Dvitiya Pada
Sṛṣṭi-pralaya-kathana: Mahābhūta-guṇāḥ, Vṛkṣa-indriya-vādaḥ, Prāṇa-vāyu-vyavasthā
नारदः सनन्दनं सृष्टेः कारणं प्रलयस्य आश्रयं भूतानां योनिं वर्णविभागं शौचाशौचं धर्माधर्मं आत्मस्वरूपं मृत्योत्तरगतिं च पृच्छति। सनन्दनः प्राचीनमितिहासं कथयति—भरद्वाजः भृगुं संसारमोक्षयोः रहस्यं तथा पूज्यपूजकान्तर्यामी नारायणस्य ज्ञानं पृच्छति। भृगुः अव्यक्तात् महत्सृष्टिं, ततो भूतविकासं, तेजोमयपद्मोत्पत्तिं, तस्माद् ब्रह्मणो निर्गमं तथा विश्वदेहवर्णनं निरूपयति। भरद्वाजः लोकपरिमाणसीमान्—पृथिव्यादीन् समुद्रान् तमोऽन्धकारं जलं वह्निं रसातलं च—पृच्छति; प्रभोः अपरिमेयत्वात् ‘अनन्त’ इति नाम, तत्त्वदृष्ट्या भूतभेदानां लयश्चोच्यते। मनसः संकल्पजसृष्टिः, जलप्राधान्यं प्राणप्रधानता च, विशेषतः जलात् वायुः ततोऽग्निः ततो घनीभावेन पृथिवी इति क्रमः प्रतिपाद्यते। पञ्चमहाभूत-पञ्चेन्द्रियसम्बन्धः, वृक्षाणामपि चेतनत्ववादः—श्रवणस्पर्शतापानुभवः सुखदुःखग्रहणं च—विस्तरेणोक्तः। अन्ते धातुषु भूतन्यासः, पञ्चवायवः (प्राणापानव्यानोदानसमानाः), नाड्यः, जठराग्निः, तथा योगमार्गेण मूर्ध्नि ब्रह्मरन्ध्रगमनं निरूप्यते।
Jīva–Ātman Inquiry; Kṣetrajña Doctrine; Karma-based Varṇa; Four Āśramas and Sannyāsa Discipline
भरद्वाजः संशयं पृच्छति—यदि प्राणवायुः देहाग्निश्च जीवनहेतू, तर्हि पृथग्जीवस्य किं प्रयोजनम्। सनन्दनकथान्तरिते भृगुः प्रतिवदति—प्राणादयः देहधर्माः, नात्मा; देहः पञ्चभूतैः लीयते, देही तु कर्मवशात् संसरेत्। पुनः जीवलक्षणं पृच्छतः, भृगुः अन्तःस्थितं ज्ञातारं, विषयानुभविनं, सुखदुःखभोक्तारं क्षेत्रज्ञं हरिमेव निर्दिशति; गुणैः जीवस्य बन्धस्थितयश्च कथ्यन्ते। अनन्तरं सृष्टिव्यवस्थायां वर्णभेदो न जन्मतः, कर्माचारनिबन्धन इति; ब्राह्मणादीनां लक्षणानि शील-दम-धर्मैः। लोभक्रोधनिग्रहः, सत्यं, दया, वैराग्यं मोक्षधर्मसाधनानि। चतुर्णामाश्रमाणां—ब्रह्मचर्यगृहस्थवानप्रस्थसन्न्यासानां—कर्तव्यं, अतिथिसत्कारः, अहिंसा, तथा संन्यासिनः अन्तःअग्निहोत्रं ब्रह्मलोकप्राप्तिपर्यन्तं निरूप्यते।
Uttaraloka (Northern Higher World), Dharma–Adharma Viveka, and Adhyatma-Prashna (Prelude)
भारद्वाजोऽलक्ष्यं परं लोकं पप्रच्छ। मृगुर्भृगुर्वा हिमालयात् परे उत्तरदिशि पुण्यप्रदेशं वर्णयति—सुरक्षितं कामदं, निष्पाप-निर्लोभजनाकीर्णं, यत्र व्याधिर्न बाधते, मृत्युः कालेनैव भवति। तत्र धर्मलक्षणानि—पतिव्रत-निष्ठा, अहिंसा, धनासक्तिविरागश्च। ततः लोके विषमता-दुःखानि (श्रम-भय-क्षुधा-मोहाः) कर्मनियमेन व्याख्यातानि—अयं लोकः कर्मक्षेत्रं, कर्माणि फलरूपेण यथायोग्यं गन्तव्यं ददति। कपट-चौर्य-परनिन्दा-द्रोह-हिंसा-अनृतादयः तपःक्षयकराः; मिश्रधर्माधर्मः चिन्तां जनयति। प्रजापतयः देवाः ऋषयश्च शुद्धतपसा ब्रह्मलोकं प्राप्नुवन्ति; गुरुपरिचर्यापराः संयतब्रह्मचारिणो लोकान्तरमार्गं जानन्ति। अन्ते धर्माधर्मविवेक एव ज्ञानमिति निर्दिश्य, भारद्वाजोऽध्यात्मविषये नूतनं प्रश्नं आरभते—सृष्टि-प्रलयसम्बद्धं, परमहित-सुखप्रदं च।
Janaka’s Quest for Liberation; Pañcaśikha’s Sāṅkhya on Renunciation, Elements, Guṇas, and the Deathless State
सूतो वदति—सनन्दनस्य मोक्षधर्मं श्रुत्वा नारदः पुनरध्यात्मोपदेशं पप्रच्छ। सनन्दनः प्राचीनाख्यानं प्रवर्तयति—मिथिलायां जनकः बहुभिः शास्त्रवादिभिः परिवृतोऽपि आत्मतत्त्वे दृढनिश्चयः। कपिलपरम्परायां आसुरिमार्गेण सम्बद्धः संन्यासपरिपक्वः सांख्यऋषिः पञ्चशिखः मिथिलां प्राप। जनकः बहूनाचार्यान् वादेन जिगाय, पञ्चशिखोपदेशे तु ‘परमश्रेयः’ इति सांख्यमोक्षं शृणोति—वर्णाभिमानात् कर्मासक्तेः, ततः सर्ववैराग्यपर्यन्तं क्रमशः। कर्मफललोलुपतां निन्दन् प्रमाणानि (प्रत्यक्षं, श्रुति, सिद्धान्तः) निरूप्य नास्तिकमतं, आत्मभ्रान्तिं, पुनर्जन्मसंशयं च निराकरोति। जनकः मृत्यौ चेतनानाशे ज्ञानस्य व्यर्थतां शङ्कते; पञ्चशिखः पञ्चमहाभूतानि, ज्ञानत्रयम्, ज्ञानेन्द्रियकर्मेन्द्रियाणि, बुद्धिं, गुणांश्च विश्लेष्य, विहितकर्मणां सारं संन्यासं, लक्षणरहितं शोकहीनं ‘अमृतपदं’ च दर्शयति। उपदेशे स्थिरो जनकः नगरदाहकाले प्रसिद्धं वाक्यं वदति—‘न मे किञ्चिद् दह्यते’ इति।
Threefold Suffering, Twofold Knowledge, and the Definition of Bhagavān (Vāsudeva); Prelude to Keśidhvaja–Janaka Yoga
सूतो वर्णयति—मैथिलेषु स्वाध्यायानन्तरं नारदः स्नेहेन सनन्दनं पृच्छति—त्रिविधदुःखानां कथं परिहारः? सनन्दनः प्रत्याह—देहधारणं गर्भादारभ्य जरापर्यन्तं त्रिविधक्लेशैः चिह्नितम्; तेषां परमोऽपायः भगवदाप्तिः, यः शुद्धानन्दोऽक्षोभ्यः। उपायौ ज्ञानं च अभ्यासश्च; ज्ञानं द्विविधम्—आगमजन्यं शब्दब्रह्म, विवेकजन्यं परब्रह्म; अथर्वणश्रुत्याः परा-अपरा विद्याभेदेन समर्थितम्। ‘भगवान्’ इति पदं अक्षरपरमं सूचयति; ‘भग’ षडैश्वर्यरूपः—ऐश्वर्यं वीर्यं यशः श्रीर्ज्ञानं वैराग्यं च; तेन वासुदेव एव भगवान् इति निश्चीयते। योगः क्लेशानां एक एव नाशकः इति प्रतिपाद्यते। ततः केशिध्वज-खाण्डिक्य(जनक)कथाप्रस्तावः—राज्यविवादः प्रायश्चित्त-गुरुदक्षिणा-उपदेशभूमिः; अनात्मनि ‘अहं-मम’ इति अविद्यां दर्शयित्वा योगे आत्मज्ञानमार्गे प्रवृत्तिः।
योगस्वरूप-धारणा-समाधि-वर्णनम् (केशिध्वजोपदेशः)
सनन्दनः कथयति—निमिवंशे प्रख्यातः योगविदां श्रेष्ठः केशिध्वजः खाण्डिक्यं राजानं योगस्वरूपं शिक्षयामास। योगः मनसो ब्रह्मणि साङ्कल्पिकः संयोगः; विषयासक्तं मनः बन्धहेतुः, निवृत्तं मोक्षहेतुः। क्रमशः यम-नियमौ (पञ्च-पञ्च) आधारः, ततः प्राणायामः (सबीज-अबीज) प्रत्याहारश्च, अनन्तरं शुभालम्बने धारणा। आलम्बनानि ऊर्ध्व-अधः, साकार-निराकारभेदेन; तथा त्रिविधा भावना—ब्रह्माभिमुखी, कर्माभिमुखी, मिश्राच। निराकारं योगाभ्यासविना ग्राह्यं न; अतः योगी हरिमूर्तिं विश्वरूपं च ध्यायेत्, यत्र लोकक्रमः सर्वभूतानि च अन्तर्भवन्ति। धारणा समाधिं प्राप्य परमात्मना अभेदे परिणमति, भेदबुद्धेः क्षये। खाण्डिक्यः राज्यं पुत्रे निवेश्य संन्यस्य विष्णौ लीनः; केशिध्वजः निष्कामकर्मणा कर्म दग्ध्वा त्रितापात् मुक्तिं लेभे।
Bharata’s Attachment and the Palanquin Teaching on ‘I’ and ‘Mine’
नारदः त्रितापोपशमनश्रवणेऽपि चित्तस्य चाञ्चल्यं स्वीकृत्य दुष्टजनकृतनिन्दा-हिंसादिषु कथं सहनं स्यात् इति पप्रच्छ। सूतः सनन्दनं प्रास्तौद्; स प्राचीनमितिहासं कथयन् मनः स्थिरीकर्तुं उपदिशति। ऋषभवंशजः राजा भरतः धर्मेण राज्यं कृत्वा अधोक्षजं वासुदेवं भजन् शालग्रामे तपोवनं प्रविश्य नित्यपूजाव्रत-नियमैः स्थितः। भयात् गर्भिणी हरिणी पतिता; स मृगशावकं रक्षित्वा तस्मिन् आसक्तो मरणकाले तन्मनाः सन् मृगत्वेन पुनर्जज्ञे। पूर्वजन्मस्मृत्या शालग्रामं प्रत्यागत्य प्रायश्चित्तं कृत्वा ज्ञानयुक्तो ब्राह्मणोऽभवत्। स जडवेषेण लोकावमानं सहमानः सौवीरराज्ञा पालकीवाहनकर्मणि नियोजितः। विषमवाहनदोषे राज्ञः वाक्ये स ब्राह्मणः कर्तृत्व-देहाभिमानयोः तत्त्वविचारं कृत्वा बोधयति—भारः पादादिषु पृथिव्यां च, बलाबलादयः गौणाः; सर्वे गुणप्रवाहे कर्माधीनाः; आत्मा शुद्धो निर्विकारः प्रकृतेः परः; ‘राजा’ ‘वाहकः’ इत्यादि नामानि कल्पितोपाधयः; अतः ‘अहं’ ‘मम’ इति भ्रान्तिः तत्त्वविचारेण लीयते।
Śreyas and Paramārtha: The Ribhu–Nidāgha Teaching on Non-Dual Self (Advaita)
सनन्दनः कथयति—विवेक-उपदेशं श्रुत्वा राजा पुनः ‘परं श्रेयः’ पृच्छति। कर्मप्रेरितैर्गुणैरेव कर्तृत्वं, नात्मनः—इति बोध्यते। ब्राह्मण-गुरुः श्रेयः पुनर्व्याख्यायति—धन-पुत्र-राज्यादि लौकिकं गौणं, परमात्म-सङ्गतिः स्थिरा आत्म-ध्यानं च मुख्यं श्रेयः। मृद्घट-दृष्टान्तेन इन्धन-घृत-कुशादि-नाश्य-द्रव्याश्रयत्वात् यज्ञकर्म नश्वरं, परमार्थस्तु अक्षयः, न कृतकफलः; आत्मज्ञानमेव साधनं साध्यं च। ततः प्राचीनं रिभु-निदाघ-संवादं प्रसारयति—अतिथिसत्कारः, भोजन-प्रश्नाः क्षुधा-तृष्णाद्यात्माभिमान-निषेधद्वारं भवन्ति; वास-गमन-प्रश्नाश्च सर्वव्यापिनि पुरुषे न युज्यन्ते। द्वितीय-सङ्गमे राजा-गज-क्रमेण ‘ऊर्ध्व-अधः’ भेदस्य कल्पितत्वं प्रकाश्यते। निदाघो रिभुं गुरुमिति ज्ञात्वा श्रवणं करोति; उपदेशः—जगत् अखण्डं, वासुदेव-स्वभाव एव। भेदबुद्धिं त्यक्त्वा राजा स्मृतिप्रबोधेन अद्वैत-दृष्ट्या जीवन्मुक्तिं प्राप्नोति।
Anūcāna (True Learning), the Vedāṅgas, and Śikṣā: Svara, Sāmavedic Chant, and Gandharva Theory
सूतो वदति—सनन्दनश्रवणानन्तरमपि नारदस्य असन्तोषः स्थितः। स नारदः शुकस्य बालवत् अद्भुत-वैराग्य-ज्ञानसिद्धिं पृच्छति, यत् वृद्धसेवां विना इव दृश्यते। सनन्दनः ‘महत्त्वं’ वयसः कुलादिलक्षणैः न, किन्तु सत्यविद्यया (अनूचानत्वेन) इति पुनर्निर्वच्य, कथं जनः अनूचानो भवति इति निरूपयति। स षड्वेदाङ्गानि चतुर्वेदांश्च गणयित्वा, गुरोः समीपे नियमेन अध्ययनमेव यथार्थविद्याजनकं, न तु बहुग्रन्थपठनमात्रम् इति प्रतिपादयति। अनन्तरं शिक्षायाः प्रधानत्वं, स्वरस्य महिमा, जप-गानादिभेदाः, स्वरसंक्रमाः, तथा स्वरवर्णविभागदोषे महाभयं—इन्द्रशत्रुवृत्तान्तेन दर्शयति। ततः सामवेदगानस्य गान्धर्वशास्त्रस्य च तत्त्वानि—स्वराः, ग्रामाः, मूर्च्छनाः, रागाः, कण्ठगुणदोषाः, रुचयः, स्वरवर्णसम्बन्धाः, सामस्वराणां संगीतसंज्ञासाम्यं—वर्णयित्वा, अन्ते पशुपक्षिणां नादैः स्वराणां प्राकृतिकसादृश्यं निरूपयति।
Kalpa-Lakṣaṇa and Gṛhya-Kalpa: Classifications, Purifications, Implements, and Spatial Rite-Design
नारदः ऋषीन् कल्पस्य विधिशास्त्ररूपं स्वरूपं शिक्षयति—नक्षत्रकल्पः (नक्षत्रदेवताः), आङ्गिरसकल्पः (षट्कर्माभिचारादयः), शान्तिकल्पश्च (दैव-भौम-अन्तरिक्षनिमित्तशमनम्)। ततः गृह्यकल्पे ओंकार-शब्दयोर्मङ्गलप्राधान्यं, कुशदर्भसंग्रह-प्रयोगविधिः, अहिंसारक्षणं (परिसमूहणम्), गोमयलेपन-जलप्रोक्षणादिशुद्धयः, अग्नेर्आहरण-प्रतिष्ठा, देशरक्षणविन्यासः (दक्षिणे भयम्, ब्रह्मस्थापनम्, पात्राणि उत्तर-पश्चिमे, यजमानः पूर्वाभिमुखः), ऋत्विग्वरणम् (स्वशाखीयौ द्वौ ब्रह्मचारिणौ, यथालाभं पुरोहितः), अङ्गुलिमानैः मुद्रिका-स्रुव-स्थाली-प्रमाणादि तथा पूर्णपात्रलक्षणं च निरूप्यते। अन्ते उपकरणानां देवतामयत्वं (स्रुवे षड्देवताः) हविषां देहसम्बन्धश्च प्रतिपाद्य, कर्मविधानं विश्वार्थेन संयोज्यते।
Vyākaraṇa-saṅgraha: Pada–Vibhakti–Kāraka–Lakāra–Samāsa
सनन्दनः नारदं प्रति वेदस्य व्याख्याने ‘मुख’रूपं व्याकरणं संक्षेपेण निरूपयति। स सुप्-तिङन्तं पदं, प्रातिपदिकं च व्याचष्टे, सप्तविभक्तीनां कारकैः (कर्म, करण, सम्प्रदान, अपादान, सम्बन्ध/षष्ठी, अधिकरण) सह सम्बन्धं दर्शयति, रक्षणादौ अपादानादिविशेषान् तथा अव्ययैः द्वितीया- पञ्चमी-शासनभेदं च निर्दिशति। उपसर्गार्थान् (विशेषतः ‘उप’) तथा नमः, स्वस्ति, स्वाहा इत्यादीनां चतुर्थी-प्रयोगं कथयति। अनन्तरं धातुप्रकरणे पुरुषान्, परस्मैपद-आत्मनेपदयोः भेदं, दश लकारान् च (मा स्म + लुङ्, आशीर्लोट्/लिङ्, परोक्षे लिट्, भविष्ये लृट्/लृङ्) विवृणोति; गणान्, णिज्-इच्छार्थ-यङ्-लुकादि विकारान्, कर्तृत्वं सकर्मक-अकर्मकभावं च चिन्तयति। अन्ते समासभेदान् (अव्ययीभाव, तत्पुरुष, कर्मधारय, बहुव्रीहि), तद्धित-प्रत्ययान्, पदसूचीन् च दत्त्वा, राम-कृष्णादि संयुक्तदेवनामसु एकस्य ब्रह्मणः एकमेव पूजनं इति निष्कर्षं करोति।
Nirukta, Phonetic Variants, and Vedic Dhātu–Svara Taxonomy
अस्मिन्नध्याये सनन्दनः नारदं निरुक्तशास्त्रं वेदाङ्गत्वेन धातुमूलं शब्दनिर्माणपरं च उपदिशति। अधिकाक्षरप्रक्षेपः, वर्णविपर्यासः, विकारः, लोपश्च इत्यादयः प्रतीयमानदोषाः व्याकरणीयैः क्रियाभिः साध्यन्ते इति दृष्टान्तैः (यथा हंस/सिंह) दर्शयति। संयोगः, प्लुतस्वराः, अनुस्वारनासिक्यं, छन्दोऽनुमोदनं च पाठपरम्परया निर्दिश्यते; बाहुलकप्रयोगेण तथा वाजसनेयिप्रभृतिशाखाविशेषरूपैः केचन वैचित्र्यप्रयोगाः प्रमाणीकृताः। अनन्तरं परस्मैपद-आत्मनेपदविभागः, गणनिर्देशः, उदात्त-अनुदात्त-स्वरितस्वरनियमाः, धातुसूच्याः तथा इत्-किṭ्-णि-टोङादिलक्षणानि विस्तरेण निरूप्यन्ते। उपसंहारे प्रकृति-प्रत्यय, आदेश, लोप, आगमादिविचारेण तथा शुद्धपाठेनैव शब्दकोशनिर्णयः रूपनिर्णयश्च सिद्ध्यति, विषयस्य व्यवहारतः अनन्तत्वं च सूच्यते।
Jyotiṣa-śāstra Saṅgraha: Threefold Division, Gaṇita Methods, Muhūrta, and Planetary Reckoning
सनन्दनः नारदं प्रति ज्योतिषं ब्रह्मणा उपदिष्टं धर्मसिद्ध्यै सफलतादायकं ज्ञानमिति निरूपयति। तस्य त्रिविधं विभागं—गणितं जातकं संहितेति—उक्त्वा गणिते क्रियाः, ग्रहाणां यथार्थस्थितिः, ग्रहणानि, मूल-भिन्न-त्रैराशिकादयः, क्षेत्रवृत्तज्यामितिः, ज्या-त्रिज्या-गणना, शङ्कुना दिग्निर्णयश्च वर्ण्यते। युग-मन्वन्तरमानानि, मास-वाराः, अधिकमासः, तिथिक्षय-आयामः, योगगणना च पञ्चाङ्गसंबन्धेन कथ्यते। संहितामुहूर्तयोः निमित्तानि, गर्भाधानाद्युपनयनान्ताः संस्काराः, यात्रागृह-शकुनाः, संक्रान्ति-गोचर-चन्द्रबल-राह्वादि निर्णायकाः प्रदर्श्यन्ते। अन्ते ज्या-क्रान्ति-पात-युतिकाल-ग्रहणमानादि विधयः प्रोक्ताः, ततः राशिसंज्ञा-जातकविस्ताराय उपक्रमः।
Jyotiṣa-saṅgraha: Varga-vibhāga, Bala-nirṇaya, Garbha-phala, Āyuḥ-gaṇanā
अस्मिन्नध्याये सनन्दनः नारदं ज्योतिषः सङ्ग्रहेणोपदिशति। कालस्याङ्गविभागं निरूप्य राशीनां स्वामित्वं होरा-द्रेष्काण-पञ्चांश-त्रिंशांश-नवांश-द्वादशांशादिविभागान् कथयन् षड्वर्गं फलनिर्णयस्य मूलं स्थापयति। राशीनां दिनरात्र्युदय-लिङ्ग-चरस्थिरादिभेदान् दिशास्थानं च, भावानां केन्द्र-पणफर-आपोक्लिम-त्रिक-रिह्फादिवर्गीकरणं च दर्शयति, यत्र स्थित्या बलं परतन्त्रता वा हानिः स्यात्। ग्रहाणां वर्ण-स्वभाव-वर्णाश्रमाधिपत्य-राजसभापदादिलक्षणानि, तथा स्थान-दिग्-चेष्टा-कालबलानि वर्ण्यन्ते। अनन्तरं गर्भाधान-गर्भलक्षणानि, पुत्रीपुत्र-यमलसूचनानि, गर्भदोष-मातृभययोगांश्चोक्त्वा, आयुर्निर्णये योगज-पैण्ड-निसर्गभेदं वर्षमासदिनगणनासहितं प्रतिपादयति, आयुर्हानौ शान्त्यादिसंस्कारानपि निर्दिशन् धर्मयुक्तं प्रत्युपायं समन्वयति।
Graha–Ketu–Utpāta Lakṣaṇas: Solar/Lunar Omens, Comets, Eclipses, and Calendar Rules
अस्मिन्नध्याये सनन्दनः ऋषिं/नृपं सूर्यचन्द्रग्रहकेतुभिः कालज्ञानं बोधयति। चैत्रादारभ्य सङ्क्रान्तिक्रमः, चैत्रशुक्लप्रतिपद्वासरस्य प्राधान्यं, ग्रहाणां शुभाशुभक्रमश्च निरूप्यते। सूर्यलक्षणेषु बिम्बरूपाणि, धूमराशयः, परिवेषाः, ऋतुभेदेन वर्णवैचित्र्यं च, तेषां युद्ध-राजमरण-अनावृष्टि-दुर्भिक्ष-रोगादिफलसम्बन्धः कथ्यते। चन्द्रलक्षणेषु शृङ्गस्थितिः, विपरीतोदयः, दक्षिणगमननक्षत्रदोषः, ‘घटोष्ण’ादिचिह्नानि राश्यायुधैः सह निर्दिश्यन्ते। अङ्गारक-बुधयोर्वक्रीकरणोदयादि नक्षत्रानुसारं वृष्टि-धान्य-व्यवसाय-जनसुरक्षाफलैः सह, बृहस्पतेर्वक्रीवर्णदिवादर्शनं च संकटसूचकं वर्ण्यते। शुक्रस्य वीथिकासु गमनं संयोगनियमाश्च, शनैश्चरस्य केषुचित् नक्षत्रेषु सञ्चारः हितकर इति प्रतिपाद्यते। अनन्तरं केतूनां पुच्छदीर्घ्य-वर्ण-आकृति-दिगुदयभेदाः तदनुसारफलानि च व्यवस्थितानि। अन्ते नवकालमानानि, यात्राविवाहव्रतादिकर्मणां ग्रहणनियमाः, षष्टिसंवत्सरचक्रं युगाधिपतयश्च, उत्तरायण-दक्षिणायनयोः कर्मयोग्यता, माससंज्ञाः, तिथिवर्गाः (नन्दा-भद्रा-जया-रिक्ता-पूर्णा), द्विपुष्करादिदोषप्रशमनं, नक्षत्रविभागश्च संस्कारकृष्यादिषु उपदिश्यते।
Chandas: Varṇa-gaṇas, Guru-Laghu, Vṛtta-bheda, and Prastāra Procedures
अस्मिन्नध्याये सनन्दनः नारदं छन्दःशास्त्रं उपदिशति। छन्दांसि वैदिकानि लौकिकानि च विभज्य, मात्रानुसारं वर्णानुसारं च परीक्षणं दर्शयति। म-य-र-स-त-ज-भ-न इति गणचिह्नानि, गुरु-लघुनियमांश्च निरूपयति; संयुक्तव्यञ्जनैः, विसर्गेण, अनुस्वारेण च अक्षरगुरुत्वं कथयति। पादः, यतिः च व्याख्याय, पादसमत्वात् समार्धसमविषमवृत्तभेदान् निर्दिशति। १–२६ अक्षरपर्यन्तं पादगणना, दण्डकभेदाः, गायत्र्यादि अतिजगतीपर्यन्तं वैदिकछन्दांसि च स्मारयति। अन्ते प्रस्तारः, नष्टाङ्कोद्धारः, उद्दिष्टविधिः, संख्या/अध्वनश्च निरूप्य, एतानि वैदिकछन्दसां लक्षणानि इति प्रतिपाद्य, परं नामभेदान् वक्ष्यामीति प्रतिजानाति।
Śuka’s Origin, Mastery of Śāstra, and Testing at Janaka’s Court
नारदः सनन्दनं शुकस्योत्पत्तिं पप्रच्छ। सनन्दनः मेरुपर्वते कर्णिकारवने व्यासस्य तपः कथयति, यत्र महादेवो दिव्यगणैः सह प्रादुरभवत्। शिवः शुद्धिं ब्रह्मतेजश्च वरं ददौ। अरणिभ्यां वह्निं मन्थयतः व्यासस्य घृताची नामाप्सरा शुकस्वरूपेण क्षणं विघ्नं कृत्वा, अरणिसम्बन्धात् शुको जातः—दीप्तिमान्, जातवेदविद्यः। देवाः हृष्टाः; शुकः दीक्षां दिव्यदर्शनं च प्राप। स वेदान् वेदाङ्गानि इतिहासं योगं सांख्यं च अधीत्य, मोक्षतत्त्वस्य निश्चयार्थं व्यासेन जनकं प्रति प्रेषितः। मार्गे शक्तिप्रदर्शनाहङ्कारत्याग उपदिष्टः। मिथिलायां राजभोगैः गणिकाभिश्च परीक्षितोऽपि स ध्याननिष्ठः सन्ध्यां कृत्वा समत्वं रक्षति।
Janaka Instructs Śuka: Āśrama-Sequence, Guru-Dependence, and Marks of Liberation
सनन्दनः राजोपदेशसंवादं वर्णयति। राजा जनकः शुकं सम्यगर्चयित्वा—अर्घ्यपाद्यासनदानगोप्रदानमन्त्रपूजाभिः—तस्य प्रयोजनं पृच्छति। शुकः व्यासाज्ञया आगतः, प्रवृत्तिनिवृत्तिधर्मं, ब्राह्मणकर्तव्यं, मोक्षस्वरूपं, ज्ञानतपसोः साधनत्वं च निर्णेतुमिच्छति। जनकः क्रमशः आह—उपनयनानन्तरं ब्रह्मचर्ये वेदाध्ययनतपोनियमाः; गुर्वनुज्ञया समावर्तनं कृत्वा गृहस्थाश्रमः अग्निधारणसहितः; ततः वानप्रस्थः; अन्ते अग्नीन् अन्तःसंन्यस्य ब्रह्माश्रमे स्थित्वा आसक्तिद्वन्द्ववर्जितः भवेत्। शुकस्य गुरुसङ्गस्य अनिवार्यता-पृष्टे जनकः प्रतिपादयति—ज्ञानं नौका, गुरुः तारकः; सिद्धौ साधनत्यागः। बहुजन्मपुण्येन शीघ्रमोक्षसम्भवोऽपि उक्तः, तथा ययातेर्मोक्षश्लोकाः—अन्तर्ज्योतिः, अभयम्, अहिंसा, समता, इन्द्रियनिग्रहः, शुद्धबुद्धिः। जनकः शुकस्य निष्ठावैराग्यं ज्ञात्वा समापयति; शुकः आत्मदर्शनस्थिरः उत्तरदिशं व्यासं प्रति निवर्तते, संवादं निवेदयति, वैदिकशिष्याः परम्परां कर्मसेवां च अनुवर्तन्ते।
Anadhyaya and the Winds: From Vedic Recitation Protocol to Sanatkumara’s Moksha-Upadesha
सनन्दनः कथयति—व्यासः शुकेन सह ध्यानस्थः; अशरीरवाणी ब्रह्मशब्दस्य पुनरुद्धाराय वेदाध्ययनं प्रेरयति। दीर्घस्वाध्याये महावातः प्रादुरभवत्; व्यासः अनध्यायं घोषयति। शुकप्रश्ने व्यासः देवपथ-पितृपथवृत्तीन्, वायून् प्राणांश्च तेषां विश्वकार्याणि (मेघनिर्माणं, वृष्टिवहनं, ज्योतिषां उदयः, प्राणनियमनं, परिवहस्य मरणप्रेरणा) वर्णयति। तीव्रवातेन वेदपाठनिषेधकारणं निरूप्य व्यासः दिव्यगङ्गां गच्छति, शुकं स्वाध्याये नियोजयन्। शुकः स्वाध्यायं करोति; ततः सनत्कुमारः एकान्ते आगत्य मोक्षोपदेशं ददाति—ज्ञानं परं, वैराग्यं, अहिंसा-दया-क्षमा, कामक्रोधनिग्रहः, बन्धनदृष्टान्ताः (कोशकृमिकोशः, विवेकनौका) इति। अन्ते कर्म-संसारविचारः, संयमेन निवृत्त्या च विमुक्तिः।
Śokanivāraṇa: Non-brooding, Impermanence, Contentment, and Śuka’s Renunciation
सनत्कुमारः शोकस्य मोक्षधर्ममनोविज्ञानं उपदिशति—दैनन्दिनसुखदुःखैर्मूढा आकृष्यन्ते, धीरास्तु न विचलन्ति। शोकः आसक्तेः—भूतवस्तुषु पुनःपुनरनुस्मरणात्, यत्र रागस्तत्र दोषदर्शनात्, हानिमरणयोः विलापात् च—उद्भवति। उपायः अचिन्तननिश्चयः, मानसं शोकं (ज्ञाननिवार्यं) देहव्याधिं (औषधोपचार्यं) च विवेच्य, आयुः यौवनं धनं आरोग्यं सख्यं च अनित्यं मनसि निधाय। ततः कर्मसत्यं—फलवैषम्यं, प्रयत्नस्य सीमा, कालव्याधिमृत्युभिः प्राणिनां हरणं—इति; अतः सन्तोष एव परं धनम्। इन्द्रियनिग्रहः, व्यसनविमुक्तिः, स्तुतिनिन्दासमत्वं, स्वभावानुगुणः स्थिरप्रयत्नः च विधीयते। अन्ते सनत्कुमारो निर्गच्छति; शुको बोधं प्राप्य व्यासं गत्वा कैलासं प्रयाति; व्यासशोकः उपदेशं प्रकाशयति, शुकस्य स्वातन्त्र्यं मोक्षदृष्टान्तो भवति।
Śuka’s Yoga-ascent, the Echo of ‘Bhoḥ’, and the Vaikuṇṭha Vision
सूत उवाच—तृप्तोऽपि जिज्ञासुर् नारदः शुकसदृशब्रह्मविदं पृच्छति—मोक्षपरायणाः मुक्ताः कुत्र वसन्तीति। स ऋषिः शुकदेवस्य मोक्षप्रकरणं कथयति—शास्त्राज्ञया स्थैर्यं कृत्वा क्रमयोगेन चेतनास्थापनं, परमस्थिरासनं, आसक्तिनिवृत्तिं च कृत्वा योगबलात् ऊर्ध्वं समारोहत्। देवाः सिद्धाश्च तमर्चयन्ति; व्यासः ‘शुक’ इति ह्वयति, शुकः सर्वव्यापिरूपेण ‘भोः’ इत्येकाक्षरेण प्रत्युत्तरं ददाति, गिरिगुहासु दीर्घप्रतिध्वनिं जनयन्। स रजस्तमसी त्यक्त्वा, ततः सत्त्वमपि परित्यज्य, निर्गुणपदं प्राप्नोति; श्वेतद्वीपं वैकुण्ठं च गत्वा चतुर्भुजं नारायणं पश्यति, अवतार-व्यूहसमन्वितं स्तोत्रं स्तौति। भगवान् तस्य सिद्धिं प्रमाणयति, दुर्लभां भक्तिं प्रशंसति, व्यासशोकशमनाय पुनरागमनं चादेशयति, नरा-नारायणोपदेशं व्यासस्य भागवतकर्तृत्वेन संयोजयति। एतत् श्रवणकीर्तनं हरिभक्तिवर्धनं मोक्षसाधनानां च प्रवर्धकमिति अध्यायः समाप्यते।