Sarga 18

Verse 1

स ददर्शासने रामो निषण्णं पितरं शुभे।कैकेयीसहितं दीनं मुखेन परिशुष्यता।।।।

అక్కడ రాముడు శుభాసనంపై కూర్చున్న తన తండ్రిని చూచెను; పక్కనే కైకేయి ఉండగా, రాజు దుఃఖంతో దీనుడై ముఖము ఎండిపోయినట్లుగా కనిపించెను।

Verse 2

स पितुश्चरणौ पूर्वमभिवाद्य विनीतवत्।ततो ववन्दे चरणौ कैकेय्या स्सुसमाहितः।।।।

వినయంతో, మనస్సును సమాధానంగా ఉంచుకొని అతడు ముందుగా తండ్రి పాదాలకు ప్రణామం చేశాడు; ఆపై సుసమాహితుడై కైకేయి పాదాలను కూడా వందించాడు.

Verse 3

रामेत्युक्त्वा तु वचनं बाष्पपर्याकुलेक्षणः।शशाक नृपतिर्दीनो नेक्षितुं नाभिभाषितुम्।।।।

“రామ” అని మాత్రమే పలికి, కన్నీళ్లతో నిండిన కళ్లుగల దీనుడైన రాజు అంతగా దుఃఖగ్రస్తుడై, ఆయనను చూడలేకపోయెను; మరల పలుకలేకపోయెను।

Verse 4

तदपूर्वं नरपतेर्दृष्ट्वा रूपं भयावहम्।रामोऽपि भयमापन्नः पदा स्पृष्ट्वेव पन्नगम्।।।।

తండ్రి అయిన రాజును ఆ అపూర్వమైన భయంకర రూపంలో చూసి రాముడుకూడా భయాక్రాంతుడయ్యాడు—పాదంతో సర్పాన్ని తాకినట్లుగా।

Verse 5

इन्द्रियैरप्रहृष्टैस्तं शोकसन्तापकर्शितम्।निश्श्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसम्।।।।ऊर्मिमालिनमक्षोभ्यं क्षुभ्यन्तमिव सागरम्।उपप्लुतमिवादित्यमुक्तानृतमृषिं यथा।।।।

ఇంద్రియాలు హర్షరహితమై, శోకసంతాపాలతో క్షీణించిన ఆ మహారాజు దీర్ఘనిశ్వాసాలు విడుస్తూ, మనస్సు వ్యథతో కలతచెందినవాడై ఉన్నాడు. స్వభావతః అక్షోభ్యుడైనప్పటికీ, తరంగమాలలతో కిరీటధారిగా ఉన్న సముద్రంలా కల్లోలమై, గ్రహణగ్రస్త సూర్యునిలా ఆవరించబడి, అసత్యవాక్యంతో పతితుడైన ఋషిలా దిగులుగా కనిపించాడు।

Verse 6

इन्द्रियैरप्रहृष्टैस्तं शोकसन्तापकर्शितम्।निश्श्वसन्तं महाराजं व्यथिताकुलचेतसम्।।2.18.5।।ऊर्मिमालिनमक्षोभ्यं क्षुभ्यन्तमिव सागरम्।उपप्लुतमिवादित्यमुक्तानृतमृषिं यथा।।2.18.6।।

ఇంద్రియాలు హర్షరహితమై, శోకసంతాపాలతో క్షీణించిన ఆ మహారాజు దీర్ఘనిశ్వాసాలు విడుస్తూ, మనస్సు వ్యథతో కలతచెందినవాడై ఉన్నాడు. స్వభావతః అక్షోభ్యుడైనప్పటికీ, తరంగమాలలతో కిరీటధారిగా ఉన్న సముద్రంలా కల్లోలమై, గ్రహణగ్రస్త సూర్యునిలా ఆవరించబడి, అసత్యవాక్యంతో పతితుడైన ఋషిలా దిగులుగా కనిపించాడు।

Verse 7

अचिन्त्यकल्पं हि पितुस्तं शोकमुपधारयन्।बभूव संरब्धतर स्समुद्र इव पर्वणि।।।।

తండ్రి యొక్క ఆ అచింత్యమైన శోకాన్ని మనసులో గ్రహించిన రాముడు మరింత కలతచెందాడు—పౌర్ణమి జ్వారంలో సముద్రం తరంగాలతో ఉప్పొంగినట్లుగా।

Verse 8

चिन्तयामास च तदा रामः पितृहिते रतः।किं स्विदद्यैव नृपतिर्न मां प्रत्यभिनन्दति।।।।

అప్పుడు తండ్రి హితంలో నిమగ్నుడైన రాముడు ఆలోచించాడు—“ఈ రోజే ఎందుకు నృపతి నాకు ప్రత్యభినందనం చేయడం లేదు?”

Verse 9

अन्यदा मां पिता दृष्ट्वा कुपितोऽपि प्रसीदति।तस्य मामद्य संप्रेक्ष्य किमायासः प्रवर्तते।।।।

“ఇతర సమయాల్లో తండ్రి నన్ను చూసిన వెంటనే, కోపంలో ఉన్నా శాంతిస్తాడు; కానీ ఈ రోజు నన్ను చూస్తూనే ఆయనలో ఈ బాధ ఎందుకు ఉద్భవిస్తోంది?”

Verse 10

स दीन इव शोकार्तो विषण्णवदनद्युतिः।कैकेयीमभिवाद्यैव रामो वचनमब्रवीत्।।।।

రాముడు శోకంతో ఆర్తుడై, దీనుడివలె విషాదంతో ముఖకాంతి మసకబారగా, ముందుగా కైకేయిని అభివాదించి తరువాత పలికెను।

Verse 11

कच्चिन्मया नापराद्धमज्ञानाद्येन मे पिता।कुपितस्तन्ममाचक्ष्व त्वं चैवैनं प्रसादय।।।।

నేను అజ్ఞానవశాత్ ఏదైనా అపరాధం చేశానా, అందువల్ల నా తండ్రి కోపించాడా? అది నాకు చెప్పు; నీవే ఆయనను ప్రసన్నుడిని చేయి।

Verse 12

अप्रसन्नमनाः किन्नु सदा मां प्रति वत्सलः।विवर्णवदनो दीनो न हि मामभिभाषते।।।।

ఎల్లప్పుడూ నాపై వాత్సల్యంగా ఉండే ఆయన మనస్సు ఇప్పుడు ఎందుకు అసంతుష్టంగా ఉంది? ఆయన ముఖం ఎందుకు వర్ణహీనంగా, దుఃఖంగా ఉంది, మరియు నాతో ఎందుకు మాట్లాడటం లేదు?

Verse 13

शरीरो मानसो वापि कच्चिदेनं न बाधते।सन्तापोवाऽभितापो वा दुर्लभं हि सदा सुखम्।।।।

ఆయనను శరీర సంబంధమైన ఏదైనా వ్యాధి బాధిస్తున్నదా, లేక మనస్సుకు సంబంధించిన వేదనా—ఏదైనా సంతాపమో తీవ్రమైన దుఃఖమో? ఎందుకంటే నిత్యసుఖం నిజంగా దుర్లభం।

Verse 14

कच्चिन्न किञ्चिद्भरते कुमारे प्रियदर्शने।शत्रुघ्ने वा महासत्त्वे मात्रूणां वा ममाशुभम्।।।।

ప్రియదర్శనుడైన కుమారుడు భరతునికి, మహాసత్త్వుడైన శత్రుఘ్నునికి, లేదా నా మాతృమూర్తులలో ఎవరికైనా ఏదైనా అశుభం కలగలేదని ఆశిస్తున్నాను।

Verse 15

अतोषयन्महाराजमकुर्वन्वा पितुर्वचः।मुहूर्तमपि नेच्छेयं जीवितुं कुपिते नृपे।।।।

నేను ఎప్పుడైనా మహారాజైన నా తండ్రిని అసంతుష్టుడిని చేశానా, లేదా తండ్రి ఆజ్ఞను పాటించలేదా, దాంతో రాజు కోపించాడయితే, నేను క్షణమాత్రమైనా జీవించదలచుకోను।

Verse 16

यतोमूलं नरः पश्येत्प्रादुर्भावमिहात्मनः।कथं तस्मिन्नवर्तेत प्रत्यक्षे सति दैवते।।।।

మనిషి ఈ లోకంలో తన జన్మకు మూలమైన కారణాన్ని ప్రత్యక్షంగా చూసినప్పుడు, కళ్లముందే ఉన్న ఆ దైవస్వరూపం సన్నిధిలో అతడు దానికి అనుగుణంగా ఎలా ప్రవర్తించకుండా ఉండగలడు?

Verse 17

कच्चित्ते परुषं किञ्चिदभिमानात्पतिता मम।उक्तो भवत्या कोपेन यत्रास्य लुलितं मनः।।।।

అభిమానంతో గాయపడి నీవు కోపంలో నా తండ్రికి ఏదైనా కఠినమైన మాట చెప్పావా? దానివల్ల ఆయన మనస్సు కలత చెందిందా?

Verse 18

एतदाचक्ष्व मे देवि तत्त्वेन परिपृच्छतः।किं निमित्तमपूर्वोयं विकारो मनुजाधिपे।।।।

దేవి, నేను సత్యాన్ని తెలుసుకోవాలని పదేపదే అడుగుతున్నాను—మనుజాధిపుడైన రాజులో ఈ అపూర్వమైన మార్పు ఏ కారణంతో వచ్చింది? నిజంగా చెప్పు.

Verse 19

एवमुक्ता तु कैकेयी राघवेण महात्मना।उवाचेदं सुनिर्लज्जा धृष्टमात्महितं वचः।।।।

మహాత్ముడైన రాఘవుడు ఇలా పలికినప్పుడు, కైకేయి నిర్లజ్జగా తన స్వలాభం కోసం ఈ ధృష్టమైన మాటలు చెప్పింది.

Verse 20

न राजा कुपितो राम व्यसनं नास्य किञ्चन।किञ्चिन्मनोगतंत्वस्य त्वद्भयान्नाभिभाषते।।।।

హే రామా! రాజు కోపించలేదు, ఆయనకు ఏ అపదా కలగలేదు. అయినా నీ భయంతో తన మనసులోని మాటను చెప్పలేకపోతున్నాడు.

Verse 21

प्रियं त्वामप्रियं वक्तुं वाणी नास्योपवर्तते।तदवश्यं त्वया कार्यं यदनेनाश्रुतं मम।।।।

నీవు ఆయనకు అత్యంత ప్రియుడవు; అందువల్ల నీకు అప్రీతికరమైన మాట చెప్పడానికి ఆయన వాక్కు ముందుకు రావడం లేదు. కాబట్టి ఆయన నాకు ఇచ్చిన వాగ్దానాన్ని నీవు తప్పక నెరవేర్చాలి.

Verse 22

एष मह्यं वरं दत्त्वा पुरा मामभिपूज्य च।स पश्चात्तप्यते राजा यथाऽन्यः प्राकृतस्तथा।।।।

ఈ రాజు పూర్వం నన్ను గౌరవించి వరం ఇచ్చాడు; ఇప్పుడు తరువాత పశ్చాత్తాపపడుతున్నాడు—ఇతర సాధారణ మనిషిలాగానే.

Verse 23

अतिसृज्य ददानीति वरं मम विशांपतिः।स निरर्थं गतजले सेतुं बन्धितुमिच्छति।।।।

‘నేను ఇస్తాను’ అని చెప్పి ప్రజాధిపతి నాకు వరం స్వేచ్ఛగా ఇచ్చేశాడు; ఇప్పుడు నీరు వెళ్లిపోయిన చోట వ్యర్థంగా అడ్డంకి (సేతువు) కట్టాలని కోరుతున్నాడు.

Verse 24

धर्ममूलमिदं राम विदितं च सतामपि।तत्सत्यं न त्यजेद्राजा कुपितस्त्वत्कृते यथा।।।।

హే రామా! ఇదే ధర్మమూలం; సజ్జనులకు కూడా ఇది తెలిసినదే. కాబట్టి నీ కారణంగా రాజు కోపించినా, ఆ సత్యాన్ని విడిచిపెట్టకూడదు.

Verse 25

यदि तद्वक्ष्यते राजा शुभं वा यदि वाऽशुभम्।करिष्यसि ततस्सर्वमाख्यास्यामि पुनस्त्वहम्।।।।

రాజు శుభమో అశుభమో ఏది చెప్పినా నీవు అది అంతా చేయుదువని అయితే, ఆ తరువాత నేను మళ్లీ సమస్తమును నీకు తెలియజేస్తాను।

Verse 26

यदि त्वभिहितं राज्ञा त्वयि तन्न विपत्स्यते।ततोऽहमभिधास्यामि न ह्येष त्वयि वक्ष्यति।।।।

రాజు నీతో చెప్పిన మాటను నీవు అతిక్రమించవని అయితే, అప్పుడు నేను చెప్పుదును; ఎందుకంటే ఆయన స్వయంగా నీతో చెప్పడు।

Verse 27

एतत्तु वचनं श्रुत्वा कैकेय्या समुदाहृतम्।उवाच व्यथितो रामस्तां देवीं नृपसन्निधौ।।।।

కైకేయి పలికిన ఈ మాటలు విని, వ్యథితుడైన రాముడు రాజసన్నిధిలో ఆ దేవీ స్వరూపిణి రాణితో పలికెను।

Verse 28

अहो धिङ्नार्हसे देवि वक्तुं मामीदृशं वचः।अहं हि वचनाद्राज्ञः पतेयमपि पावके।।।।भक्षयेयं विषं तीक्ष्णं मज्जेयमपि चार्णवे।नियुक्तो गुरुणा पित्रा नृपेण च हितेन च।।।।

అహో, ధిక్కారం! దేవి, నాతో ఇలాంటి మాటలు పలకడం నీకు తగదు. రాజాజ్ఞతో నేను అగ్నిలోనికైనా దూకుదును; ఘోరమైన విషమును త్రాగుదును, సముద్రంలోనికైనా మునుగుదును—ఎందుకంటే ఆయన నా తండ్రి, గురువులవంటి హితైషి నృపతి; ఆయన ఆజ్ఞచే నేను నియుక్తుడను।

Verse 29

अहो धिङ्नार्हसे देवि वक्तुं मामीदृशं वचः।अहं हि वचनाद्राज्ञः पतेयमपि पावके।।2.18.28।।भक्षयेयं विषं तीक्ष्णं मज्जेयमपि चार्णवे।नियुक्तो गुरुणा पित्रा नृपेण च हितेन च।।2.18.29।।

అహో, ధిక్కారం! దేవి, నాతో ఇలాంటి మాటలు పలకడం నీకు తగదు. రాజాజ్ఞతో నేను అగ్నిలోనికైనా దూకుదును; ఘోరమైన విషమును త్రాగుదును, సముద్రంలోనికైనా మునుగుదును—ఎందుకంటే ఆయన నా తండ్రి, గురువులవంటి హితైషి నృపతి; ఆయన ఆజ్ఞచే నేను నియుక్తుడను।

Verse 30

तद्ब्रूहि वचनं देवि राज्ञो यदभिकाङ्क्षितम्।करिष्ये प्रतिजाने च रामो द्विर्नाभिभाषते।।।।

కాబట్టి, దేవి, రాజు ఏది కోరుతున్నాడో ఆ మాటను నాకు చెప్పు. నేను అది చేస్తాను—ప్రతిజ్ఞ చేస్తున్నాను; రాముడు రెండువిధాలుగా పలకడు, వాక్యాన్ని తిరస్కరించడు।

Verse 31

तमार्जवसमायुक्तमनार्या सत्यवादिनम्।उवाच रामं कैकेयी वचनं भृशदारुणम्।।।।

ఆర్జవం మరియు సత్యవచనంలో స్థిరుడైన రామునితో, అనార్యురాలైన కైకేయి అత్యంత క్రూరమైన మాటలను పలికింది।

Verse 32

पुरा दैवासुरे युद्धे पित्रा ते मम राघव।रक्षितेन वरौ दत्तौ सशल्येन महारणे।।।।

హే రాఘవ, పూర్వం దేవాసుర మహాయుద్ధంలో, నీ తండ్రి గాయపడినప్పుడు నేను ఆయనను రక్షించాను; ఆ మహారణంలో ఆయన నాకు రెండు వరాలు ప్రసాదించాడు।

Verse 33

तत्र मे याचितो राजा भरतस्याभिषेचनम्।गमनं दण्डकारण्ये तव चाद्यैव राघव।।।।

అందువల్ల నేను రాజును కోరాను—భరతుని అభిషేకం, మరియు హే రాఘవ, నీవు ఈ రోజే దండకారణ్యానికి వెళ్లడం।

Verse 34

यदि सत्यप्रतिज्ञं त्वं पितरं कर्तुमिच्छसि।आत्मानं च नरश्रेष्ठ मम वाक्यमिदं शृणु।।।।

నీవు నీ తండ్రిని ఆయన ప్రతిజ్ఞలో సత్యవంతునిగా చేయదలచి, నిన్ను నీవు కూడా, ఓ నరశ్రేష్ఠా, సత్యనిష్ఠుడిగా నిలుపదలచితే—నా ఈ మాట వినుము।

Verse 35

सन्निदेशे पितुस्तिष्ठ यथा तेन प्रतिश्रुतम्।त्वयाऽरण्यं प्रवेष्टव्यं नव वर्षाणि पञ्च च।।।।

తండ్రి ఆజ్ఞకు అనుగుణంగా నిలుచుము, ఆయన ఇచ్చిన ప్రతిజ్ఞ ప్రకారమే; నీవు తొమ్మిది సంవత్సరాలు మరియు మరొక ఐదు—మొత్తం పద్నాలుగు సంవత్సరాలు—అరణ్యంలో ప్రవేశించవలెను।

Verse 36

भरतस्त्वभिषिच्येत यदेतदभिषेचनम्।त्वदर्थे विहितं राज्ञा तेन सर्वेण राघव।।।।

రాజు నీ కొరకు చేసిన ఈ అభిషేక సిద్ధతలతోనే—ఓ రాఘవా—భరతుని అభిషేకం జరగనివ్వుము।

Verse 37

सप्त सप्त च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः।अभिषेकमिमं त्यक्त्वा जटाजिनधरो वस।।।।

ఈ అభిషేకాన్ని విడిచి దండకారణ్యాన్ని ఆశ్రయించి, జటలు మరియు మృగచర్మం ధరించి, ఏడు మరియు ఏడు సంవత్సరాలు—పద్నాలుగు సంవత్సరాలు—అక్కడ నివసించుము।

Verse 38

भरतः कोसलपुरे प्रशास्तु वसुधामिमाम्।नानारत्न समाकीर्णां सवाजिरथकुञ्जराम्।।।।

“భరతుడు కోసలనగరంలో (అయోధ్యలో) ఉండి ఈ భూమిని పాలించుగాక—నానారత్నాలతో నిండినదీ, అశ్వ-రథ-కుంజరసంపదతో సమృద్ధమైనదీ అయిన ఈ రాజ్యాన్ని।”

Verse 39

एतेन त्वां नरेन्द्रोऽयं कारुण्येन समाप्लुतः।शोकसंक्लिष्ट वदनो न शक्नोति निरीक्षितुम्।।।।

ఈ కారణంతోనే ఈ నరేంద్రుడు కరుణతో ముంచెత్తబడి, శోకంతో క్లిష్టమైన ముఖంతో నిన్ను చూడలేకపోతున్నాడు।

Verse 40

एतत्कुरु नरेन्द्रस्य वचनं रघुनन्दन।सत्येन महता राम तारयस्व नरेश्वरम्।।।।

హే రఘునందన! నరేంద్రుని ఈ వచనాన్ని నెరవేర్చు. హే రామ! మహా సత్యనిష్ఠతో నరేశ్వరుణ్ని రక్షించు।

Verse 41

इतीव तस्यां परुषं वदन्त्यांन चैव रामः प्रविवेश शोकम्।प्रविव्यथे चापि महानुभावोराजा तु पुत्रव्यसनाभितप्तः।।।।

ఆమె అలా కఠినంగా పలుకుతుండగానే రాముడు శోకంలో పడలేదు; అయితే మహానుభావుడైన రాజు కుమారవ్యసనంతో దగ్ధుడై తీవ్రంగా వ్యథపడ్డాడు।