपे।।।।

ഞാൻ മഹാരാജനായ എന്റെ പിതാവിനെ ഒരിക്കലെങ്കിലും അസന്തുഷ്ടനാക്കിയിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, അല്ലെങ്കിൽ പിതൃവചനം പാലിക്കാതിരുന്നിട്ടുണ്ടെങ്കിൽ, രാജാവ് ക്രുദ്ധനായാൽ ഞാൻ ഒരു നിമിഷം പോലും ജീവിക്കാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല.

Verse 16

यतोमूलं नरः पश्येत्प्रादुर्भावमिहात्मनः।कथं तस्मिन्नवर्तेत प्रत्यक्षे सति दैवते।।।।

ഈ ലോകത്തിൽ താൻ ഉദ്ഭവിച്ച മൂലകാരണം മനുഷ്യൻ പ്രത്യക്ഷമായി കണ്ടാൽ, പ്രത്യക്ഷദൈവം സന്നിധിയിലിരിക്കെ അതനുസരിച്ച് പ്രവർത്തിക്കാതെ അവൻ എങ്ങനെ ഇരിക്കും?

Verse 17

कच्चित्ते परुषं किञ्चिदभिमानात्पतिता मम।उक्तो भवत्या कोपेन यत्रास्य लुलितं मनः।।।।

എന്റെ പിതാവിനോട് നീ അഭിമാനമുറിഞ്ഞ് കോപത്തിൽ എന്തെങ്കിലും കഠിനവാക്ക് പറഞ്ഞോ? അതുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തിന്റെ മനസ്സ് കലങ്ങിയോ?

Verse 18

एतदाचक्ष्व मे देवि तत्त्वेन परिपृच्छतः।किं निमित्तमपूर्वोयं विकारो मनुजाधिपे।।।।

ദേവി റാണീ, ഞാൻ വീണ്ടും വീണ്ടും ചോദിക്കുന്നു; സത്യമായി തത്ത്വത്തോടെ പറയുക—മനുജാധിപനായ രാജാവിൽ ഈ അപൂർവമായ മാറ്റം ഏതു കാരണത്താൽ വന്നത്?

Verse 19

एवमुक्ता तु कैकेयी राघवेण महात्मना।उवाचेदं सुनिर्लज्जा धृष्टमात्महितं वचः।।।।

മഹാത്മാവായ രാഘവൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, കൈകേയി പൂർണ്ണമായും ലജ്ജരഹിതയായി, സ്വന്തം ഹിതം ലക്ഷ്യമാക്കി ധൃഷ്ടമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

Verse 20

न राजा कुपितो राम व्यसनं नास्य किञ्चन।किञ्चिन्मनोगतंत्वस्य त्वद्भयान्नाभिभाषते।।।।

ഹേ രാമാ, രാജാവ് കോപിച്ചിട്ടില്ല; അവനു യാതൊരു ദുരിതവും സംഭവിച്ചിട്ടില്ല. എങ്കിലും നിന്നോടുള്ള ഭയത്താൽ ഹൃദയത്തിലെ കാര്യം അവൻ ഉച്ചരിക്കുവാൻ കഴിയുന്നില്ല.

Verse 21

प्रियं त्वामप्रियं वक्तुं वाणी नास्योपवर्तते।तदवश्यं त्वया कार्यं यदनेनाश्रुतं मम।।।।

നീ അവനു അതിപ്രിയനായതിനാൽ, അസുഖകരമായ വാക്ക് നിന്നോടു പറയാൻ അവന്റെ വാക്കുകൾ മുന്നോട്ടു വരില്ല. അതുകൊണ്ട് അവൻ എനിക്കു നൽകിയ വാഗ്ദാനം നീ നിർബന്ധമായി നിറവേറ്റണം.

Verse 22

एष मह्यं वरं दत्त्वा पुरा मामभिपूज्य च।स पश्चात्तप्यते राजा यथाऽन्यः प्राकृतस्तथा।।।।

ഈ രാജാവ് മുമ്പ് എന്നെ ആദരിച്ചു പൂജിച്ച് ഒരു വരം നൽകിയിരുന്നു; ഇപ്പോൾ പിന്നീടത് ഓർത്ത് പശ്ചാത്തപിക്കുന്നു—ഏതൊരു സാധാരണ മനുഷ്യനെപ്പോലെ.

Verse 23

अतिसृज्य ददानीति वरं मम विशांपतिः।स निरर्थं गतजले सेतुं बन्धितुमिच्छति।।।।

‘ഞാൻ തരാം’ എന്നു പറഞ്ഞു ജനാധിപനായ അവൻ എനിക്കു വരം സ്വേച്ഛയായി നൽകി; ഇപ്പോൾ വെള്ളം ഒഴിഞ്ഞുപോയിടത്ത് വ്യർത്ഥമായി അണക്കെട്ട് കെട്ടുവാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.

Verse 24

धर्ममूलमिदं राम विदितं च सतामपि।तत्सत्यं न त्यजेद्राजा कुपितस्त्वत्कृते यथा।।।।

ഹേ രാമാ, ഇതാണ് ധർമ്മത്തിന്റെ മൂലതത്ത്വം; സജ്ജനർക്കും അറിയപ്പെട്ടത്: നിന്റെ കാരണത്താൽ രാജാവ് കോപിച്ചാലും, ആ സത്യം രാജാവ് ഉപേക്ഷിക്കരുത്.

Verse 25

यदि तद्वक्ष्यते राजा शुभं वा यदि वाऽशुभम्।करिष्यसि ततस्सर्वमाख्यास्यामि पुनस्त्वहम्।।।।

രാജാവ് ശുഭമോ അശുഭമോ എന്ത് കല്പിച്ചാലും നീ അതെല്ലാം നിർവഹിക്കും എങ്കിൽ, പിന്നെ ഞാൻ വീണ്ടും നിന്നോട് എല്ലാം വിശദമായി പറയും.

Verse 26

यदि त्वभिहितं राज्ञा त्वयि तन्न विपत्स्यते।ततोऽहमभिधास्यामि न ह्येष त्वयि वक्ष्यति।।।।

രാജാവ് നിന്നോട് പറഞ്ഞത് നീ ലംഘിക്കുകയില്ലെങ്കിൽ, ഞാൻ പറയും; കാരണം അദ്ദേഹം തന്നേ നിന്നോട് പറയുകയില്ല.

Verse 27

एतत्तु वचनं श्रुत्वा कैकेय्या समुदाहृतम्।उवाच व्यथितो रामस्तां देवीं नृपसन्निधौ।।।।

കൈകേയി ഉച്ചരിച്ച ഈ വാക്കുകൾ കേട്ടപ്പോൾ, വ്യാകുലനായ രാമൻ രാജാവിന്റെ സന്നിധിയിൽ ആ ദേവിയെ (രാജ്ഞിയെ) അഭിസംബോധന ചെയ്തു പറഞ്ഞു.

Verse 28

अहो धिङ्नार्हसे देवि वक्तुं मामीदृशं वचः।अहं हि वचनाद्राज्ञः पतेयमपि पावके।।।।भक्षयेयं विषं तीक्ष्णं मज्जेयमपि चार्णवे।नियुक्तो गुरुणा पित्रा नृपेण च हितेन च।।।।

അയ്യോ, ധിക്‌കാരം! ദേവീ, എന്നോട് ഇത്തരമൊരു വാക്ക് പറയുന്നത് നിനക്കു യോജിച്ചതല്ല. രാജാവിന്റെ വചനത്താൽ ഞാൻ അഗ്നിയിലേക്കും ചാടും; തീക്ഷ്ണവിഷം പോലും കുടിക്കും; സമുദ്രത്തിൽ പോലും മുങ്ങും—കാരണം അദ്ദേഹം എന്റെ പിതാവും ഗുരുസമാനനും ഹിതൈഷിയുമായ നൃപൻ; അദ്ദേഹത്തിന്റെ കല്പനയാൽ നിയുക്തനായ ഞാൻ എല്ലാം ചെയ്യും.

Verse 29

अहो धिङ्नार्हसे देवि वक्तुं मामीदृशं वचः।अहं हि वचनाद्राज्ञः पतेयमपि पावके।।2.18.28।।भक्षयेयं विषं तीक्ष्णं मज्जेयमपि चार्णवे।नियुक्तो गुरुणा पित्रा नृपेण च हितेन च।।2.18.29।।

അയ്യോ, ധിക്‌കാരം! ദേവീ, എന്നോട് ഇത്തരമൊരു വാക്ക് പറയുന്നത് നിനക്കു യോജിച്ചതല്ല. രാജാവിന്റെ വചനത്താൽ ഞാൻ അഗ്നിയിലേക്കും ചാടും; തീക്ഷ്ണവിഷം പോലും കുടിക്കും; സമുദ്രത്തിൽ പോലും മുങ്ങും—കാരണം അദ്ദേഹം എന്റെ പിതാവും ഗുരുസമാനനും ഹിതൈഷിയുമായ നൃപൻ; അദ്ദേഹത്തിന്റെ കല്പനയാൽ നിയുക്തനായ ഞാൻ എല്ലാം ചെയ്യും.

Verse 30

तद्ब्रूहि वचनं देवि राज्ञो यदभिकाङ्क्षितम्।करिष्ये प्रतिजाने च रामो द्विर्नाभिभाषते।।।।

അതുകൊണ്ട്, ദേവീ, രാജാവിന് അഭികാംക്ഷിതമായത് എന്തെന്നു എനിക്കു പറയുക. ഞാൻ അത് ചെയ്യും—ഞാൻ പ്രതിജ്ഞ ചെയ്യുന്നു; രാമൻ രണ്ടുവിധമായി സംസാരിക്കുന്നവൻ അല്ല, വാക്കിൽ നിന്ന് പിന്മാറുകയുമില്ല.

Verse 31

तमार्जवसमायुक्तमनार्या सत्यवादिनम्।उवाच रामं कैकेयी वचनं भृशदारुणम्।।।।

സരളതയിലും സത്യവചനത്തിലും നിഷ്ഠനായ രാമനോടു, അനാര്യസ്വഭാവമുള്ള കൈകേയി അത്യന്തം ക്രൂരമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.

Verse 32

पुरा दैवासुरे युद्धे पित्रा ते मम राघव।रक्षितेन वरौ दत्तौ सशल्येन महारणे।।।।

ഹേ രാഘവ, പണ്ടെ ദേവാസുര മഹായുദ്ധത്തിൽ, നിങ്ങളുടെ പിതാവ് മുറിവേറ്റപ്പോൾ ഞാൻ ആ മഹാസമരത്തിൽ അദ്ദേഹത്തെ രക്ഷിച്ചു; അപ്പോൾ അദ്ദേഹം എനിക്കു രണ്ടു വരങ്ങൾ നൽകി.

Verse 33

तत्र मे याचितो राजा भरतस्याभिषेचनम्।गमनं दण्डकारण्ये तव चाद्यैव राघव।।।।

അവയിൽ ഞാൻ രാജാവിനോട് ഭരതന്റെ അഭിഷേകം അപേക്ഷിച്ചു; ഹേ രാഘവ, നിങ്ങളുടെ ഇന്നുതന്നെ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്കുള്ള പ്രസ്ഥാനം കൂടി ഞാൻ ആവശ്യപ്പെട്ടു.

Verse 34

यदि सत्यप्रतिज्ञं त्वं पितरं कर्तुमिच्छसि।आत्मानं च नरश्रेष्ठ मम वाक्यमिदं शृणु।।।।

നീ നിന്റെ പിതാവിനെ തന്റെ സത്യപ്രതിജ്ഞയിൽ സ്ഥിരനാക്കുവാനും, ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ, നിന്നെയും സത്യനിഷ്ഠനാക്കുവാനും ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, എന്റെ ഈ വചനം ശ്രവിക്ക.

Verse 35

सन्निदेशे पितुस्तिष्ठ यथा तेन प्रतिश्रुतम्।त्वयाऽरण्यं प्रवेष्टव्यं नव वर्षाणि पञ्च च।।।।

പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയിൽ ഉറച്ചുനിൽക്കുക; അവൻ വാഗ്ദാനം ചെയ്തതുപോലെ. നീ ഒൻപതു വർഷവും പിന്നെ അഞ്ചും—പതിനാലു വർഷം—വനത്തിലേക്ക് പ്രവേശിക്കേണ്ടതാണ്.

Verse 36

भरतस्त्वभिषिच्येत यदेतदभिषेचनम्।त्वदर्थे विहितं राज्ञा तेन सर्वेण राघव।।।।

ഹേ രാഘവാ, രാജാവ് നിന്റെ നിമിത്തം ഒരുക്കിയ ഈ അഭിഷേകത്തിന്റെ എല്ലാ ഒരുക്കങ്ങളോടെയും ഭരതനെ തന്നേ അഭിഷേകം ചെയ്യട്ടെ.

Verse 37

सप्त सप्त च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः।अभिषेकमिमं त्यक्त्वा जटाजिनधरो वस।।।।

ഈ അഭിഷേകം ഉപേക്ഷിച്ച് ദണ്ഡകാരണ്യത്തിൽ ആശ്രയം പ്രാപിക്ക; ജടയും അജിനവും ധരിച്ചു ഏഴും ഏഴും—പതിനാലു വർഷം—അവിടെ വസിക്ക.

Verse 38

भरतः कोसलपुरे प्रशास्तु वसुधामिमाम्।नानारत्न समाकीर्णां सवाजिरथकुञ्जराम्।।।।

“കോസലപുരത്തിൽ (അയോധ്യയിൽ) ഭരതൻ ഈ ഭൂമിയെ ഭരിക്കട്ടെ—നാനാവിധ രത്നങ്ങളാൽ നിറഞ്ഞതും, കുതിരകളും രഥങ്ങളും ഗജങ്ങളും സമൃദ്ധമായതുമായ ഈ രാജ്യത്തെ.”

Verse 39

एतेन त्वां नरेन्द्रोऽयं कारुण्येन समाप्लुतः।शोकसंक्लिष्ट वदनो न शक्नोति निरीक्षितुम्।।।।

ഈ കാരണത്താൽ കരുണയിൽ മുഴുകിയ നരേന്ദ്രൻ, ദുഃഖംകൊണ്ട് ക്ഷീണിച്ച മുഖത്തോടെ, നിന്നെ നോക്കുവാൻ പോലും സഹിക്കാനാവുന്നില്ല.

Verse 40

एतत्कुरु नरेन्द्रस्य वचनं रघुनन्दन।सत्येन महता राम तारयस्व नरेश्वरम्।।।।

രഘുനന്ദനാ, നരേന്ദ്രന്റെ ഈ വചനം നിറവേറ്റുക; മഹത്തായ സത്യനിഷ്ഠയാൽ, ഹേ രാമാ, മനുഷ്യലോകത്തിന്റെ അധിപനായ രാജാവിനെ രക്ഷിക്കണമേ.

Verse 41

इतीव तस्यां परुषं वदन्त्यांन चैव रामः प्रविवेश शोकम्।प्रविव्यथे चापि महानुभावोराजा तु पुत्रव्यसनाभितप्तः।।।।

അവൾ കഠിനവചനങ്ങൾ പറഞ്ഞിട്ടും രാമൻ ദുഃഖത്തിൽ മുങ്ങിയില്ല; എന്നാൽ മഹാനുഭാവനായ രാജാവ്, പുത്രവിപത്താൽ ദഹിച്ചവനായി, അത്യന്തം വേദനിച്ചു.